Biblioteka Dziedzictwa Myśli Narodowej 2020

Wstęp i opracowanie

Michał Gniadek-Zieliński

Redakcja

Maciej Papierski

Konwersja do ebooka

Michał Latusek

© Copyright by Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej, 2020.

Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego,
ul. Szczęśliwicka 62,
02-353 Warszawa.

ISBN 978-83-958590-6-9

SPIS TREŚCI

Strona redakcyjna

Michał Gniadek-Zieliński Wprowadzenie

Leon Podolski [Karol Stojanowski]. Przyszła Polska - państwem narodowym

Jan Kaliski [Karol Stojanowski]. Państwo Zachodnio-Słowiańskie

Leon Podolski [Karol Stojanowski]. Ziemie Zachodnie a państwo narodowe

Przypisy

Wprowadzenie

Oddaję dziś w ręce Czytelnika wszystkie trzy konspiracyjne broszury programowe, które podczas II wojny światowej napisał Karol Stojanowski, jeden z najciekawszych publicystów tego okresu i jedna z ważniejszych postaci konspiracji szeroko rozumianego obozu narodowego. Przed lekturą tych prac warto zapoznać się z sylwetką Autora, jego poglądami, a także okolicznościami powstania tych prac i ich ogólną charakterystyką.

Autor

Karol Stojanowski urodził się 3 maja 1895 r. we wsi Kobyłowłoki (powiat trembowelski) w rodzinie chłopskiej, jako najstarsze z piątki dzieci Kazimierza i Honoraty z d. Szkwarek. Edukację rozpoczął w rodzinnej wsi, a następnie kontynuował od 1907 r. w gimnazjum w Trembowli, gdzie też związał się z harcerstwem. Po dwóch latach przeniósł się do Lwowa, gdzie uczył się w VI Gimnazjum Męskim im. Stanisława Staszica. W wyniku wybuchu Wielkiej Wojny przerwał naukę na rok przed maturą i w sierpniu 1914 r. wstąpił do Pierwszej Brygady Legionów, zostając zarazem członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej. W 1915 r. został urlopowany z wojska. Po eksternistycznym zdaniu matury i zgromadzeniu niezbędnych funduszy rozpoczął studia rolnicze i historyczne na Uniwersytecie Wiedeńskim, które kontynuował na Uniwersytecie Lwowskim. W okresie 1916–1917 był członkiem referatu organizacyjnego Naczelnej Komendy Skautowej we Lwowie, a w 1918 r. powrócił do rodzinnych Kobyłowłok, gdzie został aresztowany na rozkaz władz Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (jako były legionista) i osadzony w obozie jenieckim, gdzie zachorował na tyfus, co ostatecznie było powodem jego zwolnienia. Po pokonaniu choroby i powrocie do zdrowia, pojechał do Krakowa, gdzie rozpoczął studia na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego, które ukończył w 1919 r.

We wrześniu tegoż roku zaczął pracę na stanowisku nauczyciela nauk przyrodniczych w Prywatnym[1] Gimnazjum im. J. Słowackiego w Czortkowie (woj. tarnopolskie). Cały czas kontynuował swoją przygodę z harcerstwem i po rozpoczęciu ofensywy bolszewickiej, 9 lipca 1920 r., wraz ze swoimi harcerzami i innymi ochotnikami ze szkół czortkowskich ruszył do Lwowa, gdzie wstąpili do 240 pułku piechoty Armii Ochotniczej gen. Józefa Hallera. Walczył m.in. pod Zadwórzem, Żelechowem i Zychorzycami, gdzie został zraniony w stopę. Niezdolny do dalszej walki, w stopniu sierżanta został zwolniony z wojska. Za walki podczas wojny polsko-bolszewickiej odznaczono go Medalem Niepodległości (1932 r.), oraz Krzyżem Niepodległości (1937 r.), a nawet przedstawiono do odznaczenia Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari.

Po powrocie do zdrowia kontynuował pracę w Gimnazjum w Czortkowie, jednak jeszcze w 1921 r. porzucił tę posadę pod wrażeniem wykładu prof. Jana Czekanowskiego, twórcy tzw. lwowskiej szkoły antropologii, i rozpoczął studia antropologiczne pod jego kierownictwem. Ukończył je w 1924 r., uzyskując stopień doktora filozofii na podstawie dysertacji pt. Typy kraniologiczne Polski (druk: Lwów 1924). Bardzo dobrze przyjęta w środowisku praca poskutkowała pojawieniem się oferty posady asystenta w Katedrze Anatomii Prawidłowej Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, którą Stojanowski przyjął. Rozpoczętą w 1926 r. pracę na UAM kontynuował w 1928 r. jako docent Studium WF przy Wydziale Lekarskim, po otrzymaniu stopnia doktora habilitowanego na podstawie rozprawy pt. Szkice do prehistorycznej antropologii Europy północnej (druk: Poznań 1926). W tym samym roku ożenił się Wandą Ćwiklińską, którą poznał jeszcze w czasach pracy harcerskiej w Czortkowie.

W tym czasie Stojanowski pozostawał aktywnym harcerzem, będąc organizatorem skautingu na UAM i jego teoretykiem - właśnie wówczas wydał cenione broszury Akademickie drużyny harcerskie (Poznań 1927) oraz Zarys metodyki prawa harcerskiego (Poznań 1928). W latach 1927-1928 był zastępcą komendanta, a w latach 1928-1929 komendantem Poznańskiej Chorągwi Harcerzy. Do 1931 r. pozostawał członkiem naczelnych władz Związku Harcerstwa Polskiego, z których to usunięto go w wyniku tzw. „czystki sanacyjnej”.

Po przenosinach do Poznania, związał się on bowiem z tworzonym przez narodowców Obozem Wielkiej Polski, a po jego rozwiązaniu w 1933 r. ze Stronnictwem Narodowym. W 1935 r. został wybrany do Zarządu Okręgowego SN w Poznaniu, w którym kierował Wydziałem Propagandy i Wychowania Politycznego. Nominacja ta była jednym z dwóch personalnych sukcesów tzw. frakcji młodych, do której Stojanowski należał. „Młodzi” działacze narodowi krytycznie odnosili się do „starych”, wywodzących się jeszcze ze Związku Ludowo-Narodowego i stojących na pozycjach parlamentarnych i umiarkowanych. Nowe pokolenie, wyrosłe na fali zamachu majowego w Polsce i przewrotu faszystowskiego we Włoszech, dążyło do rozwiązań szybkich i radykalnych, a także odrzucenia skompromitowanych - ich zdaniem - rozwiązań demokratycznych, umożliwiających narzucanie większości polskiej zdania mniejszości narodowych i będącej instrumentem w rękach międzynarodowego „żydostwa” i masonerii.

W latach 30. Stojanowski był bardzo aktywnym publicystą. W latach 1929-1930 redagował „Strażnicę Harcerską”, po czym poświęcił się tematyce politycznej, publikując głównie na łamach „Myśli Narodowej”, „Kuriera Poznańskiego” oraz „ABC”. Wydał wreszcie w tym czasie także kilka większych prac, z których część poświęcona była prowadzonym przezeń badaniom naukowym, a część problematyce politycznej: Przyczynki do zróżnicowania rasowego młodzieży polskiej (Warszawa 1925), Rasowe podstawy eugeniki (Poznań 1927), Z zagadnień socjologiczno-wychowawczych (Poznań 1929), Dobory społeczne ludności miasta Poznania (Poznań 1930), Stosunki rasowe nad ujściem Dniepru pomiędzy VI w. a.Ch.n. a I w. p.Ch.n (Poznań 1930), Teorie nordyczne jako parawan imperializmu niemieckiego (Poznań 1932), Rasizm przeciw słowiańszczyźnie (Poznań 1934), Źródła tak zwanej Kroniki Ura Linda (Poznań 1935), Chłop a państwo narodowe (Poznań 1937), Z badań nad antropologią Śląska. Skład rasowy katowickiej młodzieży poborowej (Poznań 1937), Skład rasowy przypuszczalnych Celtów okresu lateńskiego (Poznań 1937), Polsko-niemieckie zagadnienia rasy (Katowice 1939).

W okresie międzywojennym uchodził Stojanowski za jednego z najwybitniejszych ekspertów od kwestii rasowych, w tym także niemieckich „badań rasowych” oraz ideologii faszystowskiej i nazistowskiej. Owocem tych zainteresowań badawczych było zaangażowanie w inicjatywę budowy tzw. Uniwersytetu na Pomorzu, który miał się podjąć próby badań niemcoznawczych i nordycznych, oraz propozycja utworzenia na UAM Studium Nordycznego, które to inicjatywy nigdy jednak nie zostały zrealizowane. Wyniki swoich badań publikował na łamach prasy specjalistycznej i publicystycznej, a także w większych pracach, które można odnaleźć w powyżej zamieszczonym wykazie. Uznanie dla swojej aktywności znalazł także zagranicą, czego konsekwencją było zwrócenie się w 1939 r. do niego dyplomacji francuskiej i brytyjskiej (za pośrednictwem polskiego MSZ) z prośbą o przygotowanie szczegółowego studium problematyki rasowej w nazistowskich Niemczech. Pracę Stojanowski przygotował niemalże w przeddzień wybuchu wojny. Cały nakład wydrukowanej w trzech językach rozprawy spłonął jednak we wrześniu 1939 r., nim trafił do zleceniodawców i innych czytelników.

Popularność publicystyki Karola Stojanowskiego, a także wysoka ocena kompetencji naukowych i ich wykorzystania w analizie bieżących problemów polskich i światowych, zaowocowała powołaniem go w 1936 r. w skład 400-osobowego Komitetu Głównego SN, w którym pozostawał aż do wybuchu wojny. W tym czasie należał do grona bliskich współpracowników Kazimierza Kowalskiego, który w 1938 r. został wybrany Prezesem Zarządu Głównego SN. Jeszcze w tym samym roku nastąpił głęboki kryzys w łonie partii, będący wynikiem sporu na tle bieżącej taktyki politycznej. Kowalski i jego środowisko (m.in. Jędrzej Giertych, Jan Matłachowski i właśnie Stojanowski), opowiadało się za utrzymaniem sztywnego kursu antysanacyjnego, natomiast grupa (głównie działaczy warszawskich) Tadeusza Bieleckiego sugerowała nawiązanie porozumienia, a nawet ograniczoną współpracą z obozem rządowym. Rozłam wydawał się kwestią czasu i rzeczywiście nastąpił wkrótce po śmierci Dmowskiego (2 I 1939 r.), którego osoba spajała cały ruch. W wyniku przetasowań kadrowych, w czerwcu 1939 r. prezesem ZG SN został Bielecki, a Stojanowski znalazł się w partyjnej opozycji.

Sytuacji tej nie przerwał wybuch wojny, oba środowiska po klęsce wrześniowej zorganizowały bowiem własne struktury konspiracyjne. Pretekstem stało się niezaproszenie Karola Stojanowskiego, który był zmuszony uciekać z Poznania, na pierwsze konspiracyjne posiedzenie Komitetu Głównego SN. Był wówczas jedynym reprezentantem swojej frakcji znajdującym się w Warszawie, gdzie miało miejsce zebranie, co odebrane zostało jako próba pozbycia się jej członków z władz Stronnictwa. W następstwie tego gestu i w konsekwencji odrzucenia opracowanego przez Stojanowskiego projektu narodowej armii podziemnej, grupa Kowalskiego nie uznała ukonstytuowania się nowych władz Stronnictwa Narodowego, a także samego porozumienia „starych” i „bielecczyków” będącego jego fundamentem. Jeszcze jesienią 1939 r. grupa ta utworzyła własną organizację konspiracyjną pod nazwą „Narodowo-Ludowa Organizacja Wojskowa” (NLOW). Na stanowisko jej komendanta powołano właśnie Stojanowskiego, który przewodził organizacji do końca jej istnienia, co nastąpiło formalnie późnym latem 1942 r. w wyniku utworzenia Narodowych Sił Zbrojnych. NLOW po porozumieniu się jeszcze w czerwcu 1942 r. z nieuznającą scalenia z AK częścią SN-owskiej Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) weszła wówczas w całości w skład NSZ, powstałych przy współudziale secesjonistów z NOW i ONR-owskiej Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy Sam Karol Stojanowski otrzymał stanowisko kierownika Wydziału Konsolidacji Obozu Narodowego Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej (TNRP) stanowiącej oficjalne zaplecze polityczne NSZ i funkcję tą pełnił nieprzerwanie do marca 1944 r. Wówczas to ustąpił ze stanowiska w wyniku porażki własnej koncepcji, wysuwanej naprzeciw postulowanemu scaleniu NSZ z Armią Krajową, porozumienia między NSZ i (zachęconej do opuszczenia AK) NOW mającej na celu powołanie Armii Narodowej. Ideę tę propagował w specjalnym dodatku o tej samej nazwie do nr 1/1944 (10.02.1944 r.) redagowanego przez siebie „Państwa Narodowego”. Ostatecznie, mimo że odmówił złożenia podpisu pod umową scaleniową pomiędzy NSZ i AK, porozumiał się z resztą Stronnictwa i w maju 1944 r. został członkiem prezydium Zarządu Głównego SN (już zjednoczonego). W chwili wybuchu powstania warszawskiego na pewno znajdował się w mieście, ale poza tym faktem nic więcej nie wiadomo na temat jego życia w tym czasie. Czy brał udział w walce, czy też się ukrywał - pozostaje zagadką, choć pewne jest, że przed wybuchem walk był im przeciwny. Po powstaniu znalazł się w Częstochowie, gdzie przeniosło się wówczas „konspiracyjne serce” kraju i tam też zastał go koniec wojny.

Przez cały okres okupacji Stojanowski był wykładowcą Tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich, prowadząc zajęcia z antropologii. Prowadził także intensywną działalność wydawniczą redagując oprócz głównego organu NLOW, „Państwa Narodowego” (1941-1944), także „Informator Narodowy” (1942-1943) oraz „Polską Gazetę Codzienną pod Okupacją” (1942-1943). Publikował pod pseudonimami „Leon Podolski”, „Jan Kaliski”, „Karol”, „Profesor” i „Błażej”. W tym czasie wydał także trzy broszury programowe: Przyszła Polska - państwem narodowym (Warszawa 1941), Państwo Zachodnio-Słowiańskie (Warszawa 1942) oraz Ziemie Zachodnie a państwo narodowe (1943), które Czytelnik otrzymuje przedrukowane i opracowane w tym tomie.

Po zakończeniu wojny, wszedł w skład Komitetu Legalizacyjnego Stronnictwa Narodowego, które w lipcu 1945 r. podjęło próbę ujawnienia się i rozpoczęcia legalnej działalności politycznej. Pozostający bez odpowiedzi apel grupy działaczy SN, a także aresztowania części z nich, były powodem zawieszenia pracy komitetu jesienią tegoż roku. Stojanowski, usiłujący wówczas wrócić do normalnego życia (także akademickiego) w Poznaniu, przeniósł się wówczas do Wrocławia, gdzie od 1 stycznia 1946 r. rozpoczął organizację Katedry Antropologii Wydziału Humanistycznego świeżo powołanego do życia Uniwersytetu Wrocławskiego. W grudniu został mianowany profesorem nadzwyczajnym UWr i obdarzony kierownictwem Zakładu Antropologii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym. Wycofał się z życia politycznego, równocześnie zrywając niemal wszystkie kontakty z podziemiem, zdając sobie sprawę z objęcia go obserwacją przez UB. W przeddzień swej śmierci spotkał się jednak z przedstawicielem podziemia narodowego, najprawdopodobniej z niedawno przybyłym do Polski Adamem Doboszyńskim. Burzliwa rozmowa, w której rozmówca zapewne namawiał do wznowienia aktywności konspiracyjnej lub też oskarżał Stojanowskiego o pójście na kompromis z Sowietami, mogła być bezpośrednią przyczyną jego śmierci na zawał serca w dniu następnym. Karol Stojanowski zmarł 9 czerwca 1947 r. Dwa dni później UB aresztowało wszystkich innych odwiedzonych w ostatnich dniach przez Doboszyńskiego[2].

Przekonania polityczne i społeczne

W tym miejscu pragnę nie tyle omówić szczegółowo poglądy Karola Stojanowskiego[3], ile raczej przedstawić ich zarys i osadzić je w szerszym kontekście - tak, by lektura tekstów Autora zamieszczonych w niniejszym tomie była zrozumiała.

Fundamenty przekonań Stojanowskiego w dziedzinie społeczno-politycznej można uznać za ukształtowane ok. 1930 r. Od tego czasu w jego publicystyce widać pogłębianie i rozwijanie pewnych intuicji i refleksji, które przewijać się będą od początku jego aktywności publicystycznej, aż po jej kres w ostatnich latach II wojny światowej - oczywiście z pewnymi zmianami będącymi konsekwencją rozwijającej się sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej. Do głównych problemów podejmowanych przez niego w publicystyce należą:

1. naród (definicja; dynamika rozwoju; demografia polityczna; moralność wspólnotowa; relacja między polskością i katolicyzmem; praca organiczna/społeczeństwo obywatelskie);

2. interes narodowy (definicja - także w relacji do interesu państwowego; sposoby realizacji; naród polski w relacji do innych narodów; szanse i zagrożenia dla polskiej suwerenności narodowej i realizacji interesów narodowych);

3. Państwo Narodowe (definicja; kwestia ustroju i władzy; relacja do demokracji, faszyzmu, nazizmu, komunizmu i reżimu sanacyjnego; narodowy ustrój gospodarczy; miejsce mniejszości narodowych w życiu państwa; zewnętrzne grupy wpływu - zwłaszcza masoneria);

4. Żydzi w Polsce (relacje polsko-żydowskie; charakter narodu i nacjonalizmu żydowskiego; społeczność żydowska w wymiarze geopolitycznym; Żydzi jako problem ekonomiczny i polityczny państwa polskiego);

5. geopolityka środkowoeuropejska (panslawizm i idea słowiańska; jedność interesów narodów mieszkających między Niemcami i Rosją; zmiany granic i pojednanie narodów środkowoeuropejskich; reslawizacja terenów wschodnich Niemiec, budowa wspólnej organizacji politycznej w Europie Środkowej).

Możemy niewątpliwie stwierdzić, że Stojanowski był więc ideologiem kompletnym - w tym sensie, że w swej publicystyce dotknął praktycznie wszystkich ważniejszych kwestii społeczno-politycznych swoich czasów. Swe poglądy kształtował korzystając z wieloletniego dorobku polskiej myśli narodowej, przy czym najwięcej czerpał bez wątpienia z osiągnięć Romana Dmowskiego w tej dziedzinie. Zresztą to właśnie Dmowski jest jedynym wyszczególnionym z nazwiska działaczem narodowym wymienionym przez Autora w treści broszur, które otrzymuje Czytelnik. Jest to zjawisko symptomatyczne. Stojanowski należy do tego rozwijającego się w ramach szeroko pojętego obozu narodowego nurtu, który przenosi pewne cechy kultu jednostki typowe dla sanacyjnej percepcji Józefa Piłsudskiego na osobę Dmowskiego - w kontrze do budowanego przez reżim kultu jego głównego politycznego oponenta (geniusz polityczny, ojciec narodu, główny autor odzyskania niepodległości, itd.). Jest to charakterystyczne dla pokolenia młodszych działaczy narodowych, którzy karierę polityczną rozpoczynali w Obozie Wielkiej Polski. Gdy wielu starych endeków pozostawało na pozycjach parlamentarnych i wolnorynkowych, Dmowski skłaniał się po zamachu majowym ku rozwiązaniom radykalnym, w czym znalazł wspólny język z młodymi działaczami, zafascynowanymi przemianami jakie nastąpiły we Włoszech.

I tu trzeba powiedzieć, że podobnej fascynacji uległ Stojanowski, choć jego refleksja nad faszyzmem nie jest zupełnie bezkrytyczna. Przeciwnie, nie chciał on przeszczepiać faszyzmu na grunt polski, gdyż, jak uważał, Polska ma własny nacjonalizm, lepszego typu. W faszyzmie odrzucał totalizm państwa, jego militaryzację i zasadę wodzostwa, jednocześnie pozytywnie oceniając wyzwolenie sił twórczych narodu, przekierowanie polityki na realizację „interesów narodowych”, a wreszcie walkę z komunizmem, „żydostwem” i masonerią. Przede wszystkim zaś dla niego, jak i innych młodszych działaczy OWP-SN (także ONR, itd.), Włochy budziły fascynację z tego powodu, że były namacalnym dowodem na to, że przewrót narodowy może się powieść i - na czym im bardzo zależało - zyskać poparcie szerokich kręgów społeczeństwa (narodu)[4].

Tymczasem to właśnie realizacja przewrotu narodowego i - będąca konsekwencją tego wydarzenia - budowa państwa narodowego była podstawą myśli społeczno-politycznej Karola Stojanowskiego. Zresztą, co jest rzeczą znamienną, pierwsze wydawnictwo opublikowane przez niego w konspiracji nosi nieprzypadkowy tytuł: Przyszła Polska - państwem narodowym. Przez „państwo narodowe” rozumiał przy tym nie tylko jednolity etnicznie organizm państwowy, ale także administrację państwową zarządzaną przez polityków organizujących życie społeczeństwa w duchu narodowym, a politykę zagraniczną w duchu „interesu narodowego”. Pojęć tych nie będę jednak wyjaśniał - niech uczyni to sam Autor podczas lektury jego tekstów. Dość tu wspomnieć o tym, że główne zagrożenie dla budowy państwa narodowego widział w organizacjach zewnętrznych, mających swoje ekspozytury funkcjonujące w Polsce i prowadzące działalność agenturalną - świadomą lub podświadomą. Za takie postrzegał przede wszystkim masonerię oraz tzw. „żydostwo”. I trzeba tu powiedzieć jasno, że przy definiowaniu „żydostwa” i „żydowskości” wykorzystywał pewne instrumentarium zaczerpnięte od niemieckich badaczy na usługach partii narodowo-socjalistycznej, choć podkreślić należy, że nie czynił tego bezkrytycznie, czego świadectwem są jego artykuły polemiczne z lat 30, w których poddawał w wątpliwość niemieckie teorie rasowe i potępiał ideologię rasistowską. Niemniej jednak sam, w ramach swej aktywności naukowej w zakresie antropologii, prowadził badania rasowe, w tym także w tym kontekście analizował charakter narodowej i religijnej wspólnoty żydowskiej. To właśnie na gruncie tych zainteresowań bardzo aktywnie włączył się w badania nad eugeniką i jej propagowanie, wyrażając przekonanie o konieczności uzdrowienia polskiej tkanki narodowej poprzez sterylizację jednostek (i środowisk) patologicznych, przy czym pojęcie to rozumiał zarówno w wymiarze społecznym jak i biologicznym (genetycznym). Na gruncie tych przekonań był zwolennikiem asymilacji wschodnich narodów słowiańskich zamieszkujących II RP i przeciwnikiem asymilacji Żydów, która to jego zdaniem negatywnie wpłynęła (i dalej mogłaby wpłynąć) na kondycję narodu polskiego. Z tego też powodu, a także ze względów ekonomicznych i politycznych, był zwolennikiem emigracji Żydów z Polski, wyraźnie odcinając się od nazistowskich prześladowań tej społeczności, zarówno przed, jak i w czasie wojny[5].

Kwestią osobną, choć nie do końca osobną, są koncepcje geopolityczne Stojanowskiego. „Nie do końca osobną” w tym sensie, że konsekwentnie wychodziły one z jego poglądów na przebudowę życia społecznego i politycznego w Polsce. W jego przekonaniu bowiem, państwo narodowe nawet jeżeli w Polsce powstanie, będzie miało duże trudności, żeby się utrzymać, jeżeli w innych krajach nie powstaną podobne organizacje państwowe. Masoneria i „żydostwo”, w opinii Stojanowskiego, będzie robić wszystko, ażeby wykorzystując swoje wpływy w demokracjach i Rosji bolszewickiej, szkodzić państwu narodowemu w Polsce.

W sukurs tym intuicjom szła fascynacja Słowiańszczyzną i słowiańskością, przy czym zauważyć należy, że ograniczała się ona do Słowiańszczyzny Zachodniej i Południowej, którą widział jako jedną przestrzeń cywilizacyjną, rozdartą „wyspą węgierską”. Wschodnich Słowian postrzegał jako formację kulturową pokrewną, ale jednak odmienną - uformowaną poprzez zetknięcie się żywiołu słowiańskiego z turecką i mongolską formacją kulturową. Zagadnienie utworzenia wspólnoty politycznej narodów zachodnio- i południowosłowiańskich było dla niego zagadnieniem na tyle istotnym i pasjonującym, że poświęcił mu wiele miejsca w swojej publicystyce, a wreszcie zdecydował się na wydanie osobnej broszury aspirującej do całościowego omówienia tego zagadnienia.

Karol Stojanowski jest publicystą bardzo interesującym. Jego pisma rozjaśniają wiele niuansów myśli społeczno-politycznej obozu narodowego z okresu międzywojennego i II wojny światowej, a także rzucają światło na relacje zachodzące pomiędzy polskim nacjonalizmem tego okresu a faszyzmem i nazizmem. Wreszcie, broszury programowe z lat 1940-1943 są z całą pewnością jednymi z ciekawszych konspiracyjnych wydawnictw politycznych okresu niemiecko-sowieckiej okupacji Polski i stanowią podstawowe źródło do badania historii intelektualnej tego okresu, a w wymiarze zupełnie fundamentalnym, określenia, o jaką właściwie Polskę walczyło w tym czasie środowisko, którego przedstawicielem był Autor. Rzeczą, o której trzeba pamiętać czytając teksty Stojanowskiego są bez wątpienia jego wykształcenie i zainteresowania badawcze. Przez wiele analiz i opinii przezierają jego badania antropologiczne. Na tym zresztą polega w znacznej mierze oryginalność tego spojrzenia wobec innych publicystów obozu narodowego.

Broszury programowe z lat 1940-1943

Przyszła Polska - państwem narodowym jest pierwszą z broszur napisanych przez Karola Stojanowskiego w konspiracji. Jak wynika z treści jej Zakończenia, ukończona została 1 listopada 1940 r.[6], jednak - z bliżej nieznanych powodów (zapewne problemów finansowych) - wydrukowana została dopiero w kolejnym roku. Jest nie tylko broszurą pierwszą, ale i najobszerniejszą (90 stron w formacie 13x18 cm), w której Autor postanowił przedstawić całościowo program budowy państwa narodowego w Polsce po zakończeniu wojny i udanym przewrocie narodowym. Bez wątpienia wydawnictwo to, ze względu na rozmach z jakim powstało, a także pozycję Stojanowskiego w strukturze organizacyjnej (Komendant Główny), należy traktować jako oficjalne stanowisko NLOW, a nie jedynie zupełnie autorską koncepcję, nawet jeżeli trzon zawartych w nim propozycji programowych był propozycją własną Autora.

Broszura, którą ze względów bezpieczeństwa obłożono fikcyjną obwolutą (H. Sienkiewicz, Quo vadis?, t. I, z. 1, wyd. popularne, Lwów 1934), została zakończona spisem rzeczy, w którym oprócz Przedmowy i Zakończenia wyszczególniono dwanaście rozdziałów, których tematyka powinna nam z pewnością sugerować wagę poszczególnych problemów dla budowy tytułowego państwa narodowego. Jeden z nich (rozdz. III) możemy uznać za zalążek kolejnego wydawnictwa szerzej omawiającego kwestię idei zachodnio-słowiańskiej.

Na kartach broszury obok rozważań teoretycznych przeplecionych, typowymi dla tego rodzaju wydawnictw, mniej lub bardziej populistycznymi sloganami, można znaleźć także liczne ciekawe obserwacje życia w okupowanej Polsce, co miejscami czyni rzeczone wydawnictwo ciekawym źródłem dla percepcji rzeczywistości recypującej w sposób jak najbardziej materialny zjawiska, które jej Autor znał jedynie w teorii, często w swej pracy naukowej do tej teorii się odnosząc. Mam tu na myśli w szczególności problematykę żydowską (rozdz. IX). Warto także wspomnieć, że po wielokroć możemy w tekście odnaleźć równie interesujące spostrzeżenia dotyczące bieżących spraw natury geopolitycznej, a także warte uwagi refleksje na temat przyczyn klęski wrześniowej.

Ze względu na obszerność tego wydawnictwa, warto w tym miejscu w punktach wyszczególnić główne problemy poruszane przez Autora w poszczególnych rozdziałach, co na pewno pomoże (zwłaszcza przy braku indeksu tematycznego) w sprawnym poruszaniu się po tekście - szczególnie przy pracy naukowej.

Przedmowa:

- definicja „państwa narodowego”

- definicja narodu

- postulat powstania organizacji politycznej narodu (monopartii)

Rozdz. I:

- relacja polskiego nacjonalizmu do faszyzmu i nazizmu

- wpływ marksizmu na faszyzm i nazizm

- problem rasizmu

- postulat „unarodowienia Europy powojennej” poprzez odrzucenie demokracji, faszyzmu i nazizmu oraz budowę państw narodowych

Rozdz. II:

- definicja „Wielkiej Polski” jako celu państwa narodowego

- problem moralności narodu

- krytyka totalizmu i omnipotencji państwa

- etyka katolicka jako podstawa „cywilizacji polskiej”

- możliwości eksportu „cywilizacji polskiej”

- Polska jako miejsce odradzania się cywilizacji Europy łacińskiej, w kontrze do bolszewizmu, faszyzmu, nazizmu i laickich demokracji zachodnich

Rozdz. III:

- postulat budowy wspólnoty politycznej państw słowiańskich Europy Środkowej celem wzajemnej obrony przed ekspansją niemiecką i rosyjską

Rozdz. IV:

- rewizjonizm niemiecki jako główny problem polskiej polityki zagranicznej po wojnie

- Anglia, Francja i Włochy jako główni sojusznicy Polski po wojnie (obok wspólnoty środkowoeuropejskiej)

- interesy poszczególnych państw w utrzymaniu i wzmocnieniu polskiej państwowości

- problem separatyzmu ukraińskiego i jego rola w utrzymaniu dobrosąsiedzkich relacji z Rosją

- kwestia uformowania państw bałkańskich w Związek Południowosłowiański

Rozdz. V:

- refleksja nad historią ruchu narodowego w Polsce

- postulat konsolidacji obozu narodowego, a następnie połączenia z ruchem ludowym w celu wspólnej budowy państwa narodowego

- nadzieja na przewrót narodowy w momencie wycofywania się Niemców z Polski, ale gotowość do siłowego starcia z przeciwnikami politycznymi, jeżeli wymagałyby tego okoliczności

Rozdz. VI:

- reforma rolna: parcelacja gruntów poniemieckich i pożydowskich, oraz największych „latyfundiów” - jak to ujął Autor

- urbanizacja - wsparcie dla migracji chłopów do miast (zwłaszcza młodzieży) i tworzenia się klasy średniej

- problem mniejszości narodowych i ich udziału w życiu państwa

- sprzeciw wobec totalizmu państwowego i militaryzacji życia politycznego

- krytyka restauracji monarchii w Polsce

- postulat partycypacji we władzy szerokich warstw społeczeństwa

- szeroki zakres praw obywatelskich i samorządność

- kwestia obywatelstwa w państwie narodowym

Rozdz. VII:

- krytyka lewicowych definicji „ludu”

- postulat unarodowienia ludu i uczynienia zeń podstawy społecznej dla państwa narodowego

- chłopi jako przekaziciele tradycji i rezerwuar niespożytkowanej energii państwotwórczej

- potrzeba wykształcenia się świadomej klasy robotniczej „w stylu angielskim” - jak to ujął Autor

- stworzenie konkurencji ideowej dla marksizmu wśród warstw niższych

- krytyka dekadencji polskiej inteligencji

Rozdz. VIII:

- potrzeba utrzymania licznej i nowoczesnej armii

- refleksja nad wojskiem przedwojennym i jego miejscem w funkcjonowaniu państwa

- oczyszczenie korpusu oficerskiego z członków masonerii i innych tajnych zrzeszeń

- nacisk na moralne życie oficerów

- problem służby Żydów w wojsku

- krytyka dyktatury wojskowej i udziału wojskowych w życiu politycznym

- refleksja nad kondycją WP podczas wojny obronnej 1939 r.

- postulat silnego podporządkowania armii najwyższym władzom państwowym

Rozdz. IX:

- charakterystyka narodu żydowskiego i społeczności żydowskie w Polsce

- życie Żydów w Polsce pod okupacją niemiecką i sowiecką

- postulat stworzenia prawnej definicji „Żyda”

- wpływ Żydów na kondycję polskiego społeczeństwa

- krytyka projektów asymilacyjnych i postulat emigracji Żydów z Polski przy udziale administracji państwowej

- objęcie Żydów ochroną prawną przez państwo narodowe

- zainteresowania państwa narodowego pomocą w budowie państwa żydowskiego w Palestynie

Rozdz. X:

- asymilacja nieżydowskich mniejszości narodowych

- ocena problemów demograficznych narodu polskiego przed wojną

- niemieckie osiągnięcia w dziedzinie walki z depopulacją

- problem spadku liczebności Polaków w wyniku działań wojennych i eksterminacyjnej polityki okupantów

- postulat prowadzenia państwowej polityki prorodzinnej po wojnie

Rozdz. XI:

- problem bezrobocia i jego wzrostu po wojnie

- kwestia zniszczeń wojennych i eksterminacji narodu jako problem gospodarczy

- postulat budowania systemu gospodarczego na zasadzie wolnej konkurencji przy faworyzowaniu kapitału polskiego

- problem powojennego kryzysu gospodarczego jako szansa dla wykształcenia się w Polsce kapitału zdolnego konkurować na rynkach międzynarodowych

- rezygnacja z waluty opartej na tzw. parytecie złota

- odpaństwowienie większości dotychczas znajdujących się w rękach państwa gałęzi przemysłu

- rozwinięcie postulatu powstania organizacji politycznej narodu (monopartii)

Rozdz. XII:

- aktywny udział państwa w budowie społeczeństwa obywatelskiego

- konieczność stworzenia systemu wychowawczego do dostosowanego do realiów współczesnego świata oraz idei narodowej

- propagowany ideał wychowawczy musi być osiągalny dla każdego obywatela, bez względu na pochodzenie

- powstanie grupy

Zakończenie

- ocena szans na pokonanie Niemiec

- ocena poczynań wojennych Hitlera

Całe wydawnictwo wydaje się być dobrze przemyślane i ułożone w zgodzie z pierwotną koncepcją. Nie wchodząc w jakiegoś rodzaju polemikę z postulatami Autora, bo nie do tego powinno służyć to miejsce, warto jednak zwrócić uwagę na trzy rzeczy. Po pierwsze, Stojanowski w Przyszłej Polsce… z całą mocą ujawnia swoje antropologiczne wykształcenie leżące u podstaw jego refleksji społeczno-politycznej, co widać szczególnie przy analizowaniu wszystkich kwestii narodowościowych. Po drugie, znamienny jest całkowity brak podjęcia tematu konkurencji politycznej, w tym ewentualnych trudności w realizacji przewrotu, a także budowy tytułowego państwa narodowego. Być może nieobecność tego problemu jest do pewnego stopnia elementem taktyki politycznej, ale - mając na uwadze innego rodzaju źródła związane ze środowiskiem - trzeba powiedzieć, że przede wszystkim wynika ona z zupełnego braku pomysłu co do tego, w jaki sposób zmarginalizować konkurencję i przejąć władzę w powojennej Polsce, a w konsekwencji zrealizować te wszystkie projekty. Trzecią sprawą jest wreszcie kwestia Sowietów. Stojanowski wyraźnie nie docenia reżimu komunistycznego i jego miejsca w międzynarodowym układzie sił, a z tej przyczyny także stosunku do państwa polskiego. Ocenę tą pogłębił początkowy przebieg wojny niemiecko-sowieckiej, czemu wyraz Autor dał w kolejnej ze swoich broszur.

Państwo Zachodnio-Słowiańskie, ukazało się w 1942 r.[7] jako zwarty druk w formacie 13x19 cm (40 stron), pod obwolutą ochronną: H. Sienkiewicz, Na polu chwały. Skrót dla młodzieży szkolnej (Brody 1923). Jak wspomniał sam Autor na początku tekstu, broszura była efektem jego dłuższych studiów nad zagadnieniem, które to studia materializowały się w postaci artykułów zamieszczanych na łamach „Państwa Narodowego”, przez Stojanowskiego wydawanych. Broszura, którą otrzymujemy stanowi więc swego rodzaju zbiór - pod pewnymi względami przeredagowanych - tekstów już publikowanych. Co skłoniło Autora do ich wspólnego wydania w ramach drugiego tomu Biblioteki „Państwa Narodowego”? Można się tylko domyślać, bliższe okoliczności powstania broszury są nam bowiem zupełnie nieznane. Nie jest wykluczone, że było to wynikiem swoistego wyścigu o zdominowanie toczącej się w kraju dyskusji na temat powojennego ładu w Europie Środkowej. Hipoteza ta staje się o tyle bardziej prawdopodobna, że Państwo Zachodnio-Słowiańskie ukończone zostało w momencie rozpoczęcia formowania się Narodowych Sił Zbrojnych. W związku z tą okolicznością wydaje się zupełnie prawdopodobna chęć przeforsowania swojego stanowiska (za pomocą jego popularyzacji przy pomocy stosownej broszury) w dyskusji nad programem nowej organizacji. Nie jest przy tym wykluczone, że sfinansowania inicjatywy wydawniczej podjęło się nie tylko środowisko NLOW, ale także tzw. frondy Stronnictwa Narodowego, postrzegając broszurę jako element rywalizacji z ONR-owcami (także przecież wypowiadającymi się w tej sprawie) w ramach tworzenia programu dla NSZ.

Nie jest bowiem tak, że Stojanowski ze swoją koncepcją stosunków politycznych w tej części kontynentu działał w próżni - o czym sam zresztą wspomina. Przede wszystkim na londyńskim wychodźstwie trwały negocjacje między sferami rządowymi Polski i Czechosłowacji, nastawione na wypracowanie porozumienia odnośnie do utworzenia po zakończeniu wojny federacji obu państw[8], do którego to konceptu odnosi się w treści swojej broszury Stojanowski. Oprócz tego intensywne analizy zagadnienia powstawały w niemal wszystkich środowiskach politycznych emigracji i podziemia, od piłsudczyków, przez konserwatystów po ludowców, a także nie przestawały zajmować szeroko rozumianego środowiska tzw. ruchu czy obozu narodowego. Własne koncepcje dotyczące tych spraw miały zarówno środowiska emigracyjne, jak i działacze Stronnictwa Narodowego pracujący w ramach tzw. „grubej czwórki”, czyli porozumienia politycznego stanowiącego zaplecze Polskiego Państwa Podziemnego, własne wreszcie mieli ONR-owcy spod znaku „Szańca” czy też środowisko skupione wokół Bolesława Piaseckiego, firmujące się jako Konfederacja Narodu[9]. Stojanowski brał udział w dyskusji na ten temat publikując teksty poświęcone geopolityce środkowoeuropejskiej na łamach swojego pisma, jednak najwyraźniej uznał za konieczne dodatkowy ich druk w formie broszury programowej, której celem było kompleksowe zaprezentowanie jego stanowiska.

Broszura dzieli się na dziesięć rozdziałów (uprzednio publikowanych osobno na łamach „Państwa Narodowego”), poprzedzonych krótką przedmową i zwieńczonych równie zwięzłym zakończeniem. W pierwszym z nich zaprezentowana zostaje ogólna idea Państwa Zachodnio-Słowiańskiego, w kolejnych zaś Autor przechodzi do swoistych case studies, omawiając poszczególne wyzwania stojące przed tą ideą. Odmienną naturę mają rozdz. VIII i IX, będące omówieniem i krytyką rządowych negocjacji ze stroną czechosłowacką, prowadzonych w Londynie, oraz rozdz. X, w którym Stojanowski rozważa międzynarodową koniunkturę na powstanie takiego organizmu politycznego w Europie Środkowej i stosunek rozmaitych zainteresowanych stron wobec niego.

Nie miejsce tu na szczegółowe omówienie koncepcji Stojanowskiego, ani tym bardziej porównanie ich z analogicznymi opiniami innych środowisk politycznych tego okresu, a zwłaszcza tych z szeroko rozumianego obozu narodowego. Warto jednak poczynić kilka generalnych uwag.

Wiele spostrzeżeń Autora jest niezwykle błyskotliwych, co stanowi wynik jego długoletnich studiów antropologicznych i politologicznych. Zwłaszcza te odnoszące się do problematyki niemieckiej i rasowej zdają się zawierać bardzo trafną ocenę zjawisk, których był świadkiem, i które mogły mieć kluczowe znaczenie przy budowie postulowanego przezeń organizmu politycznego. I tu Czytelnikowi należy się jeszcze jedno wyjaśnienie. Kiedy Karol Stojanowski wysuwa argumenty natury rasowej, należy wystrzegać się bliskich porównań z ideologią nazistowską. Autor był z wykształcenia antropologiem i posługiwał się przy analizie tego rodzaju treści aparatem wypracowanym przez ówczesny warsztat tej dyscypliny. Co więcej, jeszcze przed wojną był bardzo aktywnym krytykiem polityki i propagandy rasowej III Rzeszy, z którego to powodu w 1939 r., za pośrednictwem polskiego MSZ, Francuzi i Brytyjczycy zwrócili się do niego z prośbą o przygotowanie analizy polityki rasowej nazistowskich Niemiec. Praca została przygotowana w trzech językach (polskim, francuskim i angielskim) i złożona w polskim MSZ w przededniu wojny. Niestety, wraz z jej wybuchem cały nakład przepadł[10]. To właśnie przez krytykę narodowego socjalizmu, w tym rzeczonej polityki rasowej, Stojanowski był zmuszony we wrześniu 1939 r. uciekać z Poznania do Warszawy, gdyż w mieście, w którym był człowiekiem rozpoznawanym, był bardziej narażony na aresztowania - a ścigany był listem gończym[11].

Zarzuty, jakie można stawiać Autorowi to przede wszystkim monopolizowanie „polskiej racji stanu” (choć to oczywiście normalne w publicystyce programowej). Jedynie grupa skupiona wokół niego rozumie czym jest ta racja stanu, a wszyscy inni znajdują się pod jawnym, bądź niejawnym, wpływem międzynarodowej „masonerii i żydostwa”. Dlatego gdy pisze o emigracyjnych projektach zjednoczeniowych Europy Środkowej widać, że jest przeciwnikiem powrotu do władzy przedwojennych sfer rządowych - i to nie tylko w Polsce, ale także innych państwach, które - jak zakładał - powinny się znaleźć w Państwie Zachodniosłowiańskim. Perspektywę „przewrotu narodowego”, której był zwolennikiem jeszcze przed wybuchem wojny, rozszerzał więc poza granice Rzeczypospolitej. Argumentował bowiem, że tylko „polski rząd narodowy, broniący i walczący o polskie interesy narodowe (rozdz. IX)” jest w stanie rządzić Polską - analogicznie, wyłącznie nacjonalistyczne środowiska w poszczególnych państwach środkowoeuropejskich mogą rządzić w tych państwach, bo tylko one reprezentują interesy zamieszkujących je narodów.

I tu dochodzimy do apriorycznych założeń budowy Państwa Zachodniosłowiańskiego, które śmiało możemy uznać za nazbyt optymistyczne, a nawet utopijne - używając tego słowa z pełną świadomością i biorąc pod uwagę tylko takie czynniki i fakty, które w 1942 r. mogły być znane publicyście piszącemu w okupowanej Polsce. Zacznijmy od poruszonej wyżej kwestii nacjonalistycznych organizacji, które zdaniem Stojanowskiego powinny rządzić w państwach środkowoeuropejskich. Autor wyraża przekonanie, że cieszą się one dużym poparciem i mają wszelkie perspektywy na sprawowanie władzy po wojnie. Nie dostrzegał zupełnie tego, że poza kilkoma wyjątkami (jak Polska, Czechy czy Serbia), partie nacjonalistyczne skompromitowały się współpracą z Niemcami, co nawet jeżeli (z jakichś powodów) mogło ich nie zdyskredytować w oczach własnych obywateli, to z całą pewnością w oczach mocarstw zachodnich, co do których Stojanowski nie miał żadnych wątpliwości, że wojnę wygrają i będą mieć wpływ na tworzenie ładu w powojennym świecie. Można było mieć zatem bardzo duże wątpliwości co do utrzymania się u władzy przez takie grupy, tym bardziej, że wiele z nich posiadało polityczne alternatywy, które reprezentowały narody u boku państw sprzymierzonych.

Kolejnym zarzutem jest niedocenienie konfliktów narodowościowych i granicznych rozrywających jeszcze przed wojną Europę Środkową, i tego, że wojna oraz opowiedzenie się narodów tego obszaru po różnych stronach tych konfliktów potęgowały owe spory. Propozycje ich rozwiązania proponowane przez Autora wydają się często niezadowalające, a niekiedy po prostu naiwne. Podobne wątpliwości budzi także analiza powojennych możliwości Związku Sowieckiego, a także jego ewentualnego stosunku do tworzącego się Państwa Zachodniosłowiańskiego. Autor zdecydowanie nie docenia potencjału tego państwa, co jest oczywiście wynikiem sytuacji militarnej na froncie wschodnim w 1942 r. Wydaje się jednak, że takie zlekceważenie ZSSR jest w gruncie rzeczy wynikiem słabej orientacji Autora w sprawach wschodnich i sowieckich. Bądź co bądź, gros swoich dociekań poświęcił przez lata sprawom zachodnim, w których uchodził za specjalistę.

Przeciwnie do niedocenienia Sowietów, przecenia Stojanowski polski potencjał powojenny. Z jednej strony opór budzi przekonanie, że tak zniszczona podczas wojny obronnej 1939 r. i okupacji Polska (wysilająca się na powstanie powszechne, które, jak sądzi Stojanowski, wybuchnie i w konsekwencji wyzwoli kraj) byłaby w stanie zostać liderem regionu, którego inne części (nawet na stan z 1942 r.) były jednak zniszczone, zwłaszcza pod względem gospodarczym i kulturowym, w znacznie mniejszym stopniu niż ziemie polskie. A Polska przecież miała mieć dodatkowo do rozwiązania kwestię ludności niemieckiej na nowo przyłączonych ziemiach zachodnich. Z drugiej zaś strony, zaskakuje pewność co do tego, że państwa środkowoeuropejskie będą ku Polsce ciążyć i uważać ją za lidera, a także arbitra w sporach między sobą. Pod wieloma względami wydaje się to całkowicie utopijną wizją stosunków powojennych, na co uwagę zwrócili już czytelnicy, stanowiących podstawę tej publikacji, tekstów zamieszczanych na łamach „Państwa Narodowego”. Wspomina o tym Autor w końcówce broszury, starając się odpowiedzieć na zarzuty dotyczące właśnie potencjału powojennej Polski, a także rozbioru Austrii oraz włączenia do Polski obszaru Wiednia i okolicy. Czy argumentacja Karola Stojanowskiego jest przekonująca? Niech Czytelnik zdecyduje sam.

Ziemie Zachodnie a państwo narodowe to ostatnia broszura zredagowana przez Stojanowskiego. Puszczona w obieg została w 1943 r. i w porównaniu do poprzednich tekstów wydana została z nieporównywalnie mniejszym rozmachem. Mamy bowiem tym razem do czynienia już nie z drukiem, a zaledwie dziesięciostronicowym maszynopisem odbijanym na powielaczu - bez obwoluty i w formacie 20x29 cm. Bez wątpienia ten spadek jakości był związany z trudną sytuacją finansową środowiska skupionego wokół Autora. Dwa poprzednie wydawnictwa powstały jeszcze przed porozumieniem z secesjonistami SN i utworzeniem Narodowych Sił Zbrojnych[12]. Należy przypuszczać, że do tego czasu Stojanowski jako Komendant NLOW sam mógł decydować, wraz z najbliższymi współpracownikami, na co przeznaczane będą fundusze organizacji - z pewnością nie olbrzymie, ale zupełnie wystarczające na działalność propagandową, której fundamentem były poprzednie druki zwarte wydane przez Stojanowskiego. Po odcięciu od bezpośredniej dyspozycji finansami, a także znalezieniu się w pewnej opozycji do większości zaplecza politycznego NSZ, które w przeciwieństwie do niego parło do scalenia z Armią Krajową, znalazł się Autor w trudnej sytuacji finansowej. Z pewnością główną troską w tym czasie było wydawanie „Państwa Narodowego”, cieszącego się już pewną renomą w środowisku.

Głównym tematem podejmowanym przez Stojanowskiego jest tu kwestia powodzenia przewrotu narodowego. Wychodząc z założenia, że każda rewolucja (przewrót) potrzebuje swoistego „motoru napędowego” w postaci udzielającej jej poparcia grupy społecznej, czyni poszukiwania takiej grupy w Polsce, która gotowa byłaby poprzeć obóz narodowy zmierzający po władzę. Podjęcie tego rodzaju rozważań może być związane z dyskusją nad strategią działalności politycznej zaplecza NSZ, w tym zwłaszcza nad metodą objęcia władzy po wojnie i przeprowadzenia rzeczonego przewrotu. Zdecydowana większość głównych postaci tego środowiska opowiadała się za wejściem na drogę współpracy z tzw. czynnikami oficjalnymi w Kraju (Delegatura Rządu, Armia Krajowa) oraz zrealizowaniem przewrotu dopiero w dalszej kolejności i przy sprzyjających okolicznościach. Szansę dostrzegano w przejęciu - w pewnym sensie - „od środka” krajowych czynników oficjalnych, i z tej pozycji wyjściu z inicjatywą do rządu londyńskiego[13]. Tego rodzaju taktyka budziła sprzeciw Stojanowskiego, zwolennika rozwiązań mniej subtelnych, które przede wszystkim nie zakładałyby (nawet czasowej) współpracy z wrogimi środowiskami politycznymi, stojącymi na czele AK.

Pracował więc dalej rozwijając swoją wizję przewrotu narodowego, któremu to problemowi poświecił tę broszurkę. Szukając grupy społecznej mogącej być oparciem dla przewrotu, wskazał na wyabstrahowanych z polskiej wspólnoty mieszkańców ziem zachodnich (Pomorze, Wielkopolska i Śląsk). Opinię tę uzasadnił z jednej strony argumentami natury historycznej, z drugiej zaś szczególnym poparciem, jakim obóz narodowy cieszył się na tych terenach, z trzeciej wreszcie najniższym odsetkiem społeczności żydowskiej w porównaniu do całego kraju.

*

Wszystkie dzieła Stojanowskiego ukazują się w całości po raz pierwszy od zakończenia wojny. Do tej pory cytowano jedynie pojedyncze zdania, a wyłącznie Państwo Zachodnio-Słowiańskie zasłużyło sobie na publikację obszerniejszych fragmentów przez Marka J. Chodakiewicza i Wojciecha J. Muszyńskiego w wydanej przez IPN w 2010 r. antologii publicystyki konspiracyjnej narodowców pt. Żeby Polska była polska…[14].

Tekst został przygotowany na podstawie egzemplarzy znajdujących się w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie (Przyszła Polska…: sygn. 1.983.767 A Cim. konsp.; Państwo Zach.-Sł.: sygn. 1.983.689 A Cim. konsp; Ziemie Zachodnie...: mf. 59419). Na życzenie wydawcy uwspółcześniona została oryginalna pisownia i ortografia. Przypisy zostały dodane tylko w tych miejscach, w których trudno byłoby zrozumieć tekst bez nich, lub gdy wartościowe zdawało się przywołanie literatury rozjaśniającej pojawiające się w nim sądy i spostrzeżenia.

Michał Gniadek-Zieliński

Leon Podolski [Karol Stojanowski]

Przyszła Polska - państwem narodowym

WSTĘP

Poniższą broszurę piszę w czasie szalejącej ogólnoświatowej wojny. Wojnę tę można by nazwać wojną polską, jakkolwiek żołnierz polski nie walczy już na polskim terytorium. Zaczęła się ona bowiem od wojny z Polską, w której Niemcy chciały nam zrabować nasze piastowskie, zachodnie ziemie, odebrane im dzięki genialnej polityce Romana Dmowskiego.

Twórcy państwa polskiego i jego ostatnich zachodnich granic nie danym było rządzić Polską, ani bronić jej przed niebezpieczeństwem niemieckim, tak dobrze przezeń rozumianym. Do władzy nie dopuścił wodza nacjonalizmu polskiego [Józef] Piłsudski, poparty przez siły antynarodowe i międzynarodowe. Antynarodowy régime Piłsudskiego doprowadził Polskę swymi rządami do klęski wojennej, oraz do czasowej okupacji. Nasuwa się stąd nieodparty wniosek, że przyszłe państwo polskie, o ile ma żyć i rozwijać się pomyślnie, musi być państwem narodowym .

Co to jest jednak państwo narodowe? - zapyta niejeden czytelnik.

Pytanie takie zadać sobie musi w tych przełomowych czasach cały naród polski, gdyż klęska wrześniowa postawiła je na porządek dzienny. Odpowiedź na to pytanie musi sobie wreszcie uświadomić każdy narodowiec, gdyż jest sporo takich narodowców, którzy nie rozumieją jeszcze co pojęcie państwa narodowego oznacza[15].

Najogólniej mówiąc, państwo narodowe jest to państwo kierowane i rządzone przez grupę państwową, rządzącą się narodową ideologią, służącą narodowym interesom, tkwiącą korzeniami w narodowych instynktach, instynktach szerokich mas ludowych. Stąd to współczesne państwa narodowe opierają się na masowych ruchach politycznych, realizując ludowe ustroje, ustroje jakkolwiek nie demokratyczne, to jednak najbardziej liczące się z potrzebami najszerszych ludowych mas. Państwem narodowym rządzi grupa państwowa, prowadząca politykę w myśl narodowej ideologii. Powstawanie w dzisiejszych czasach grup narodowych jest ciekawym procesem społecznym. Prawdziwe grupy narodowe przedstawiają zazwyczaj selekcję elementów czystszych pod względem narodowym oraz elementów bojowych. Elementy te reprezentują jakby bunt czystej krwi narodu przeciwko nawianiom obcym. Nie jest to przypadek, że współczesne ruchy narodowe są równocześnie ruchami ludowymi. Lud bowiem reprezentuje nie tylko czystszą w danym narodzie krew, ale także, będąc cywilizacyjnym prymitywem, reprezentuje w pewnym sensie większą czystość cywilizacyjną. Selekcję tę można było w klasycznej formie obserwować przed wojną, porównując obóz narodowy z sanacją. Sanacja była typowym obozem mieszanym, w którym nie tylko mieszaniec polsko-żydowski był niesłychanie liczny, ale która przygarniała w wysokim stopniu mieszkańców na tle niemieckim czy też rosyjskim. W obozie narodowym panowała i panuje o wiele większa czystość krwi. Nic tedy dziwnego, że grupa narodowa wytwarza narodową ideologię, będącą niejako emanacją czystości jej krwi[16]. Zrozumiały jest u kierowników narodowych mniejszy lub większy tradycjonalizm, przemieniający się niekiedy w rewolucyjny wprost nawrót do bardziej odległej tradycji, jak np. nawrót faszyzmu do starorzymskiej przeszłości[17].

Bardzo w tym ujęciu jest naturalne pielęgnowanie, pogłębianie i rozwijanie właściwości narodowych, podejmowane systematycznie przez wszelkie nacjonalizmy. Ruchy narodowe walczą zarówno w okresie walki, jak też w okresie władzy z wszelkiego rodzaju międzynarodówkami, a zwłaszcza z masonerią i żydami. Ruchy narodowe wreszcie nadają podświadomemu i instynktownemu życiu narodu zwarty pancerz, w postaci szeroko rozlanej i kultywowanej świadomości narodowej. Instynkty narodowe, wzmocnione narodową świadomością, dają moralne i materialne podstawy do realizacji wielkich misji oraz wielkich karier narodów, ogarniętych owymi ruchami.

Grupy narodowe zasługują tylko wtenczas na zaszczytną nazwę narodowych, jeżeli kierują państwem w imię narodowych interesów. A nie jest sprawą prostą w pełni pojąć interes narodowy. Powierzchownym racjonalistom będzie się wydawało, że chodzić tu będzie tylko o rozum. Tymczasem sam rozum nie wystarczy. Rozum musi być wspierany przez moralną stronę człowieka. Bez uczucia prawdziwej miłości Ojczyzny, trudno nawet najbardziej rozumnej grupie politycznej dokonać wielkich rzeczy. Czasem potrzebna jest grupie politycznej pewna doza umiaru i skromności i te będą więcej znaczyć od racjonalistycznie pojmowanego, czystego rozumu. Takim na przykład umiarem charakteryzował się [Otto von] Bismarck[18] w odróżnieniu od [Adolfa] Hitlera. Toteż Hitler przygotowuje ciężką katastrofę swemu narodowi, za którą potomność będzie go winić i przeklinać.

Kończąc wreszcie to, przydługie nieco, określenie państwa narodowego, należy je uzupełnić od strony politycznej praktyki. Otóż państwo narodowe będzie tylko i wtenczas istotnie narodowym, jeśli kierownictwo jego polityki będzie niepodzielnie w rękach grupy narodowej. Stąd wysuwa się konieczność silnego zorganizowania się grupy narodowej, zorganizowania się tak silnego i licznego, aby organizacja polityczna narodowców, oparta na ochotniczych siłach społecznych, dawała mocną podstawę i oparcie dla rządu narodowego. Organizacja polityczna narodowców musi w krótkim czasie przerodzić się w organizację narodu, stanowiąc jej oś krystalizacyjną i jej szkielet. Organizacja polityczna narodowców musi być w pewnym stopniu siłą trzymającą w szachu i posłuchu elementy aspołeczne, przeciwpaństwowe i przeciwnarodowe. Musi ona poza tym stanowić pewnego rodzaju przeciwwagę dla biurokracji państwowej, oraz hierarchii wojskowej. Zarówno bowiem biurokracja, jak też starszyzna wojskowa, powinny się rekrutować przede wszystkim pod fachowym i rzeczowym kątem widzenia. Obie te instytucje muszą posiadać potrzebną im do działania samodzielność i samorząd, oczywiście w ramach istotnej potrzeby. Nie znaczy to, że w aparacie państwowym i w armii nie ma być wpływów, ściśle mówiąc, ludzi narodowej grupy rządzącej. Zarówno armia, jak też aparat państwowy muszą być instytucjami narodowymi, tak ze swego ducha, jak też ze swego składu. Tylko że zarówno w wojsku, jak też w aparacie państwowym mogą być, a nawet powinni być, ludzie także niezwiązani z rządzącym narodowym stronnictwem, byle nie tworzyli tam wrogich narodowemu porządkowi jaczejek[19].

W państwie zatem narodowym musi być zorganizowana siła polityczna w postaci decydującego czynnika politycznego, to jest rządzącego stronnictwa, narodowy rząd i aparat rządowy oraz narodowa armia.

Przejdźmy jednak od rozważań teoretyczno-definicyjnych do pewnych konkretnych rysów przyszłego polskiego państwa narodowego. Dając tu próbę najogólniejszej wizji państwa narodowego, chcemy się określić i odgraniczyć na zewnątrz od rozmaitych grup politycznych i organizacyjnych, które zowiąc się grupami narodowymi, nie stoją jednak w istocie na stanowisku realizacji państwa narodowego. Chciałbym, aby publiczne ogłoszenie uwag o polskim państwie narodowym stało się punktem wyjścia nie tylko dyskusji w zamkniętych polskich gronach, ale też aby przyniosło zrozumienie potrzeby istnienia zorganizowanej w tym kierunku akcji. Akcja ta jest w dzisiejszych czasach niełatwa. Musi ona w szybkim tempie wytworzyć najrozmaitsze narzędzia, konieczne do przewrotu narodowego. Akcja ta musi już dzisiaj istnieć i przygotowywać przyszłość. Niniejsza broszura jest organiczną częścią tej akcji. Ma ona ambicję myślowego zorganizowania wielkiej, narodowej przyszłości Polski.

ROZDZIAŁ I
POLSKI RUCH NARODOWY A NACJONALIZMY TYPU FASZYSTOWSKIEGO

Praca moja powstaje w czasie przełomowym zarówno dla Polski i Europy w ogóle, jak też w szczególności dla europejskich ruchów politycznych. Czasy takie zmuszają do zastanowienia się nad zjawiskami politycznego życia, zwłaszcza częściowo i zewnętrznie podobnymi do ruchu narodowego. Jest to tym potrzebniejsze, że Polska jest w wojnie z tzw. „państwami narodowymi”, wojnie koniecznej oraz przez ruch narodowy od początku do końca uznawanej i popieranej[20]. Wojna ta, jeśli idzie o Niemcy, wypływa z naszych najgłębszych narodowych pokładów i celów. Jest to wojna narodowa, w całym tego słowa znaczeniu. Ponieważ zaś faszystowskie Włochy nie zdołały utrzymać niezależnej linii politycznej i wzięły udział w wojnie u boku Niemiec, przeto stały się automatycznie naszym wrogiem i to nie tylko wrogiem polskiego narodu, ale także wrogiem polskiego ruchu narodowego. Wprawdzie ruchy narodowe nie tworzą żadnej międzynarodowej organizacji i nie są obowiązane do wzajemnego współdziałania, niemniej vox populi, umiejętnie robiony i wywoływany, może tu wprowadzić duży zamęt w opinii, obarczając polski ruch narodowy winami nacjonalizmów obcych. Trzeba tedy dokładnie poznać różnice pomiędzy nami a narodowymi socjalizmem i. faszyzmem.

Zacznijmy od faszyzmu, jako ruchu, który najpierw doszedł do władzy i najpierw się skrystalizował. Trzeba tu podkreślić, że ruch faszystowski powstał jako zorganizowana przez Mussoliniego reakcja przeciwko próbie rewolucji marksistowsko-komunistycznej. Sam Mussolini i niektórzy jego towarzysze byli początkowo socjalistami. Od socjalizmu wzięli faszyści technikę organizacyjną oraz taktykę działania. Pod wpływem grożącego Włochom niebezpieczeństwa rewolucji komunistycznej Mussolini stał się nacjonalistą. Pozostało jednakże w nim i faszyzmie także coś z ducha socjalizmu, uzewnętrzniającego się w faszystowskim mechanizmie. Nie jest to zupełnie przypadkiem, że Duce wspomniał w jednej z mów, wygłoszonej przed przystąpieniem Włoch do wojny, o proletariackiej Italii. Po prostu na starość wyszedł na wierzch dawny socjalista.

Jakkolwiek narodowy socjalizm ma stare swoje niemieckie korzenie, to trzeba pamiętać, że oprócz tego, bardzo poważny wpływ wywarł na niego właśnie faszyzm. Tą drogą oczywiście szły wszystkie elementy socjalistycznych wpływów z faszyzmu na hitleryzm. Z drugiej strony hitleryzm, mając przyjacielskie kontakty z faszyzmem, zaczął potężnie oddziaływać na faszyzm. A Hitler nazwał nawet swój ruch narodowym socjalizmem.

Jak już wspomniałem, geneza narodowego socjalizmu jest dawna. Sięga ona przełomu dziewiętnastego na dwudzieste stulecia. Wtenczas to na widownię niemiecką występuje niemiecki ruch rasowy o wybitnie imperialistycznym zacięciu. Ośrodkiem intelektualnym tego ruchu było czasopismo redagowane przez [Ludwiga] Wolltmanna[21] pod nazwą „Politisch-Anthropologische Revue”[22]. Wolltmann sam osobiście był także zbuntowanym socjalistą. Dał on w swojej podstawowej książce „Politische Anthropologie”[23], jak mi się wydaje, po raz pierwszy wyraz idei unarodowienia zarówno proletariatu, jak też socjalizmu.

Zupełnie jednakże wyraźnym prekursorem Hitlera w dziedzinie oczywiście planowania, był [Josef] L.[udwig] Reimer[24]. Zostawił on dwie książki, to jest: „Pangermanistisches Deutschland” i „Deutsche Wiedergeburt”[25], w których nie tylko podjął ideę stworzenia narodowego socjalizmu, ale napisał coś w rodzaju planu politycznego, który obecnie Hitler realizuje.

Przede wszystkim Reimer, a było to w roku 1905, stoi na stanowisku zlikwidowania Austro-Węgier i stworzenia jednego państwa niemieckiego. Państwu temu przypisuje Reimer receptę polityki zagranicznej. Niemcy mianowicie powinny cele swoje realizować w pewnym przymierzu czy też współdziałaniu z Włochami, Rosją i ewentualnie Anglią. Hitler zmienił tu tylko stosunek do Rosji, choć i w tej dziedzinie, po początkowej akcji przeciwbolszewickiej, ostatecznie, przynajmniej na pierwszy okres wojny, wszedł w pewnego rodzaju współdziałanie z bolszewicką Rosją, tak przez siebie przedtem zwalczaną[26]. Opierając się o taki system polityki zagranicznej, mieliby Niemcy zorganizować wielkie pangermańskie państwo pod niemieckim przewodnictwem, rozciągające się na terytoriach zamieszkałych przez ludzi rasy nordyckiej. W pierwszym rzędzie mieliby Niemcy rozbić i podbić Francję. Ściśle mówiąc, wschodnia i północna Francja miałyby należeć do Niemiec, a jakieś resztki w centrum, obezwładnione, zahamowane w przyroście naturalnym, zamienione w niewolników, pozostałyby jako pewnego rodzaju protektorat. Wschodnia i północna Francja miałyby być skolonizowane i zgermanizowane. Północne nabytki francuskie miałyby być wzdłuż Atlantyku przedłużone pasem niemieckim nie tylko wzdłuż wybrzeża francuskiego, ale też i hiszpańsko-portugalskiego, aby w ten sposób stworzyć korytarz do Ameryki Południowej, którą radził Reimer podbić. Oprócz nabytków francuskich, miałyby Niemcy wchłonąć niemiecką Austrię, Czechy, północno-zachodnią Polskę, kraje bałtyckie, kraje skandynawskie, Danię, Belgię oraz Holandię. Państwo pangermańskie miałoby się ujednolicić za pomocą olbrzymich przesiedleń[27].

Jeszcze przed wojną światową próbowali Niemcy zrealizować ideę narodowego socjalizmu. Istniała nawet partia tej nazwy, kierowana przez [Fridricha] Naumanna[28]. Próba ta jednak nie udała się. Zrealizował ją dopiero Hitler. Jak do tego przyszło, jakie były kulisy tej zawrotnej kariery ludzkiej, dowiemy się dopiero szczegółowo kiedyś w przyszłości. Nie ulega wątpliwości, że karierze Hitlera dopomogły koła rasistowskie, propagujące unarodowienie socjalizmu niemieckiego. W kołach tych było sporo ludzi związanych z socjalizmem. Poza tym Hitler swoich socjalistów, jak się to dziś widzi, bardzo mało unarodowił. Do partii weszła masa socjalistów, a nawet komunistów. Proces ten był przy tym tak masowy i rzucający się w oczy, że [Hermann] Rauschning[29] mógł nawet w swej sławnej książce porównywać hitleryzm wprost z komunizmem[30]. Jak dużo autor ten miał racji, wskazuje na to fakt ugody z komunistyczną Rosją. Jeżeli partia hitlerowska ten karkołomny zwrot wytrzymała ideowo, to dowód, że istotnie mało się ona różni od komunizmu.

My Polacy, którzyśmy się z bliska przypatrzyli zarówno narodowym socjalistom niemieckim, jak też bolszewikom rosyjskim, jesteśmy istotnie skłonni przyznać rację Rauschningowi. Przecie obie formacje polityczne są tak sobie bliskie, że chwilami staje się przed obawą całkowitego w tej dziedzinie pomieszania się pojęć. W tym związku chcę przypomnieć fakt przysłania przez [Ericha von] Ludendorfa[31] do Rosji w sławnym zaplombowanym wozie Lenina z towarzyszami. A przecież Ludendorf odgrywał jakąś poważną rolę w powstaniu narodowego socjalizmu. Fakt ten ma nie tylko znaczenie teoretyczno-poznawcze, ale także i polityczno-praktyczne. Pytanie, jak się ułożą stosunki niemiecko-rosyjskie wypada w tym świetle bardzo niepokojąco.

Zbierając to wszystko, co powiedziałem o nacjonalizmach typu faszystowskiego, uzmysłowimy sobie w całej pełni ich zasadniczą różność od polskiego ruchu narodowego. Wspólnym rysem zachodnioeuropejskich faszyzmów jest wielki wpływ na nie marksistowskiego socjalizmu. Są to w gruncie rzeczy słabo unarodowione socjalizmy. U Niemców i u Włochów prawdziwy ruch narodowy jest dopiero postulatem przyszłości. Kto wie, czy tam na takie ruchy nie przyjdzie dopiero czas po klęsce wojennej, poniesionej przez państwa faszystowskie.

Nacjonalizmy faszystowskie powstały w walce z socjalizmem i komunizmem. Stąd nasiąknęły one pierwiastkami duchowymi, które niósł ze sobą [Karol] Marks i jego doktryna. Są one niejako wytworem socjalistycznego, marksistowskiego klimatu cywilizacyjnego. Ich podstawą społeczną jest proletariat, element o pierwiastkach międzynarodowości.

Nasz ruch narodowy powstał na tle walki Polski podbitej z obcymi nacjonalizmami. Polski ruch narodowy bronił bytu polskiego narodu przed nacjonalizmem niemieckim, rosyjskim, ukraińskim i żydowskim. Stąd stał się on jakby esencją nacjonalizmu. Był on i jest głębszym, wszechstronniejszym, bardziej związanym z gruntem miejscowym, bardziej, że tak powiem, aryjskim, a mniej (biorąc cywilizacyjnie) żydowskim, bo nie marksistowskim. Chłop, a więc najbardziej polski składnik narodu, jest i będzie podstawą społeczną naszego ruchu narodowego. W związku z tym wszystkim nacjonalizm nasz jest katolickim, uznaje zasady moralności i etyki, jest tradycjonalistyczny, a wreszcie, co najważniejsze, jest ruchem organicznym i konstruktywnym, a nie mechanicznym i niszczącym.

Dzisiejsza wojna, tak samo jak [pierwsza] wojna światowa, jest nie tylko wojną pomiędzy grupami interesów narodowych, ale także wojną światopoglądową. W [pierwszej] wojnie światowej państwa demokracji walczyły przeciwko niemieckiemu systemowi kaizeryzmu. Dziś zaś te same demokracje walczą przeciwko faszyzmowi. W wojnie światowej demokracje były górą nie tylko pod względem wojskowym, ale także politycznym. Obecna zaś wojna gotowa zniszczyć wybujałości imperialistyczne faszyzmów, oraz na miejsce tak faszyzmów, jak też demokracji wprowadzić w Europie ustroje i ruchy prawdziwie narodowe. Nie potrzebuję dodawać, że taki rozwój wypadków byłby dla Polski rozwojem najszczęśliwszym. Zapewniłby on jej w Europie bardzo wybitne miejsce. (Jeden z poważnych polityków i publicystów narodowych, na kilka dni przed wybuchem wojny, w kole swych przyjaciół politycznych propagował myśl, że jednym z celów wojennych polskiego ruchu narodowego powinno być unarodowienie Europy[32]).

ROZDZIAŁ II
POLSKA NARODOWA TO POLSKA WIELKA

Nawiązujemy w swojej myśli i w swojej działalności do Obozu Wielkiej Polski[33]. Chcemy przez to między innymi zaznaczyć, że Polska narodowa musi być Polską wielką. Wielka Polska musi być wielką przede wszystkim w dziedzinie moralnej, musi być narodem i państwem żyjącym w zgodzie z religią rzymsko-katolicką. Wielkość jej musi wyznaczać opierająca się na wolnej pracy zamożność nie tylko całego narodu, ale także poszczególnych warstw, poszczególnych rodzin, względnie nawet jednostek. Polska musi wytworzyć wielką i zwartą cywilizację, promieniującą na pomniejsze, ościenne narody, łącząc je z Polską w większy obszar cywilizacyjny. Polskie siły narodowe muszą wreszcie wywalczyć naszemu państwu odpowiednie granice oraz należne stanowisko w Europie powojennej.

Naród jest wielki lub mały, słaby lub silny, kulturalny czy też zacofany, a nawet zamożny lub biedny zależnie od swego moralnego rozwoju, od kierunku moralności panującej w danym społeczeństwie, oraz od ducha owiewającego jego instytucje i urządzenia, Nie wchodząc zupełnie w teorię moralności, ani też w jej klasyfikację - można dla celów politycznych podzielić cnoty moralne na takie, które stoją niejako na straży dobra ludzi jako jednostek, oraz dobra społeczeństwa, narodu, państwa. Oba typy cnót moralnych, zresztą jak wszystko w życiu, niedające się zbyt ściśle od siebie odróżnić, są ważne zarówno dla życia jednostkowego, jak też społecznego. Czyż, na przykład, taka pracowitość nie daje podstaw do życia i rozwoju nie tylko pojedynczym ludziom, ale też i narodowi? Cnoty moralne, wyrabiające jednostkę, dostarczają narodowi i państwu dobrego i mocnego tworzywa, gdyż podstawą wszelkiej budowy społecznej jest pojedynczy człowiek, oraz jego charakter i pion moralny. Jest jednakże szereg cnót moralnych, cechujących oczywiście poszczególne jednostki, które mają charakter społeczny, czasami nawet jedynie społeczny. Bez tych cnót nie można sobie wyobrazić istnienia i rozwoju narodu. Wymienię tu bodaj kilka z tych cnót. Czyż na przykład można sobie wyobrazić, że naród złożony z ludzi niekarnych, anarchistycznych, niewykazujących poświecenia dla całości, nieinteresujących się losami swego narodu, pozostających na żołdzie obcych agentur, prowadzących życie ułatwione będzie mógł się rozwijać, oraz wytrzymać napór sąsiednich narodów i w ogóle przeciwieństw życiowych? Wiemy choćby z dwukrotnej naszej katastrofy, to jest rozbiorów Polski i klęski wrześniowej, że losy takiego narodu zależą od sąsiadów, zamiast od jego świadomej i zorganizowanej woli.

Nie tutaj miejsce na traktat o moralnych podstawach przyszłej, narodowej Polski, choć traktat taki, a nawet duża w tym kierunku twórczość powinna się w naszym ruchu zorganizować. Bez twórczości w tej dziedzinie oraz bez szeroko zakrojonej akcji, mającej na celu położenie moralnych podstaw, względnie ich przywrócenie, nie będzie Polska - Polską wielką. Trzeba także pamiętać, że półtorawiekowa niewola [i] dwudziestoletnia okupacja żydowsko-masońska, wyrażająca się zarówno w demokratycznej sejmokracji przedmajowej, jak też w rządach pomajowej sanacji, a wreszcie niemiecka i bolszewicka okupacja po klęsce wrześniowej - zburzyły bardzo poważnie nasze zasoby moralne. Szkody w tej dziedzinie są tak przerażająco wielkie, że odbudowa moralna staje się najpilniejszą nasza potrzebą narodową. Z odbudową tą nie należy zatem zwlekać. Nie tylko bowiem czas nagli, ale jest to dziedzina życia, w której nas nie może skrepować nawet siła niemieckiego, czy też bolszewickiego ucisku. Trzeba tę odbudowę starej, plemiennej, polskiej moralności także i dlatego natychmiast. zacząć, że moralność jest najpewniejszą podstawą porządku społecznego. Jest ona pewniejszą, aniżeli sąd i policja, pewniejszą niż wywiad i obozy koncentracyjne, czy wreszcie nowoczesna propaganda. Moralność wszystkie te nowoczesne, jakkolwiek już bardzo stare urządzenia ogranicza do niezbędnego, dyktowanego złą stroną natury ludzkiej minimum.

Na koniec muszę jak najusilniej podkreślić, że jedynie państwo narodowe, oczywiście państwo narodowe, a nie jego falsyfikat, jest w stanie i możności nie tylko zapewnić, ale też wzmocnić moralne podstawy narodu. Dzieje się to nie tylko na skutek zrozumienia przez narodowców wielkiej wartości zjawisk moralnych dla życia społecznego, ale też na skutek tradycjonalizmu ruchów narodowych. Poza tym w państwie narodowym mają mniejszą możność działania i rozwoju wszelkie ośrodki obcych wpływów, które zarówno ze swej natury, jak też z powodu odśrodkowych tendencji muszą rozkładać moralność zarówno jednostkową, jak też zbiorową danego narodu. W polskich na przykład stosunkach żaden typ państwa poza narodowym nie zdoła okiełznać działań odśrodkowych nie tylko politycznych, ale także rozkładowych działań w dziedzinie życia moralnego masonerii, żydów oraz komunistów. Każdy przecie nawet najmniej wtajemniczony w zjawiska polityczno-społeczne zdaje sobie sprawę z tego, że zarówno żydzi, jak też masoneria i komuniści, mają inne pojęcia moralne, inny ustrój moralny aniżeli nasza polska moralność, oparta na etyce katolickiej, oraz będąca wypływem naszej wielowiekowej i wielkiej przeszłości. Wymienione ośrodki rozkładowe szerzą swoje pojęcia „moralne”, dezorganizując przez to w naszej umysłowości naszą, polską moralność. Dążenie zatem polskich narodowców do odżydzenia Polski, do zlikwidowania wpływów masońskich i komunistycznych jest to równocześnie dążenie do postawienia Polski na wysokim poziomie moralnym. Nie potrzebuję tu dodawać, że samo państwo narodowe, oraz jego grupa rządząca i jego instytucje muszą usilnie zważać na to, aby do rządzenia nie wprowadzać niemoralnych elementów. W Polsce narodowej nie może być takich instytucji, jak na przykład obozy koncentracyjne, gdzie człowiek trafia bez zasądzenia i gdzie w ohydny sposób poniewiera się jego godność ludzką[34]. Nie może w niej być bezmyślnych „pacyfikacji” w czasie pokojowym, gdzie niszczy się dobytek i życie, przede wszystkim niewinnej ludności, co daje potem takie objawy, jak komunistyczna reakcja chłopów ruskich w stosunku do polskości w czasie tragicznej klęski wrześniowej[35]. Nie można będzie tolerować takich praktyk podatkowych, jakie wprowadziły nasze urzędy skarbowe, wyznaczające na pewne terytorium pewien kontyngent, bez względu na jego możliwości płatnicze[36]. Wszystkie bowiem tego typu urządzenia i praktyki szerzą głębokie spustoszenia moralne i polityczne. Mówiąc o moralności narodu trzeba pamiętać, że nic jej tak nie dezorganizuje, jak niemoralne szczyty społeczne, niemoralna elita. Człowiek bowiem jest stworzeniem wybitnie naśladującym. Naśladuje zaś bardzo chętnie tych wszystkich, których uważa za większych i wyższych od siebie[37]. Przy wszystkich bowiem gorszych stronach natury ludzkiej istnieje w niej i działa instynkt dążenia wzwyż, instynkt wielkości. Schodzi tedy człowiek pospolity na manowce, jeżeli na świecznikach społecznych znajdą się zamiast ludzi wielkich - hołota moralna. Przykład idzie z góry – jak mówi nasze przysłowie.

Polski obóz narodowy zrozumiał, że jedynie katolickie etyka i religia mogą być podstawą panującej w Polsce moralności, oraz że one to jedynie będą mocnymi i trwałymi podwalinami pod polską cywilizacje.

Początkowa postawa katolicka obozu narodowego, będąca reakcją na pozytywizm i socjalizm, miała w sobie dużo rysów racjonalizmu politycznego. W miarę jednak powojennego napływu do obozu narodowego młodzieży, zjawił się obok rysów racjonalistycznych duch żarliwej religijności, duch wielkiego odrodzenia religijnego. Tak tedy w dzisiejszym pokoleniu narodowym obserwujemy połączenie żywej wiary i praktyki religijnej z politycznym zrozumieniem konieczności związania losu Polski z religią katolicką[38].

Współczesne pokolenie narodowe zrozumiało tylko, że Polska w chwilach ciężkich, w chwilach upadku, znajdowała właśnie w katolicyzmie oparcie i ostoję, ale, że wiążąc dziś swe losy z religią katolicką, kładzie podwaliny pod swą wielką przyszłość. Oto na skutek historycznego rozwoju tak się złożyło, że Polska jest dziś na północy jedynym państwem katolickim. Leży ona między Niemcami a Rosją, które nie tylko nie są krajami katolickimi, ale zrywają z chrystianizmem, a nawet z religią w ogóle. Równocześnie kraje te, a przynajmniej Niemcy, stoją przed katastrofą polityczną i cywilizacyjną. W najbliższym czasie zatem stanie Polska jako jedyne, zwarte, wielkie i stare terytorium katolickie na północy, przed wielkimi możliwościami asymilacji religijnej, a wskutek tego cywilizacyjnej [i] polityczno-narodowej. Ośródki bowiem rosyjski i niemiecki stracą moc przyciągania, a Polska ją ciągle posiada. Wielkie w tej dziedzinie możliwości otworzą się przed nami po odpływie bol[sz]ewików na naszych kresach wschodnich oraz na nowo przyłączonych ziemiach ongiś polskich, a dziś, względnie przed, obecną wojną, na ziemiach wschodnio-niemieckich. Takie przewroty i katastrofy, jak bolszewicka okupacja naszego wschodu, oraz przyszła niemiecka klęska wojenna, będą aż, nadto wielkim impulsem do zmiany oblicza religijnego tych ziem.

Polskie państwo narodowe zarówno ze względu racje polityczno-narodowe, jak też ze względu na głęboki związek polskiego obozu narodowego, a zwłaszcza młodszych i najmłodszych jego roczników z katolicyzmem, będzie równocześnie państwem katolickim. Prowadząc politykę narodowego interesu, będzie ono równocześnie ostoją katolicyzmu tej części Europy. Jakkolwiek polskie państwo narodowe będzie stało na stanowisku tolerancji religijnej, to jednak zagwarantuje katolicyzmowi prawem i prawa tego przestrzeganiem stanowisko religii panującej w kraju. Państwo narodowe i jego organy oraz instytucje przyjdą Kościołowi Katolickiemu z jak najwydatniejszą pomocą, aby ten mógł spełniać swoją religijną i duszpasterską funkcję.

Wielkie też możliwości stają przed Polską w dziedzinie cywilizacyjnej. Po prostu Polska ma na najbliższą przyszłość realne możliwości stworzenia wielkiego okręgu cywilizacyjnego daleko wybiegającego poza nasze granice dotychczasowe, w którym to okręgu Polska będzie ośrodkiem promieniowania. Tu sprawy przedstawiają się dosyć podobnie jak w dziedzinie religijnej. Oto na wschodzie i na zachodzie od nas powstały - względnie - zaczęły się tworzyć nowe okręgi cywilizacyjne, wyodrębniające się z dawnej cywilizacyjnej jedności europejskiej, opartej na podkładzie chrześcijańskim. Ta jedność cywilizacyjna Europy załamała się po wojnie światowej. Być może, że wojna tylko przyspieszyła będące w toku procesy, a być może, że w ogóle wstrząs wywołany wojną roztrzaskał europejską jedność cywilizacyjną. Na skutek właśnie perypetii wojennych, powstała bolszewicka Rosja i hitlerowskie Niemcy. Obie rewolucje u naszych sąsiadów nie były zwykłymi tylko zmianami politycznymi. Obie one dokopały się do bardzo starych warstw i pokładów cywilizacyjnych. Bolszewicy wyrzucili na wierzch miałko przykryte pokłady rasowe i cywilizacyjne mongolskie, organizujące przecież ongiś Rosję i stanowiące jej podłoże. Rewolucja natomiast hitlerowska dokończyła dokopywania staropogańskiej i starogermańskiej warstwy cywilizacyjnej. Zaczął ją był odkrywać ongiś [Marcin] Luter. Stało się tu coś analogicznego do wyłaniania się spod powierzchni morza, na skutek trzęsienia ziemi, obecnie nowych, ale dawno zatopionych lądów. Obie rewolucje odkryły wprawdzie warstwy surowe i barbarzyńskie, których bezgraniczne i tępe barbarzyństwo naród polski ma nieszczęście odczuwać na swojej skórze, niemniej jednak, jak to już podkreśliłem, dokonały one pewnej cywilizacyjnej nowości.

Tymczasem Polska nie zerwała więzów łączących ją z ogólnoeuropejską, chrześcijańską cywilizacją. Polska wygląda dziś, jakby była cywilizacyjnym półwyspem południa na północy. Pomimo szalejącej na wschodzie i na zachodzie reakcji antychrześcijańskiej; ojczyzna nasza zdołała się utrzymać przy katolicyzmie. Ma to oczywiście swoje głębokie przyczyny cywilizacyjne. Polska jeszcze w swych okresach przedhistorycznych nawiązywała przeważnie swą cywilizację do południa. Na skutek tego jest nasz kraj odrębnym od sąsiednich tworem cywilizacyjnym.

To, co sie=ę dzieje na wschód i na zachód od nas, jest wielkim przewrotem cywilizacyjnym. Czy ten przewrót się utrzyma, zależy dużo od wyniku toczącej się wojny. Załamanie się w niej hitleryzmu i bolszewizmu, czy też tylko hitleryzmu, przewróci w mniejszym lub większym stopniu cywilizacyjną jedność Europy. Nawet jednak w takim razie na wschodzie i zachodzie od naszego zasięgu, powstanie chaos i duże możliwości cywilizacyjnej asymilacji. Polska otoczona wtedy zostanie wieńcem drobnych tworów i odprysków narodowych i cywilizacyjnych, które nie będą miały na tyle własnej siły, aby tworzyć swoistą cywilizację, a nie zechcą i nie potrafią żyć cywilizacyjnym życiem naszych wschodnich, czy zachodnich sąsiadów. Rozszerzy Polska swe wpływy cywilizacyjne na te odpryski. Żeby to się jednak stało, to oczywiście naród polski musi rozwinąć wielką cywilizacyjną twórczość. Stworzenie wielkiej, promieniującej cywilizacji polskiej musi stać się ambicją obozu narodowego; musi ona stać się jednym z ważniejszych punktów programu państwa narodowego.

Kiedy mowa o elementach wielkości Polski narodowej, to sprawę granic stawiam na ostatnim miejscu. Nie granice bowiem stanowią o istotnej wielkości narodu, ale przede wszystkim jego cechy moralno-polityczne oraz jego jakość cywilizacyjna i jego prężność. Niemniej – są pewne sprawy dotyczące granic, które mają zupełnie podstawowe znaczenie, po prostu decydują o życiu albo o śmierci państwa. Naród zagrożony taką granicą, musi zrobić wszystko, aby niebezpieczeństwo stworzone przez nią zlikwidować. Tego typu zagadnieniem granicznym dla Polski było posiadanie przed wojną Prus Wschodnich i Gdańska przez Rzeszę Niemiecką. Przynależność Prus Wschodnich do Niemiec, jeden z podstawowych błędów traktatu wersalskiego, musiała bezapelacyjnie doprowadzić do wojny polsko-niemieckiej. Ani Polska, ani też Niemcy nie mogły żyć tak długo w sąsiedzkim pokoju, dopóki sprawa wschodniopruska nie została tak, lub inaczej rozstrzygnięta. Jedynym dalekowzrocznym politykiem w okresie powstawania traktatu wersalskiego był Roman Dmowski. Żądał on, jak wiadomo, okrojenia i uniezależnienia niemieckiej kolonii wschodniopruskiej od Rzeszy. Ostatecznie obecna wojna wybuchła właśnie z powodu sprawy Prus Wschodnich[39]. Jest to bardzo charakterystyczne i pouczające, że wojny nie wywoływały ani niemieckie rewindykacje na zachodzie, ani przyłączenie Austrii, ani rozbiór Czechosłowacji i zabór Kłajpedy. Wywołała ją jednak chęć terytorialnego połączenia Rzeszy z Prusami Wschodnimi. Połączenie to bowiem groziło wielkiemu narodowi, jakim jest naród polski, odcięciem od morza i powolną śmiercią. Nic tedy dziwnego, że w takiej sytuacji nawet rząd sanacyjny musiał pójść na wojnę, rząd nie tylko nie nastawiony przeciwniemiecko, ale rząd, który przez politykę popierania Niemiec zawinił bardzo dużo. Spowodował on przecież w dużym stopniu wzrost potęgi niemieckiej.

Tak tedy najważniejszą naszą sprawą, która tocząca się wojna, musi załatwić na naszą korzyść, to przyłączenie Prus Wschodnich wraz z Gdańskiem definitywnie i raz na zawsze do Polski. To zlikwiduje wyspę wschodnio-pruską i zapewni dłuższy okres normalnych stosunków sąsiedzkich pomiędzy Niemcami a Polską. To zapewni Polsce całkowicie jej główną arterię rzeczną, to jest Wisłę, od źródeł po ujście. To wreszcie da nam prawdziwy dostęp do morza, zapewniwszy długi, niekontrolowany [przez innych] pas wybrzeża.

Drugie zagadnienie, dotyczące granic, to sprawa granicy zachodniej. Naród polski dąży do jedynie właściwej granicy polsko-niemieckiej, do najkrótszej, strategicznej granicy, biegnącej linią dolnej Odry oraz Nissy łużyckiej. Ta dopiero granica da skuteczną obronę przed niemieckim naporem nie tylko na Polskę, ale w ogóle na zachodnią S[ł]owiańszczyznę. Najbliższy traktat pokojowy nie może zostawić w ręku niemieckim najmniejszego skrawka z klina niemieckiego, zbudowanego na Śląsku. Taki klin niemiecki byłby zawsze narzędziem niemieckiej ekspansji na wschód, dużą do tej ekspansji zachętą i możliwością. Na zachód od granicy Polski i Czech musi powstać małe państwo łużyckie, pozostające pod opieką i ochroną Polski. Tak zakreślone granice Polski objęłyby pewną, dość poważną ilość, ludności niemieckiej. Ocenić ściśle tę ilość nie jest łatwo zarówno ze względu na niemieckie fałszerstwa statystyczne, jak też ze względu na to, że nie w wiemy, jak duża ilość istotnych Niemców spłynie z niemiecką fala odwrotową. Wielkich jednak trudności politycznych ludność ta nie będzie mogła nam spowodować. Trzeba o tym bowiem pamiętać, że germanizacja omawianych terytoriów jest więcej powierzchowna, aniżeli nam się wydaje. Duży odsetek dzisiejszych Niemców szybko i łatwo wróci do polskości. Decydującym w tej dziedzinie będzie załamanie polityczne Niemiec. Poza tym wszystkie te terytoria są na ogół rzadziej zaludnione od terenów dzisiejszej Polski. Nastąpi tedy naturalny prąd kolonizacyjny, idący z terenów dzisiejszej Polski na terytoria nowo przyłączone.

Nawiasem tu dodam, że Polska będzie miała prawo moralne zarówno do procesu kolonizacyjnego, jak też do procesu ponownego spolszczenia na tych ziemiach ludności dawniej polskiej. Prawo to da nam zwycięstwo w wojnie nad Niemcami, w której to wojnie Polska odegra rolę wojennej awangardy. Już sama ta rola, z powodu której skrupił się na nas cały pierwszy niemiecki rozmach, cała początkowa furia i wściekłość, które Polskę przyprawiły o ruinę, musi Polsce przynieść i dać prawo do odszkodowania. Ruina ta jest o tyle większa, że Niemcy wykazali w swym postępowaniu olbrzymią wprost bezwzględność i nawet u najdzikszych narodów niespotykane barbarzyństwo. Masowe przesiedlenia, rabunki i egzekucje muszą być na rzecz narodu polskiego wyrównane. Niech Niemcy pamiętają, że to wszystko będą musieli oddać i to oddać z nawiązką.

ROZDZIAŁ III
IDEA ZACHODNIOSŁOWIAŃSKA

Jeśli się Polsce uda tak rozwiązać zagadnienie swoich granic, jak to poprzednio zarysowałem, to wejdzie ona na szlak historyczny Bolesława Chrobrego, ze wszystkimi tego faktu konsekwencjami politycznymi. Najważniejszą z nich to możliwość i konieczność przeprowadzenia polityki zachodniosłowiańskiej[40].

Oczywiście, że polityka zachodniosłowiańska będzie dziś trochę inna, aniżeli za czasów wielkiego Bolesława. Dużo bowiem od tego czasu na terenie zachodniej Słowiańszczyzny zmieniło się. Wystarczy tu podkreślić, że wyginęły prawie zupełnie ludy zachodniosłowiańskie między Łabą i Odrą, Niemcy poza tym wdarli się głębokimi zagonami na ziemie polskie i czeskie, co przesunęło przede wszystkim Polaków na wschód. Stąd zarówno polityka, jak też i ideologia zachodniosłowiańska jest dziś o wiele więcej skomplikowana.

Idea zachodniosłowiańska może być rozpatrywana w kilku płaszczyznach. Najprościej i najłatwiej zarysowuje nam terytorium zachodniosłowiańskie język. Językami zachodniosłowiańskimi mówią do dziś Polacy, Czesi, Słowacy oraz Łużyczanie. Po wojnie i zmianie dzisiejszych stosunków politycznych trzeba będzie dołożyć starań, aby te wszystkie narody zdobyły się na stworzenie jakiejś mniej lub więcej zwartej jedności politycznej, mającej na celu obronę przed żywiołem niemieckim. Niech ta tragedia zachodniosłowiańska, której byliśmy w ostatnich latach świadkami, będzie gorzką, ale skuteczną nauką na przyszłość. A jest się czego uczyć, gdyż to, że Niemcy dokonały podboju całej zachodniej Słowiańszczyzny, jest wynikiem nie tylko niemieckiej siły, ale też skutkiem wewnętrznych sporów pomiędzy narodami słowiańskimi. Winę przy tym tragedii zachodniej Słowiańszczyzny ponoszą zarówno Polacy, jak Czesi i Słowacy. Wielką winą Czechów było zajęcie Śląska [Cieszyńskiego] w roku 1920. To bowiem rzuciło między państwo polskie i czesko-słowackie kłodę niezgody. Większą jednakże winą Polaków było zdobycie u boku Niemców Zaolzia [w 1938 r.]. Przecież Czechom trzeba było raczej wtedy pomóc, aniżeli razem z Niemcami niszczyć nasz naturalny fort na wypadek wojny z Niemcami, którym bezsprzecznie była Czechosłowacja. Dzięki zaś postawie Słowaków, rozbili Niemcy resztki państwa czesko-słowackiego.

Mówiąc o idei zachodniosłowiańskiej, nie należy także zapominać o zgermanizowanych Słowianach zachodnich. Idea ta wystąpi nam wtedy w płaszczyźnie krwi oraz cywilizacji. Tak zwani Niemcy połabscy są Niemcami jedynie z języka, który im narzucił proces germanizacyjny. W masie swojej są to jednakże Słowianie zarówno ze względu na ich krew, jak też i ich cywilizację. Właściwych germańskich Niemców jest tam stosunkowo mało. Tworzą oni jedynie cieniutką warstewkę na wierzchu. Na skutek takich stosunków ludność wschodnioniemiecka przedstawia analogiczną formację socjologiczną, jak swego czasu zanglizowani Irlandczycy. Wiemy zaś, że pomimo utraty swego języka narodowego, Irlandczycy powrócili do swej świadomości narodowej, oraz wytworzyli swoje. własne państwo. Nie jest tedy rzeczą niemożliwą obudzenie się plemiennej świadomości u zgermanizowanych plemion zachodniosłowiańskich.

Krew i cywilizacja zachodniosłowiańska rozszerza jednak zasięg zachodniosłowiański o wiele dalej także i na wschodzie zachodniosłowiańskim. Przede wszystkim. obserwujemy olbrzymie przesunięcie żywiołu polskiego na wschód. Wpływ polskiej krwi oraz polskiej cywilizacji widzimy nie tylko na terenie zachodniomałoruskim oraz białoruskim, ale też na litewsko-łotewskim oraz wschodniopruskim.

Wpływy polskie powodują fakt coraz większego oddalania się nawet tzw. zachodnich „Ukraińców” od zespołu wschodniosłowiańskiego. Zachodni „Ukraińcy” są tak przepojeni polską cywilizacją, że należy ich raczej uważać za twór etniczny przejściowy, stojący pomiędzy wschodnimi i zachodnimi Słowianami. Jeśli zaś idzie w ogóle o Ukraińców, czy też Małorusinów, to są historycy, którzy uważają ich za wytwór oddziaływania narodu polskiego na ogólnoruską masę. Jeszcze w większym stopniu dotyczy to Białorusinów. Dużo zachodniosłowiańskiej krwi płynie także w żyłach węgierskich. Wchłonęli Węgrzy przede wszystkim wielką ilość Słowaków.

W dotychczasowych swych rozważaniach zajmowałem się światem zachodniosłowiańskim, który można by nazwać północną gałęzią zachodniej Słowiańszczyzny. Do zachodniej Słowiańszczyzny w najszerszym tego słowa pojęciu można także zaliczyć Słoweńców, Chorwatów, Serbów i Bułgarów. Rozszerzając w ten sposób pojęcie Słowiańszczyzny Zachodniej na Słowian zwanych dziś południowymi, przechodzimy od momentów lingwistycznych do momentów historycznych, geopolitycznych oraz politycznych. Trzeba tu przypomnieć, że u zarania dziejów Słowiańszczyzny tak zwani dziś Słowianie Zachodni oraz Południowi tworzyli jedno wielkie, zwarte terytorium szczepowo-cywilizacyjne.

Tę prastarą, pierwotną jedność cywilizacyjną rozbiły dopiero obce najazdy ze wschodu, najazdy Awarów i Węgrów. Z najazdu awarskiego pozostało mało śladów. Węgrzy natomiast osiedliwszy się w dolinie naddunajskiej, zasymilowali wielką ilość słowiańskiego materiału ludzkiego i wytworzyli mały ilościowo, ale ambitny i ruchliwy naród. Fakt ten zadecydował o rozbiciu Słowian mieszkających pomiędzy Bałtykiem a Adriatykiem na Słowian zwanych dziś ogólnie południowymi i zachodnimi. A przecież, gdyby klin węgierski nie rozbił omawianego terytorium słowiańskiego, to dziś całą tę gałąź naszych pobratymców bylibyśmy nazywali Słowianami Zachodnimi. Geopolitycznie całe to terytorium, które można by nazwać Zachodnią Słowiańszczyzna, a na które składa się Słowiańszczyzna Zachodnia i Południowa oraz dwa narody międzysłowiańskie, to jest Rumuni i Węgrzy, stanowi pewnego rodzaju całość mającą wspólne interesy. Dziś przy rozwoju techniki komunikacyjnej, karpacko-sudecki system górski nie może stanowić zapory do powstania jakiejś większej całości politycznej. Postulat zaś powstania takiej całości jest po prostu postulatem dziejowym. Zachodnia Słowiańszczyzna, pojęta jak najszerzej, musi się wspólnie bronić przed Niemcami i Rosją.

Uświadomienie tych faktów we wszystkich wyżej wymienionych ludach i odpryskach ludów[41], objęcie tych elementów etnicznych świadomością zachodniosłowiańską, miałoby bardzo duże znaczenie polityczne. Dałoby ono nam możność stworzenia zarówno wielkiego kręgu cywilizacyjnego, o którym pisałem w poprzednim rozdziale, jak też zorganizowania szerszego polskiego systemu politycznego, który by był zarówno systemem obrony zachodniej Slowiańszczyzny przed Niemcami, jak też systemem służącym do rewindykacji słowiańskiej na zachodzie. Jak ten szerszy polski system zachodniosłowiański będzie wyglądał – trudno dziś określić. Będzie to zależało nie tylko od stosunków powojennych, nie tylko od realnego rozkładu sił i wpływów politycznych po wojnie, ale przede wszystkim od tego, jakie siły będzie mógł wyłonić z siebie naród polski. Jeżeli naród polski będzie potrafił w chwili zakończenia obecnej wojny szybko zreorganizować się na podstawach narodowych, wytworzyć odpowiednią siłę polityczną i wojskową, to będzie mógł dużo elementów idei zachodniosłowiańskich urzeczywistnić[42].

ROZDZIAŁ IV
UWAGI O POLITYCE ZAGRANICZNEJ

Myśli, które zamierzam poświecić naszej przyszłej polityce zagranicznej, trzeba zaopatrzyć uwagą wstępną tej treści, że nie wiemy dziś absolutnie, jak będzie wyglądać państwowa konfiguracja i układ sił w Europie. Dążymy do zwycięstwa nad Niemcami i do odebrania polskich ziem Rosji. W zwycięstwo nad Niemcami wierzymy. Niemniej jednak nawet wywalczenie tego zwycięstwa nic przesądza jeszcze dziś po klęsce Francji zachowania w Europie status quo. Obecna wojna tak zniszczy dotychczasowe podstawy porządku europejskiego, że nawet największa wyobraźnia nie da nam odpowiedzi na pytanie, jak będzie wyglądała Europa po wojnie. Jedno tylko wydaje się być pewnikiem, Jakiekolwiek przesunięcia - nastąpią, to będą tylko przesunięcia natury państwowej. Pozostaną jednak na placu wielkie, europejskie, historyczne narody. Pozostaną Francuzi, Niemcy, Polacy, Rosjanie i Włosi. Uwagi moje o naszej polityce zagranicznej dostosowuję właśnie do tego narodowego ujęcia przyszłości.

Przyszła, powojenna Polska, będzie potrzebowała dłuższego pokoju nie tylko po to, aby zaleczyć rany zadane przez klęskę wojenną, ale też po to, aby urządzić swoje nowe życie na zasadach narodowych. Pokój ten można będzie utrzymać tylko przy pomocy silnej i zdolnej każdego czasu do boju armii, oraz przy pomocy dobrej polityki zagranicznej. Wojsku w państwie narodowym poświecę specjalny rozdział. Już w poprzednim rozdziale dotknąłem częściowo zagadnień polityki zagranicznej, omawiając sprawę stworzenia pewnego systemu polskiego, w oparciu o ideę zachodniosłowiańską. Gdyby jednak nawet Polska mogła ten system szybko i pewnie zrealizować, to przez to i tak nie wyczerpie swych potrzeb i swych możliwości w dziedzinie zewnętrznopolitycznej. Polska po tej wojnie stanie się państwem wielkim; przestanie być państwem o ograniczonych interesach tak, jak nią była przed obecną wojną[43]. To oczywiście wpłynie na jej politykę zagraniczną.

Przez długi jeszcze czas osią polskiej polityki zagranicznej będzie obrona zachodnich granic przed niemieckim odwetem. Będzie to tak długo trwać, dopóki Niemcy nie zrozumieją, że każda ich próba odwetu będzie beznadziejna. Ta zasadnicza konieczność zewnętrznopolityczna narzuca nam kandydatów na naszych sprzymierzeńców. Będą nimi wielkie państwa sąsiadujące z Niemcami, to jest Francja, Anglia oraz Włochy. Wszystkie te trzy państwa, a zwłaszcza Francja i Włochy, będą mogły być z natury swego sąsiedztwa naturalnymi przeciwnikami Niemiec, a naszymi sojusznikami.

Trudno jednak w tej chwili przewidzieć, które z tych państw istotnie będzie polskim sojusznikiem. Będzie to zaś zależało od tego, w jakim stanie politycznym wyjdą z obecnej wojny Włosi, Francuzi i Anglicy.

Włochy odegrały swoją wielką rolę jako jedna z najistotniejszych przyczyn współczesnej wojny. Włochy faszystowskie pod przewodem Mussoliniego podjęły program budowy swego imperium. Do budowy tej zabrały się przy tym na serio. Po reorganizacji i militaryzacji narodu włoskiego, położyły Włochy poważne podwaliny pod imperium przez zdobycie Abisynii i Albanii[44] oraz przez uzyskanie poważnych wpływów politycznych w narodowej Hiszpanii[45]. Śmiała budowa włoskiego imperium musiała się skrzyżować z podstawowymi interesami angielskimi. Przecież gdyby powstało włoskie imperium, to poważnie przerwałoby skomplikowany system połączeń angielskiej sieci imperialno-kolonialnej. Taki stan rzeczy spowodował, że Anglia musiała uznać Włochy za najgroźniejszego swego wroga.

Włoski przeciwnik stał się dla Anglii tym groźniejszy, że budowa imperium związała go bardzo mocnymi węzłami z narodowo-socjalistycznymi Niemcami. Nienaturalny sojusz niemiecko-włoski może się stać czymś bardzo tragicznym bądź to dla obu kontrahentów, bądź to tylko dla Niemców. Hitler, jak wiadomo, chciał z początku swej działalności politycznej związać się sojuszem politycznym z Anglią i Włochami. Sojusze te miały zapewnić mu niczym nieskrępowaną ekspansję na wschód. Tymczasem tak się fatalnie dla hitleryzmu złożyło, że pomiędzy obu domniemanymi niemieckimi sojusznikami, to jest Anglią i Włochami, rozgorzała walka na śmierć i życie. Wobec tego sojusz można było zrealizować tylko z jednym z nich, to jest z Włochami. Włochy pierwsze zorganizowały się na nowych zasadach i pierwsze przed Niemcami gotowe były do ekspansji. Zaczęły ją też pierwsze, uderzając w interesy Anglii. Niemcy były jedynym państwem, które poparło Włochy pośrednio w wyprawie abisyńskiej. Wyprawa abisyńska osłabiła jednak Włochy do tego stopnia, że nie mogły się one już przeciwstawić Anschlussowi Austrii, bardzo dla Włoch niebezpiecznemu[46]. To poważnie uzależniło włoską politykę od Niemiec i równocześnie stworzyło podstawę do konfliktu włosko-niemieckiego. Powstał tu dramatyczny dylemat włoski, czy dalej iść po drodze antyangielskiej, czy też skorzystać z konfliktu wojennego i starać się odsunąć od siebie olbrzymie niebezpieczeństwo niemieckie.

Rozwiązanie tego dylematu zależało oczywiście nie tylko od postawy samych Włoch, ale także od zachowania się Anglii. Anglia od Monachium zupełnie świadomie parła do rozprawy orężnej z Niemcami, a może nawet z Niemcami i Włochami. Swoim starym zwyczajem zorganizowała przeciw niemiecka koalicje, w skład której początkowo weszła Francja, Anglia i Polska. Zupełnej przy tym rewolucji dokonała Anglia w stosunku do Polski. Zarówno gwarancja udzielona Polsce przed wojną, jak też zgoda na rozszerzenie granic Polski daleko na zachód, wskazują na poważną zmianę polityki angielskiej w stosunku do Polski[47]. Polityka ta zupełnie inaczej zdaje się traktować interesy Polski, aniżeli to robiła polityka angielska za czasów konferencji wersalskiej. Oczywiście, że zmiana ta nie nastąpiła na skutek zmiany sentymentu w stosunku do Polski. Na zmianie tej zaważyło bardzo związanie się Niemców z Włochami.

Oto Anglia pragnie zaryglować ekspansję niemiecką na Polskę i Francję, a skierować ją na skutek tego raczej na Włochy. Oczywiście granica Odry i Renu ograniczyłaby także polityczne możliwości niemieckie, a nawet gdyby potęga Włoch nie została w tej wojnie zniszczona, to już złamanie niemieckich możliwości, da Anglii poczucie zupełnego bezpieczeństwa od strony niemiecko-włoskiej.

Zarówno antywłoskie stanowisko imperium brytyjskiego, jak też stanowisko rządzącej koalicją masonerii, żydostwa, a zwłaszcza gwałtowny rozwój niemieckiej ofensywy we Francji, wciągnął Włochy do wojny u boku Niemiec. Mussolini popełnił tu wielki błąd polityczny, który Włochy będzie bardzo dużo kosztować. Sytuacja nie wyglądała przecież w ten sposób, aby Francja i Anglia same wydały wojnę Włochom. Mogły Włochy dalej zachować neutralność. Neutralność zaś leżała najbardziej w interesie Włoch. Obecnie bowiem ktokolwiek zwycięży, to zawsze będzie to klęska Włoch. Jeśli zwycięży koalicja, to oczywiście imperium włoskie leży w gruzach. Jeśli by zaś zwyciężyły Niemcy, to Włochy staną się tak od Niemiec zależne, że trudno będzie mówić o ich politycznej niezawisłości. Przedsmak swej pozycji na wypadek zwycięstwa Niemiec mają Włosi już dziś. Oto Niemcy brutalnie wyparły wpływy włoskie z Węgier i Rumunii, zaczęły wypierać z Bułgarii i Hiszpanii. Włochy tym wszystkim zostały zmuszone do akcji greckiej, jak na razie mało udanej. Anglia po swoim zwycięstwie musiałaby zrobić wszystko, aby Polska otrzymała możliwie dobre granice zachodnie i w ten sposób zaryglowała niemiecką ekspansję na wschód. W razie zaś pobicia Włoch w obecnej wojnie, Anglia będzie miała w pewnym stopniu większą swobodę w regulowaniu granicy polsko-niemieckiej. W żadnym jednak razie swoboda ta nie będzie tak daleko sięgać, aby Anglia mogła i chciała wejść w najbliższym, dość długim czasowo okresie na drogę antypolskiej polityki w stylu działalności [Davida] Lloyd Georgea[48]. Najpierw Anglia poznała w czasie tej wojny na własnej skórze niebezpieczeństwo niemieckie. Musi tedy zrobić wszystko, aby o niebezpieczeństwo zmniejszyć. Poza tym osłabiona dzięki obecnej wojnie, będzie Anglia odczuwać dość poważnie niebezpieczeństwo rosyjskie w Indiach. Polska jako sąsiad rosyjski będzie dla Anglii bardzo pożądanym partnerem, ile tylko Anglicy w czasie tej wojny nie zdołają rozbić Rosji na Wielkorosję i Ukrainę. Zrozumienie tego wszystkiego jest dla polskiej polityki bardzo ważne. Na wypadek bowiem angielskiego zwycięstwa, możemy liczyć nie tylko na poważne nabytki terytorialne. W takiej sytuacji Anglia nie będzie się także przeciwstawiać stworzeniu przez Polskę swego szerszego systemu politycznego. Co więcej, Anglia będzie się musiała pogodzić z istnieniem rządów narodowych w Polsce, nawet gdyby one były jej nie bardzo przyjemne ze względów ideologicznych.

Bardzo natomiast wielki interes w zachowaniu włoskiej potęgi miała [będzie] przyszła Polska narodowa. Już dziś masońska propaganda[49] ukuła hasło, że Polska po obecnej wojnie, w której zwyciężą państwa zachodnie, to jest państwa o dużych wpływach żydowskich i masońskich, nie będzie mogła być państwem narodowym. W świetle tej propagandy, której nawet ulegają koła narodowe[50], poddanie się masońskim rządom w Polsce jest prawie że patriotycznym obowiązkiem Polski. Bez masońskich rządów w Polsce nie otrzymamy rzekomo ani dobrych granic, ani też nie będziemy mogli dobrze krajem rządzić. Istotnie rządy narodowe w Polsce miałyby pewne trudności po zwycięstwie państw wprawdzie sprzymierzonych, ale masońskich. I tutaj, gdyby Włochy nie wzięły udziału w wojnie po stronie Niemiec, ale bądź to zachowały neutralność, bądź też nawet wystąpiły przeciw Niemcom, to Polska narodowa znalazłaby w faszystowskich Włoszech pewne poparcie na tle ideologicznym. Włochy, Hiszpania i Polska mogłyby razem wytworzyć zespół państw narodowych, będących wzajemnym oparciem w grze międzynarodowej, przeciw państwom rządzonym przez masonerię.

Był w czasie obecnej wojny okres, kiedy można było przypuszczać, że po wojnie zagadnienia ideologiczne będą odgrywać poważną rolę, zwłaszcza w polityce zagranicznej. Było to przed katastrofą wojenną Francji. Mówiąc o zagadnieniach ideologicznych mam na myśli masońsko-żydowski demokratyzm i faszystowski nacjonalizm.

Francja przedwojenna była państwem i narodem najbardziej może w świecie przepojonym zarówno ideą, jak też organizacją masońską. Fakt powyższy był bodaj najgłówniejszym współczynnikiem francuskiej klęski wojennej. Naród uśpiony pacyfizmem, pozbawiony jakiejś większej idei przewodniej, nie wiedzący po co idzie na wojnę, nie mógł tej wojny wytrzymać. Ostatecznie załamał się do tego stopnia, że musiał przeżyć upokorzenie w Compiègne[51]. Paryż i większa część kraju dostała się pod ciężką okupację odwiecznego wroga. Na terenie przez Niemców nieobsadzonym powstał dyktatorski rząd [Philippe] Pétaina[52], zależący siłą rzeczy od Niemców. Trudno w tej chwili zdać sobie sprawę dokładnie, czy rząd Pétaina jest tylko konieczną grą francuską, mającą na celu uratowanie na najgroźniejszy czas wojny resztek francuskiej suwerenności, czy też jest to już reakcja, względnie bodaj jej początek przeciwko francuskiej masonerii. Prawdopodobnie Pétain jest przedstawicielem obu zjawisk politycznych.

Bez względu jednak na to, co będziemy sądzić o rządzie Pétaina, można dziś już zupełnie śmiało wysunąć przypuszczenie, że wpływy masońskie we Francji bardzo poważnie się skurczą, o ile w ogóle nie upadną, a Francja stanie się państwem bardziej narodowym, aniżeli była dotychczas. Masoneria musi przecież zapłacić za francuską katastrofę wojenną. Zapłaci ona nawet wtedy, kiedy, dzięki zwycięstwu Anglii, granice francuskie zostaną restytuowane, a nawet rozszerzone. Już sam fakt zniszczenia i zachwiania dotychczasowego francuskiego porządku, daje możność powstawania i organizowania się nowych ośrodków myśli i działania nie tylko politycznego, ale też ogólnocywilizacyjnego. Na unarodowienie Francji działa też sąsiedztwo państw narodowych, to jest Niemiec, Włoch i Hiszpanii.

Gdyby wczorajsza, masońska Francja stała się państwem narodowym, to byłoby to dla nas najszczęśliwsze rozwiązanie. Francja jest naszym najnaturalniejszym sojusznikiem przeciwniemieckim. Sojuszu tego nie mąciłyby w takim wypadku masońskie interesy i knowania.

Wojna może także zmienić niejedno w tym względzie w Anglii. Sądząc z ugody angielsko-żydowskiej[53], można wysunąć przypuszczenie, że Anglia pogodziła się już z emigracją żydowską z Europy.

Jeżeli front obrony Polski będzie na zachodzie, to polityka nasza powinna wszystko zrobić, aby Polska miała zabezpieczoną swoją ścianę wschodnią. Wysuwa się zatem zagadnienie, zabezpieczenia się od Rosji bez względu na to, czy będzie to Rosja komunistyczna, czy też jakaś inna. Dotychczas w obozie narodowym obowiązywała teza Dmowskiego, nakazująca Polsce utrzymywać dobre stosunki z Rosją. Tezę tę należy dziś skonfrontować ze współczesną rzeczywistością polityczną, zwłaszcza, że zachowanie się Rosji wobec Polski w czasie ostatniej klęski wojennej zamazuje przejrzystość stosunków politycznych rosyjsko-polskich, oraz podważa przynajmniej w oczach ludzi powierzchownych tezę Dmowskiego. Rozstrzygającym w tej dziedzinie jest dokładne zdanie sobie sprawy z istotnej pozycji Rosji w stosunku do niebezpieczeństwa azjatyckiego. Trzeba tu stwierdzić, że bezpieczeństwo Rosji na wschodzie nie tylko się nie poprawiło, ale wojna je wybitnie pogorszy. Najpierw sama Rosja bolszewicka przekonała siebie i świat przez kampanię finlandzką, jak słabym jest ona organizmem państwowym[54]. To oczywiście nie tylko odbiera Rosji wiarę w siebie, ale też i innym odbiera wiarę w nią. Poza tym wojna obecna daje pewną możność Japonii dokończenia podboju i urządzenia Chin. Nie przeciwstawi się temu słaba Rosja bolszewicka, gdyż cały jej zachód od Afganistanu aż po Morze Lodowate[55] przytyka do teatru wojny i musi być pilnie chroniony. Akcji japońskiej nie przeciwstawi się dziś ani też w najbliższej przyszłości żadne mocarstwo europejskie, jako że wszystkie zawikłane są w ciężką wojnę. Nawet Ameryka ma w tej dziedzinie częściowo spętane ręce. W razie zaś, gdyby Chińczycy przy pomocy świata anglosaskiego udaremnili zamiary japońskie w Chinach, to kolos chiński tak się wzmocni, że Sowiety będą mieć z nim poważne kłopoty. Wszystko to decyduje o tym, że azjatyckie niebezpieczeństwo w stosunku do Rosji raczej wzrosło. Teza zatem Dmowskiego jest dzisiaj jeszcze bardziej aktualna, aniżeli lat temu kilka. Polska tedy będzie mogła i winna urządzić swoje stosunki z Rosją poprawnie, oczywiście po ustąpieniu Rosji z ziem okupowanych. (Formalnie jesteśmy z Rosją Sowiecką w wojnie. Dopóki nie odzyskamy naszych ziem wschodnich, stanu wojny nie zlikwidujemy. Nasze cele wojenne na wschodzie na razie[56] nie wychodzą nawet w najlepszym razie poza linię Dmowskiego[57]).

Ludzie powierzchownie patrzący na sprawy polityczne, oraz niedobitki polskiego obozu federalistycznego chcą skierować także i w najbliższej przyszłości polską energię przeciw Rosji. Ludzie tego typu, jako argumentu dla swojej polityki, używają zajęcia naszych kresów wschodnich przez Sowiety we wrześniu 1939 r. Zapewne, że fakt ten był aktem w stosunku do Polski wrogim. Nie ulega też wątpliwości, że Sowiety działały tu częściowo w chęci całkowitego podboju wschodnich ziem polskich. Rząd sowiecki spekulował między innymi na to, że nasze ziemie wschodnie można będzie utrzymać przy Rosji na stałe. Przede wszystkim jednak omawiając wejście Sowietów do Polski trzeba pamiętać, że dokonano go po całkowitym militarnym załamaniu się Polski, opuszczeniu kraju przez rząd i naczelne dowództwo. Gdyby tych terenów nie okupowały Sowiety, to zajęłyby je Niemcy. A Niemcy byliby te terytoria niewątpliwie zorganizowali jako wielkie państwo ukraińskie, sięgające od Grybowa po Wilno[58]. Państwo ukraińskie zorganizowane na naszych kresach, byłoby wprost olbrzymim zagrożeniem nie tylko bezpieczeństwa Sowietów, ale nawet po prostu ich istnienia. Bolszewicy zabrali te ziemie i w ten sposób odsunęli niebezpieczeństwo stworzenia im pod bokiem groźnej siły w postaci zachodniej Ukrainy, kierowanej przez Niemców. Wprawdzie bolszewicy także niby to powołali do życia Ukrainę, ale Ukrainę niegroźną dla siebie, co więcej, prawdziwie narodowy ruch ukraiński okupacja bolszewicka systematycznie likwiduje. Jeżeli tak popatrzymy na przyczyny okupacji naszych kresów przez Sowiety, to dopiero jasną stanie się wina, wprost zbrodnia, obozu Piłsudczyków, programowo popierającego rozwój ukrainizmu w Polsce. Gdyby nie robota [Józefa] Piłsudskiego i [Henryka] Józewskiego[59], to w ciągu dwudziestolecia Polski niepodległej można było w Polsce dość poważnie okroić wpływy Ukraińców. Dałoby to nam w konsekwencji większą zwartość państwa. Moglibyśmy się w tych warunkach na pewno o wiele dłużej bronić, nie byłyby też powstały przeciw nam na wschodzie bandy bolszewicko-ukraińskie. Przede wszystkim zaś nie byłaby Rosja musiała wkraczać, aby zabezpieczyć się przed niebezpieczeństwem stworzenia przez Niemców antyrosyjskiego tworu ukraińskiego[60].

W ogóle należy tu przy sposobności podkreślić, że sprawa ukraińska wywiera i wywierać będzie na postępowanie Rosji Sowieckiej bardzo poważny wpływ. Kto wie, czy na zawarcie pokoju z Finlandią, obok stwierdzenia swej słabości politycznej i militarnej, nie wpłynęła sprawa ukraińska. Wojna z Finlandią uzależniła Rosję od Niemców bardzo poważnie. Niemcy, jak to zawsze Niemcy, nie myślały o lojalnej współpracy z Sowietami. Obok pewnej kokieterii Rosji, zaczęły się przygotowywać do jakiejś ukraińskiej mistyfikacji. Organizują oni Ukraińców pod swoją okupacją zarówno politycznie, jak też wojskowo, z zupełnie wyraźnym celem stworzenia Ukrainy. Równocześnie filoukraińskie tendencje dały się obserwować także w państwach zachodnich. Rosja, zaplątana w wojnę z Finlandią, mogła się znaleźć wbrew swojej woli i wbrew swoim interesom w wojnie z koalicją antyniemiecką. Jeśliby się to stało, to kwestia ukraińska stanęłaby na porządku dziennym. Ukraina w takim razie otrzymałaby największy dar losu, to jest koniunkturę. W razie bowiem pobicia Niemiec i Rosji, Ukrainę starałaby się powołać do życia koalicja zachodnia. W razie zaś przeciwnym, pierwszym niemieckim posunięciem wobec swego sowieckiego sprzymierzeńca, byłoby utworzenie wielkiej Ukrainy od Pienin do Kaukazu. Przez jednak pokój z Finlandią, Rosja uniezależniła się od Niemiec i otrzymała możność przez jakieś ewentualne porozumienie z zachodnią koalicją nie dopuścić sprawy ukraińskiej na porządek dzienny. W dalszym rozwoju wypadków Sowiety wykorzystały zarówno klęskę francuską, jak też skoncentrowanie uwagi Niemiec i Włoch na wojnie z Anglią i dokonały inkorporacji państw bałtyckich, oraz Besarabii z Bukowiną[61]. Inkorporacja Besarabii i Bukowiny doprowadziła do tego, że za wyjątkiem Rusi zakarpackiej, cały żywioł małoruski znalazł się w granicach sowieckich. Jest to dalszy krok na drodze zabezpieczenia się Rosji przed widmem kwestii ukraińskiej. Trzeba tutaj bolszewickim mężom stanu przyznać, że dotychczasowe ich postępowanie w tej sprawie wykazuje duży rozum oraz duży zmysł polityczny. Postępowanie to przynosi poważne korzyści Rosji, a i Polskę chroni przed aktywizacją sprawy ukraińskiej. Niestety, płacimy za to straszliwym, barbarzyńskim zniszczeniem przez bolszewików żywiołu polskiego na kresach.

Jeśli mowa o przyszłym stosunku Polski do Rosji, to trzeba podkreślić nie tylko niebezpieczeństwo azjatyckie, ale też niebezpieczeństwo ukraińskie. Wskazywałem już na aktywizację sprawy ukraińskiej przez wypadki wojenne. Nawet jeśli bolszewikom uda się sprawą tak pokierować, że wojna nie stworzy żadnego państwa ukraińskiego, to niebezpieczeństwo nie przestanie istnieć. Siła tego niebezpieczeństwa nie polega przy tym na istotnej sile narodowo-politycznej ruchu ukraińskiego, ale na tym, że jest w świecie sporo czynników, którym na powstaniu wielkiej Ukrainy zależy. Krótko tę sprawę ujmując, oprócz Niemiec i Włochów, na Ukrainę spekulują Żydzi, oraz niektóre koła masońskie. Niebezpieczeństwo ukraińskie ostrzem swym skierowane jest nie tylko przeciw Rosji, ale także przeciw Polsce. I tutaj mamy pewną wspólną konieczność, łączącą interesy obu państw. W popularnej agitacji za tworzeniem przy polskiej pomocy państwa ukraińskiego, wysuwa się argument, że Rosja, podzielona na Wielkorosję i Ukrainę, będzie przedstawiać mniejsze niebezpieczeństwo dla Polski. Oba państwa — wedle tej agitacji — będą mniejsze i będą się wzajemnie zwalczały. Jakkolwiek jest w tych argumentach dużo prawdy, to jednak trzeba pamiętać, że sprawa ukraińska wewnątrz Rosji będzie trochę paraliżować energię rosyjską. Poza tym Rosja związana niebezpieczeństwem azjatyckim, będzie mogła pójść przeciw Polsce tylko w takich ciężkich okazjach, jak rok 1939, podczas gdy Ukraina, roszcząc sobie pretensje do polskich wschodnich kresów, będzie wrogiem stałym i zasadniczym. Skierowując swe stałe zainteresowanie w kierunku Polski, będzie mogła liczyć na stałą współpracę wszystkich nieprzyjaciół Polski, a zwłaszcza Niemiec. Dlatego to leży w interesie Polski, aby Ukraina nie powstała nawet na terytoriach należących dziś do Rosji. Polska nie może do powstania Ukrainy przyłożyć ręki. Co więcej, państwo i naród polski muszą świadomie i systematycznie przeciwstawiać się jakiejkolwiek akcji na rzecz Ukrainy.

Oczywiście i w stosunku do Rosji trzeba będzie zastosować pierwszą zasadę polityki zagranicznej, wedle której sąsiad mojego sąsiada jest z natury moim przyjacielem. Mam tu na myśli nasze stosunki z Japonią, na które trzeba będzie zwrócić o wiele większa uwagę, aniżeli to się dotychczas robiło. Poza tym trzeba będzie poświęcić więcej uwagi stosunkom Polski ze Stanami Zjednoczonymi, zwłaszcza, że zanosi się na to, że Stany Zjednoczone wezmą udział w wojnie przeciwko państwom osi.

Polska wreszcie będzie musiała stworzyć swój własny system polityczny na międzymorzu Bałtyk - Morze Czarne i Morze Śródziemne. Strefa ta, mieszana pod względem narodowym i cywilizacyjnym, ma ten wspólny historyczny interes, że zagraża jej jako całości ekspansja niemiecka i ekspansja rosyjska. Fakt ten unaoczniła obecna wojna w sposób kapitalny. Niemcy i Rosja podzieliły po prostu ten teren na swoje strefy wpływów i kraje te bądź to całkowicie okupowały, bądź poddały pod swoje bardzo daleko idące wpływy. Wojna ta wykazała przy tym, że jedyną siłę polityczną na tym tragicznym międzymorzu przedstawia naród polski. (Nawiasem tu warto dodać, że w ogóle w Europie w świetle wypadków wojennych są trzy wielkie, mające wielkie ambicje narody, to jest Anglicy, Niemcy i Polacy). Padły przecież: Czechosłowacja i państwa bałtyckie bez wystrzału, uległa rozbiorowi Rumunia, poszły w niemiecką zależność Bułgaria i Węgry.

Wojna obecna stała się lekcją poglądową zarówno dla wielkich naszych sojuszników zachodnich, jak też dla tych wszystkich drobnych państewek, które uległy Rosji i Niemcom, lekcją, domagającą się komasacji politycznej na tym terytorium. W wyniku tej lekcji, Polska powinna się stać ośrodkiem krystalizacji politycznej na przestrzeni pomiędzy Niemcami a Rosją. W skład ściślejszego polskiego systemu politycznego powinny wejść: Litwa, Łotwa, Estonia, Słowacja, Ruś Zakarpacka, oraz Łużyce, ewentualnie Węgry i Czechy. Rumunię należy przywrócić na ogół do granic przedwojennych. Nie wytrzymała ona wprawdzie naporu niemiecko-rosyjskiego, dała się bez wojny okroić, nie dotrzymała Polsce przymierza, ale mimo to ostała się przynajmniej jako niemiecki protektorat, wykazując, że reprezentuje pewną siłę polityczną. Dziś, kiedy Rumunia wstąpiła na drogę nacjonalizmu, ma ona mimo wszystko poważne możliwości nie tylko utrzymania się, ale też odegrania jeszcze pewnej roli w czasie obecnej wojny. Cywilizacyjnie jest to twór dość zwarty, przeto po przejściu procesu regeneracji, Rumuni mogą stać się narodem mocnym. Mówiąc zaś o Rumunii trzeba pamiętać, że nie ma ona żadnych sprzecznych interesów z nami, przez co gwarantuje nam spokój na granicy południowo-wschodniej.

Los wojny oszczędzał dotychczas Jugosławię. Nie wiemy jak to długo będzie trwało. Wojna jednak okazała, że jej sytuacja wojskowa i polityczna rebus sic stantibus[62] jest niesłychanie groźna i niebezpieczna. Na przyszłość najbardziej zapewniłoby Jugosławii bezpieczeństwo połączenie jej z Bułgarią w jedno południowosłowiańskie państwo związkowe.

Węgry muszą wrócić do granic, jakie otrzymały w wyniku [pierwszej] wojny światowej. Ich powojenna historia wykazała, że jest to naród z natury rzeczy filoniemiecki. Ich nienaturalny i zanadto ambitny rewizjonizm bardzo poważnie przyczynił się do dzisiejszej tragedii wojennej. Nota bene Niemcy zdradziły ich swoim zwyczajem haniebnie. Mam tu na myśli narzucenie Węgrom w roku 1940 przy sposobności wiedeńskiego arbitrażu autonomii politycznej dla węgierskich Niemców i Rusinów zakarpackich[63].

W ten sposób na terenie pomiędzy Niemcami a Rosją powstałyby trzy wielkie ośrodki polityczne, z których każdy nawet sam miałby poważne możliwości życia i rozwoju politycznego, to jest Polska, Rumunia i Związek Południowosłowiański[64].

ROZDZIAŁ V
PAŃSTWOWY OKRES RUCHU NARODOWEGO

Wchodzimy obecnie w nowy, państwowy okres ruchu narodowego. Świadomie dążymy do przeobrażenia dotychczasowego ruchu narodowego, do wprowadzenia go w nową fazę rozwojową. Jest to zamysł wielki i niełatwy. Trzeba tu bowiem nie tylko rozszerzyć, pogłębić i zmienić w pewnym stopniu podstawy ideowe ruchu, lecz trzeba także wyjść uczuciowo i faktycznie poza ramy i opłotki jednej organizacji, aby zjednoczyć rozbity ruch narodowy, a przez to naród, trzeba zorganizować i pokierować siłami przewrotu narodowego, trzeba wreszcie zorganizować i puścić w ruch aparat państwowy nowego państwa narodowego i nadać mu narodowy ustrój. Wszystko to trzeba przygotować dziś poufnie, w pewnego rodzaju spisku. Trzeba wyszukiwać i wychować ludzi zdecydowanych, a wreszcie dokonać przewrotu narodowego.

Jeśli się rozpatruje historię ruchu narodowego, to trzeba przyznać, że jest to ruch raczej społeczno-polityczny, a nie ruch państwowy. Na ogół początki ruchu narodowego wiąże się z wystąpieniem grupy warszawskiego Głosu[65] z J[anem]. L[udwikiem]. Popławskim[66] na czele. Pismo to zaczęło się ukazywać w r. 1886. Grupa ta jest o tyle charakterystyczna, że może ona być równie punktem wyjścia ruchu narodowego, jak też ruchu ludowego. Jest to rys o tyle ważny i charakterystyczny, że dziś w perspektywie dziejów można uważać zarówno ruch narodowy, jak też ruch ludowy za jedno zjawisko polityczne rozszczepiane i razem się łączące, zależnie od postawy i autorytetu poszczególnych działaczy oraz zależnie od emancypacji poszczególnych grup od masonerii. Trzeba pamiętać, że nie tylko grupa Głosu była, że użyję tu wyrażenia późniejszego, ludowcowa, ale też takie grupy ludowcowe, jak grupa ks. Stojałowskiego[67], czy też potężna grupa Piasta[68] były, a ta ostatnia jest grupą narodową. Wódz grupy Piasta[69] nie tylko należał do Ligi Narodowej[70], ale wielokrotnie w swoim życiu wybitnie współdziałał z obozem narodowym. Ostatnio na emigracji w Czechosłowacji pod wpływem doświadczeń życiowych zdecydował się nie tylko na współdziałanie z obozem narodowym, ale uważał za możliwe po prostu połączenie obu sił w jeden obóz. Mając te fakty na uwadze, można wysunąć tezę, że w ostatnim półwieczu byliśmy świadkami głębokiego ruchu narodowego, opartego na politycznej aktywizacji mas ludowych, który ogólnie można nazwać ruchem narodowym. Przejawami organizacyjnymi były zarówno obóz narodowy we wszystkich swych fazach rozwojowo-organizacyjnych (Liga Narodowa, Narodowa Demokracja[71], Związek Ludowo-Narodowy[72], Obóz Wielkiej Polski, Stronnictwo Narodowe[73], O[bóz]. N[arodowo-].R[adykalny][74]). oraz formacje ludowcowe. Różnice między tymi ugrupowaniami polegały przy tym nie tyle na składzie społecznym, ile na przewadze czynnika politycznego w obozie narodowym, czynnika zaś społecznego w obozie ludowcowym. Ta przewaga czynnika społecznego będąca zresztą koniecznością narzuconą przez rozwój warstwy chłopskiej, zdobywającej swą silną pozycję w życiu, była przyczyną zaakcentowania w ruchu ludowcowym czynnika klasowego. Czynnik zaś klasowy, prowadził do kontaktów z socjalistami, będącymi pod komendą żydów i masonerii. Stąd też ludowcy chcąc wytrzymać konkurencje z prądami społecznie radykalnymi, musieli wpuszczać do swego wnętrza elementy radykalne, uzależnione od masonerii. Tymczasem Dmowskiemu udało się już od zarania swej działalności, to jest od stworzenia Ligi Narodowej, przeciwstawić się lożom, oraz bardzo ograniczyć rolę masonów i masonerii w obozie narodowym, pomniejszając ją do roli jedynie wywiadu politycznego.

Jak to już wyżej podkreśliłem, obóz narodowy, w ścisłym tego słowa znaczeniu, rozpoczyna swą działalność, jako grupa Głosu w dużej mierze raczej od momentów społecznych, względnie bardziej społecznych, aniżeli politycznych. Jest to zupełnie zrozumiałe. W ogóle wszelkie ruchy wyzwoleńcze rozpoczynają od pracy społecznej, gdyż ona daje duże możliwości rozwoju i oporu. Niektóre także ruchy czysto polityczne, zapędzone w beznadziejną opozycję, przybierają tak świadomie, jak też nieświadomie formy i elementy pracy społecznej. Tak też było z obozem narodowym zarówno w okresie Głosu, jak też w okresie Ligi Narodowej oraz w początkowym okresie Narodowej Demokracji. Kiedy jednakże, też dzięki pracy społecznej, obóz narodowy okrzepł w siły, przeszedł Dmowski nie tylko do akcji bardziej politycznej, ale zaczął także w pewnym stopniu tworzyć z obozu narodowego obóz narodowo-państwowy. Cała, na przykład, działalność Dmowskiego w czasie wielkiej wojny oraz w czasie konferencji pokojowej była robotą nie tylko państwowotwórczą, ale też państwową. Dmowski czuł się szefem rządu polskiego i szefem polskiej polityki. Niestety, nie docenił wtenczas pierwiastka siły[75], co między innymi nie pozwoliło mu w Polsce rządzić.

Na skutek tego obóz narodowy zepchnięto do opozycji. W związku z tym zaczęły znowu brać w jego życiu przewagę elementy społeczne, co nawet ciekawie odbiło się w nazwie „Związek Ludowo-Narodowy”. Dmowski, który ze zmiany form organizacyjnych obozu narodowego zrobił faktyczną instytucję, dostosowując organizację swego obozu potrzeb życia - [w 1926 r.] powołał do życia Obóz Wielkiej Polski. Tworząc O.W.P., chciał Dmowski pchnąć obóz narodowy na drogę państwowo-narodową. W założeniu Obozu tkwiła myśl opanowania rządów w Polsce nawet siłą i unarodowienia państwa polskiego. Niestety, na próbę taką, która by dała wyraźne skutki polityczne, było już za późno. O.W.P. odegrało tylko rolę wychowawczą.

Po rozwiązaniu Obozu [w 1933 r.], część obozowców (O.N.R.) próbowała doprowadzić do rewolucji narodowej i unarodowienia tą drogą państwa. Próba rewolucji oenerowej załamała się, gdyż nie miała warunków powodzenia. Część obozowców w postaci Z[wiązku]. M[łodych]. N[arodowców][76]. przeszła do sanacyjnego obozu rządzącego, chcąc obóz ten unarodowić. Była to jednak za mała grupa na zasymilowanie wielkiego i starego obozu politycznego. Pozostała po tej grupie jedynie ciekawa literatura[77]. Ostatnia wreszcie najliczniejsza część obozowców zgodnie z poleceniem Dmowskiego weszła do szeregów Stronnictwa Narodowego. Grupa ta wprawdzie wzięła w swe ręce władze w Stronnictwie, ale okazała się za słaba na to, aby unarodowić państwo. Uległa ona poza tym pewnej asymilacji przez żywioły dawnego Związku Ludowo-Narodowego i poszła w gruncie rzeczy na prace społecznopolityczną. Część tej fali, wiodącej swój rodowód od Obozu Wielkiej Polski, fali w tej chwili rozbitej przez wojnę i okoliczności wojennej pracy i walki, pozostając wierna programowi wytyczonemu przez Dmowskiego, postawiła sobie jako cel, stworzenie państwa narodowego w chwilach usuwania okupantów.

Nie tylko jednak Stronnictwo Narodowe i [byłe] O.W.P. ze wszystkimi swymi przekształceniami oraz ludowcy spod znaku Piasta stanowią podstawę przyszłych rządów narodowych w Polsce, t. j. mają w swoich szeregach ludzi mniej więcej wychowanych i urobionych do przyjęcia państwa narodowego za swój program. Oprócz tego praca ośrodków narodowych oraz życie, wytworzyło od przewrotu majowego nową fale narodowców w najszerzej pojętym aparacie rządowym[78]. Zwracano już zresztą w publicystyce narodowej na to zjawisko uwagę. Oczywiście, że nie byli to przede wszystkim narodowi piłsudczycy, chociaż i ich nie należy lekceważyć, jako zjawiska penetracji idei narodowej nawet do obozu przeciwników politycznych. Były to szersze masy niezorganizowanych w masonerii i jej przybudówkach oficerów, urzędników i działaczy gospodarczych zależnych od rządu. Oprócz tego zasięgu idea narodowa ma w Polsce sporo wyznawców niezorganizowanych, nie biorących dotychczas udziału w pracach politycznych. Wypadki wojenne ludzi tych aktywizują i będą dalej aktywizować. Wypadki te i doświadczenia będą także unaradawiać bardzo dużo Polaków przynależnych do innych, wrogich ugrupowań politycznych. Tak na przykład lewicowi ludowcy, mieszkający w pobliżu okupacji bolszewickiej, ulegają procesowi unarodowienia. Oczywiście, żeby te wszystkie narodowe siły puścić w ruch, musi się znaleźć zorganizowana grupa, mająca w swym programie stworzenie państwa narodowego. Musi istnieć i działać grupa przewrotu narodowego.

Grupa przewrotu narodowego ma wielkie i różnorodne zadania i obowiązki. Po pierwsze, musi ona postawić jasno, otwarcie i zdecydowanie postulat i program zorganizowania państwa narodowego. Za wielką naszą zasługę wobec przyszłości Polski uważamy, że program ten postawiliśmy zdecydowanie już bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych w Polsce. Okazało się bowiem, że postawienie tego programu było już samo przez się czynem politycznym. Zgrupowało ono bowiem koło sztandaru państwa narodowego zupełnie dostateczne siły do każdorazowego rozpoczęcia akcji na rzecz państwa narodowego, do zorganizowania w czasie walki wszystkich narodowych elementów oraz do opanowania tej walki i sił prowadzących ją.

Ważniejszym jednak od organizacyjnego był skutek polityczny wysunięcia programu państwa narodowego. Pokazało się bowiem, że po jego wysunięciu nie będzie mógł w Polsce znaleźć się żaden ośrodek, chcący uchodzić za narodowy, który by mógł prowadzić jakąś inną politykę. Na skutek tego faktu grupa przewrotu narodowego dysponuje w pewnym stopniu dla celów walki o państwo narodowe nie tylko swymi najściślej [pojmowanymi] własnymi siłami, ale też wszystkimi ugrupowaniami narodowymi, ściśle mówiąc ludźmi ugrupowania te tworzącymi.

Trzeba tu podkreślić, że nie ma organizacji, czy też grupy narodowej, która by twierdziła, że rezygnuje z państwa narodowego. Różnica pomiędzy grupą przewrotu narodowego, a wszystkimi innymi grupami istotnie narodowymi, polega na różnicy w odpowiedzi na pytanie: kiedy i jak ma powstać państwo narodowe? Są narodowcy, lub też ludzie za narodowców uchodzący, którzy sobie wyobrażają, że państwo narodowe powstanie w kilka lat po usunięciu okupantów na skutek demokratycznych wyborów. Oczywiście mowa tu o ludziach szczerze tak myślących, bo o agentach masonerii i kombinatorach politycznych, szerzących świadomą propagandę, nie będę tu mówił. Szczerze wierzący w tę masońską intrygę ludzie zapominają, że jeśli ruch narodowy nie doszedł do władzy w Polsce [tą] drogą przed obecną wojną, to po włączeniu do naszego państwa dużych obszarów na zachodzie i północy, nie miałby tym bardziej żadnych możliwości do objęcia w Polsce rządów. Jeżeli państwo polskie nie unarodowi się w pierwszych momentach jego organizacji po wojnie, to bez wielkich rewolucyjnych wstrząsów potem się na pewno nie unarodowi. Istnieje bowiem pewne nieodparte prawo socjologiczne, które by można nazwać prawem inercji instytucji. W świetle tego prawa bardzo ważne jest to, co się dzieje na początku, przy powstawaniu każdej instytucji. Jeżeli jakaś organizacja, a państwo jest przecież też organizacją, zorganizuje się na jakichś podstawach, to podstawy te trwają na ogół niewzruszenie do końca jej istnienia. Weźmy dla przykładu ostatnie dzieje Polski i skonfrontujmy je z prawem inercji. Stwierdzimy, że gdy Piłsudski objął władzę w Polsce w roku 1918 — to piłsudczycy stracili ją dopiero na polach bitew we wrześniu 1939 r. I to — mówiąc ściśle – stało się tylko formalnie. Tylko bowiem formalnie rząd gen. [Władysława] Sikorskiego jest rządem międzypartyinym; faktycznie bowiem jest to jeszcze rząd sanacyjny z dobranymi ministrami z innych ugrupowań. Prawo inercji grup socjologicznych wskazuje nam na to, że państwo narodowe musi powstać w początkach reorganizacji naszego państwa. Najlepiej by było, aby ruch narodowy zdobył władze w dniach usuwania się, czy też usuwania okupantów z terytorium polskiego. Można by wtedy zorganizować władze państwa narodowego bez walki lub prawie bez walki z własnym polskim, ale nie narodowym aparatem państwowym. Wtedy to bowiem faktycznie nie będzie jeszcze w kraju żadnej polskiej władzy. Ten, kto ją weźmie, i będzie umiał obronić, znajdzie się w położeniu obozu Piłsudskiego [z] r. 1918. Nawet jeszcze rok czy dwa lata później będzie mógł obóz narodowy pokusić się o wzięcie władzy siłą na drodze przewrotu, o ile będzie tylko posiadał po temu niezbędne walory. Należeć zaś do tych walorów będzie niezłomna wola stworzenia państwa narodowego, silna organizacja grupy przewrotu, oraz przekonanie społeczeństwa, że tego przewrotu istotnie dokona. Przekonanie zaś to będzie można najskuteczniej zdobyć, prowadząc zdecydowaną, uporczywą i bezkompromisową walkę o państwo narodowe.

ROZDZIAŁ VI
Z ZAGADNIEŃ NARODOWEGO USTROJU

Przewrót narodowy w Polsce musi stworzyć przede wszystkim wszechstronne warunki pod dobry i zdrowy ustrój polityczno-społeczny. Ustrój taki nie jest ławo zbudować. Nie wystarczy tu napisać choćby najbardziej postępową konstytucję, czy też zorganizować możliwie piękne instytucje. Mamy na potwierdzenie tego przykre przykłady i doświadczenia z ostatniego naszego dwudziestolecia. Trzeba bowiem pamiętać, że ustrój polityczno-państwowy zależny jest od ustroju gospodarczego narodu oraz od jego wpływu na zagadnienia społeczno-polityczne. Jest on przy tym wyznaczany w dużej mierze momentami historycznymi i cywilizacyjnymi. Wszystko to sprawia, że do pełnego ustroju narodowego nie dojdzie się nazajutrz po przewrocie. Trzeba będzie przedtem jeszcze sporo przeszkód przezwyciężyć, a przede wszystkim naród wychować i przygotować do pełnego ustroju narodowego.

Nie można będzie w Polsce zrealizować pełnego, sensownego ustroju narodowego, dopóki nie dokona się z grubsza bodaj przebudowy społecznej. Przebudowa ta nie może ominąć, ani przeskoczyć dwu zagadnień. Pierwsze, to uzdrowienie warunków społeczno-ekonomicznych chłopa polskiego. Przed wojną wieś polska stała na skraju nędzy. Rozdrobnienie gospodarstw chłopskich poszło tak daleko, że wszelka racjonalna gospodarka stała się zupełnie iluzoryczną. Wobec tego zwiększenie średniej gospodarki chłopskiej staje się wielką koniecznością gospodarczą, cywilizacyjną i polityczną. Dokonać się to może na dwu drogach. Pierwszą drogą będzie przejęcie przez chłopa polskiego ziemi niemieckiej oraz żydowskiej. Zwiększenia ziemi chłopskiej nie można dokonać przy pomocy parcelacji polskiej większej, a właściwie średniej własności, pomijając oczywiście największe latyfundia. Jest ona bowiem potrzebna zarówno ze względów gospodarczych, jak też cywilizacyjnych, politycznych i wojskowych. Pewną ilość większych majątków ziemskich musi się zostawić. Drugim walnym sposobem zwiększenia chłopskiej gospodarki, to emigracja młodzieży chłopskiej do miast. W Polsce w najbliższych latach olbrzymie wprost zapotrzebowanie ludnościowe wytworzy proces odżydzenia miast, oraz proces większej urbanizacji kraju. Oba te procesy częściowo naturalne, częściowo przez przewrót narodowy kierowane i wywoływane, spowodują wielkie fale emigracyjne ze wsi do miast. Procesy te będą w stanie dokonać kumulacji ziemi w ręku pozostałych na wsi chłopów.

Emigracja chłopska do miast stworzy w Polsce, tak jej potrzebną do życia i do rozwoju, warstwę stanu średniego. Dopiero kiedy chłop polski podniesie stan swej zamożności, oraz kiedy powstanie zamożniejszy polski stan średni, społeczeństwo polskie osiągnie jaki taki poziom społeczny, umożliwiający zdrowe życie narodu, oraz sprawne funkcjonowanie ustroju politycznego.

Ustroju nie zbuduje się też w Polsce na trwałe, dopóki z grubsza nie rozwiąże się w niej trzech ciężkich spraw mniejszościowych, to jest sprawy żydowskiej, niemieckiej i ukraińskiej. Ustrój narodowy musi być w zasadzie ustrojem ludowym. Lud polski, to jest najszersze warstwy narodu, powinny być podstawą życia państwa i jego instytucji. Oczywiście nie będzie to nawrót do masońsko-żydowskiego demokratyzmu, dającego ludowi tylko pozory wpływu na życie państwa. W ustroju narodowym otrzyma lud może mniej efektowne, ale za to rzeczywiste możliwości wpływu na państwo. Wspomnę tu tylko o rozmaitego rodzaju samorządach, oczywiście samorządach nie mających nic z samorządów sanacyjnych. Dopóki jednak sprawy mniejszościowe nie zostaną załatwione, to zawsze istnieć będą możliwości jakiejś czasem bezsensownej dyktatury, sprawowanej wbrew szerokim masom ludowym. Dyktatura może wyjść zarówno z obozu narodowego, jak też z grup przeciwnarodowych. Narodowcy mogą chcieć dyktatury, aby właśnie przy jej pomocy próbować rozwiązania spraw mniejszościowych. Byłaby ona wtedy o tyle mniej niebezpieczna, że byłaby ograniczona czasem, potrzebnym do rozwiązania tych spraw. Kierowałaby się ona poza tym przeciw obcym elementom i szłaby tylko częściowo wbrew swemu narodowi, względnie tej części narodu, która jest w pewien sposób związana z mniejszościami narodowymi. Tragiczniejszą jest jednak dyktatura zwrócona przeciwko narodowi-gospodarzowi. Klasyczny przykład takiej dyktatury to rządy Piłsudskiego i tego całego zespołu najróżnorodniejszych i najciemniejszych czasem elementów, które te rządy popierały. Dyktatura Piłsudskiego była możliwa tylko w warunkach nierozwiązania i nieuregulowania spraw mniejszości narodowych. Istotną podporą tych rządów był działający jawnie lub skrycie blok mniejszości narodowych, blok [Gabriela] Narutowicza[79]. Trzeba pamiętać o tym, że Polsce taka dyktatura grozi stale. Przede wszystkim zaś grozi nam dyktatura jakiegoś „marszałka”, popieranego przez blok Narutowicza[80] w początkach organizacji nowego państwa polskiego, po wyjściu okupantów. Dlatego to wtedy musi powstać państwo narodowe, które rozwiąże zagadnienia mniejszościowe i wprowadzi narodowy ustrój w Polsce.

Szczegółów ustrojowych nie sposób mi tutaj podawać — po pierwsze dlatego, że nie wszystkie one są już jasno zarysowane i skrystalizowane. Na to, żeby te szczegóły można było ustalić, trzeba jeszcze będzie bardzo dużo pracy myślowej odpowiednich zespołów, a nieraz nawet pewnych doświadczeń. Ograniczyć się tu chcę tylko do najogólniejszych i to nielicznych tez i wytycznych ustrojowych. Tezy, dotyczące przebudowy społecznej koniecznej do uludowienia ustroju — już powyżej szkicowałem.

Z tego wszystkiego, co tu dotychczas napisałem, wynika pierwsze, najbardziej ogólne sformułowanie, że ustrój narodowy musi być ustrojem ludowym.

Z kolei przejdźmy do innego ogólnego zagadnienia. Myślę tu o zagadnieniu siły i natężenia władzy państwowej, jej, że tak powiem, wszechstronności.

W ostatnich dziesięcioleciach w niektórych krajach, państwo doszło do olbrzymiego przerostu zarówno w dziedzinie władzy, jak też swojej działalności. Na rzecz państwa zanikło zarówno społeczeństwo, jak też człowiek, jego dusza, i jego podstawowe, ludzkie po prostu prawa. Zjawisko to na ogół nazywa się współcześnie totalizmem państwowym i łączy się go niesłusznie z państwem narodowym. Na ogół za totalne uchodzą i mniej lub więcej są nimi Rosja, Niemcy i Włochy, przy czym Rosja jest państwem najdalej w totalizmie posuniętym, Włochy zaś najmniej. Działają tu dwie przyczyny. Po pierwsze Rosja jest krajem najbardziej prymitywnym pod względem rozwoju cywilizacyjnego. Włochy zaś są z tej trójcy najbardziej w tej dziedzinie rozwinięte. Poza tym faszyzm nie ma, względnie ma najmniej w swej doktrynie elementów natury religijnej. We Włoszech religia katolicka ma możność działania i życia. Wyłącza to z zakresu wpływu państwowego dużą i głęboko sięgającą sferę życia. Tymczasem zarówno bolszewizm, jak też hitleryzm, to nie tylko systemy polityczne, ale w pewnej mierze nowe religie. Stąd oba te ustroje ogarniają całość przejawów życia ludzkiego, co się uzewnętrznia w pełnym, pogańskim totalizmie. Faszyzm zaś jest raczej ustrojem autorytatywnym, aniżeli totalnym. Przez ustrój autorytatywny rozumiem przy tym ustrój wprowadzający silne rządy w państwie.

W polskim, narodowym ustroju nie może być miejsca na totalizm państwowy. Musi w nim być natomiast zrealizowana zasada silnego rządu i silnego rządzenia, opartego jednakże o prawo i ducha prawa. Parafrazując słowa Ewangelii możemy powiedzieć, że narodowy ustrój polski musi oddać co cesarskiego - cesarzowi, co boskiego - Bogu oraz to, co ludzkiego - człowiekowi[81].

Zajmijmy się najpierw tym, co jest cesarskie.

W dzisiejszych czasach tym czymś jest państwowa grupa rządząca. Bez takiej grupy, świadomej swoich celów i zadań, a przede wszystkim świadomej swej socjologicznej odrębności, grupy uznawanej i popieranej przez społeczeństwo, nie może być żadnego państwa. Jeżeli takiej grupy nie wyłoni szeroko pojęty ruch i obóz narodowy, to wprawdzie państwo polskie istnieć będzie, ale nie będzie państwem narodowym, gdyż jego grupą państwową będzie masoneria. Trudno dziś powiedzieć, jakie formy zewnętrznoorganizacyjne przyjmie socjologiczna grupa narodowo-państwowa. Form tych jest bez liku, począwszy od hierarchii masowych partii politycznych, do systemu profesora [Antonio] Salazara[82], posługującego się sztabem doradców.

Jak się te zagadnienia rozwiążą w Polsce, to dziś naprawdę nie wiemy. Jedno tylko jest rzeczą pewną, że narodowa grupa państwowa powstanie z zespołu ludzi, prowadzących istotnie walkę o państwo narodowe i państwo to realnie tworzących, rzeczywiście je organizujących. Istotnym w tym zagadnieniu jest tylko to, żeby owa grupa była tak zorganizowana i do rządzenia przygotowana, aby mogła stworzyć władzę w państwie, władzę tę sprawować oraz jej bronić.

Mówiąc o władzy, chciałbym się zastanowić trochę szerzej nad wprowadzeniem monarchii w Polsce. Jest to tym konieczniejsze, że zarówno na skutek naszej klęski, jak też na skutek wzmożonej działalności rozmaitych obcych agentur, chcących pochwycić wpływ na rządy w Polsce w swoje ręce, monarchia stała się u nas popularną i atrakcyjną[83]. W warunkach jednak, w których będzie żyć i rozwijać się przyszłe państwo polskie, instytucja monarchii byłaby przeciwstawieniem państwa narodowego. Monarchia w Polsce mogłaby być równocześnie państwem narodowym tylko w tym wypadku, gdyby najpierw powstało państwo narodowe, mocno się już zorganizowało i gdyby ktoś z grupy państwowo-narodowej uzyskał takie wpływy, że mógłby się koronować. Wtedy bowiem nie tylko ów monarcha dawałby w pewnym stopniu gwarancję, że będzie się bodaj początkowo trzymał linii państwa narodowego, ale przede wszystkim działałoby tu prawo inercji ustroju. Ustrój narodowy wprowadzony na początku nowego państwa, byłby wtedy trudny do zniesienia.

Ażeby zrozumieć, dlaczego monarchia w Polsce jest we współczesnych warunkach przeciwstawieniem się i wielkim niebezpieczeństwem dla państwa narodowego, musimy się pokrótce zastanowić nad duchem państwa narodowego i monarchii.

Najogólniej mówiąc, narodowa grupa państwowa jest grupą specjalnego typu. Można by ją nazwać grupą ideokratyczną. Grupa taka, aby istnieć, działać i rządzić, musi służyć idei narodowej. Jeśliby idei tej przestała służyć, to przestanie posiadać podstawę moralną do rządzenia. Po prostu jej zwolennicy wypowiedzą jej posłuszeństwo, oczywiście może nie od razu, a zwłaszcza nie od razu wszyscy, i przed taką grupą stanie widmo śmierci politycznej.

Masy narodowe, zgrupowane około idei narodowej, ich uczucia i pragnienia nadają narodowej grupie państwowej żelazną wprost konsekwencję w działaniu politycznym. Prawo to przy tym stosuje się równie dobrze tak do wodza faszyzmu, czy narodowego socjalizmu, jak do Salazara. Wszyscy oni są w swej politycznej działalności zależni od swoich zwolenników, bez względu na to, czy zwolennicy ci są zmilitaryzowani, czy całkiem luźno, po prostu moralnie zorganizowani.

Zupełnie natomiast innego ducha, inną logikę działania, inne wreszcie możliwości rozwojowe posiada monarchia. Jest ona najbardziej klasyczną realizacją rządów nie ideokratycznych. Celem państwa narodowego jest przy pomocy rządzenia realizować ideę narodową; celem natomiast monarchii jest w ogóle sprawowanie rządów, utrzymanie się przy rządach. Monarcha ma tedy większą swobodę ruchów, aniżeli wódz nawet najpotężniejszej partii, który znowu posiada większą, choć jakby skrępowaną siłę. Monarcha ma przede wszystkim o wiele większą swobodę wyboru swych popleczników i stronników, aniżeli wódz partii, czy też oligarchia grupy państwowej. Skazani są oni do końca swej kariery politycznej jedynie na swą własną siłę polityczną, na swą partię. Nadzwyczaj wymownej ilustracji na to moje twierdzenie dostarczyła ostatnia restauracja królestwa w Grecji. Dokonał jej obóz monarchistyczny razem z wojskiem przeciwko liberałom [Elefteriosa] Venizelosa[84]. Tymczasem król [Jerzy II][85], powróciwszy z wygnania, zawiódł oczekiwania swoich popleczników i oparł swe rządy właśnie na grupie Venizelosa[86]. Sądząc go z greckiego narodowego stanowiska, trudno mu nawet z tego robić zarzuty. Wszak dokonał on zjednoczenia narodu greckiego. W każdym razie mógł on takiej przemiany dokonać i to jest dla nas najważniejsze. W naszych warunkach politycznych król wprowadzony np. przez narodowy obóz polityczny, mógłby potem oprzeć się na obozie mniejszości narodowych, montowanych przez Żydów i masonerię, popartym przez antynarodowe elementy.

Mówiąc o Żydach, dochodzimy do sedna omawianego zagadnienia. Trzeba zawsze pamiętać o tym, że dopóki mamy Żydów w Polsce, mamy ciągle możliwości stworzenia u nas klasycznego państwa narodowościowego. Ani bowiem Ukraińcy, ani tym mniej Niemcy czy Białorusini nie będą współrządzić, gdyż dotychczas nie rozporządzali taką siłą wpływów, aby pretendowali do współgospodarzenia w Polsce. Ambicje takie mają jedynie Żydzi. Poza ambicjami mają oni także możliwości po temu. Znajdują się oni przecież na terytorium całej Polski, a siły gospodarcze i polityczne mają większe od swej siły liczebnej. Nie byłoby tedy nic dziwnego, gdyby Żydzi w tej decydującej dla ich losów w Polsce chwili, postanowili postawić na monarchię. Żydom bowiem w Polsce grozi śmiertelne niebezpieczeństwo rządów narodowych, które nie mogą być rządami dla Żydów przychylnymi. Żydzi mają w tej chwili dwie recepty na zażegnanie niebezpieczeństwa unarodowienia Polski. Jedną jest rewolucja bolszewicka w Polsce, drugą zaś to właśnie monarchia, oczywiście o ile program radykalniejszy w postaci rewolucji bolszewickiej nie da się zrealizować.

Żydzi mają w swej tradycyjnej umiejętności politycznej bardzo dobrze wypróbowane doświadczenie z monarchami. Wyrobili oni sobie dokładną znajomość wszystkich dodatnich i ujemnych stron monarchii. Z tej kopalni tradycyjnego doświadczenia czerpaliby oni niezawodnie sposoby postępowania, zmierzającego do opanowania monarchii i monarchy. Najważniejszą bronią byłyby tu pieniądze. Królowie potrzebują pieniędzy w stopniu o wiele większym aniżeli inni rządzący. Łatwiej jest poza tym przekupić króla - jednostkę i małą liczbę jego doradców, aniżeli wielki ruch polityczny. Łatwiejszy jest do dworu królewskiego dostęp instytucji esterek[87], aniżeli do sztabu generalnego narodowej grupy państwowej.

Drugim czynnikiem, mającym interes polityczny w monarchii, prowadzącej do państwa narodowościowego, są Ukraińcy. Nie można zapominać, że mają oni w swej politycznej tradycji poważne doświadczenie wygrywania monarchii dla swych celów politycznych. Przecież cała ich kariera polityczna wyrasta w oparciu o dwory cesarskie w Berlinie i Wiedniu. Na szalę polityczną mogą oni zawsze rzucić głębokie przekonania monarchistyczne szerokich mas ruskich z byłego zaboru austriackiego. Ukraińcy, idąc na ugodę z polskim dworem królewskim, robiliby to w takich samych celach politycznych, w jakich zawarli z rządem sanacyjnym sławną ugodę normalizacyjną[88]. Przede wszystkim chodziłoby im o niedopuszczenie do rządów polskiego obozu narodowego. Oczywiście za Żydami i Ukraińcami poszłyby i inne mniejszości narodowe, a zwłaszcza Niemcy.

Jasnym jednak jest, że gdyby tylko same mniejszości narodowe poparły tendencję i program związania monarchii z państwem narodowościowym, niewiele by w naszym życiu politycznym wskórały. Do udania się tej akcji musiałyby one mieć poparcie pewnych polskich ośrodków społeczno-politycznych. Nie ulega oczywiście wątpliwości, że takie polskie czynniki znalazłyby się. Najogólniej biorąc, byłyby to te same elementy, które się złożyły na obóz popularnie zwany sanacją. Urodzonym wprost kandydatem na poplecznika monarchii u nas, są przecież grupy konserwatywnych ziemian sanacyjnych. Posiadają one starą antynacjonalistyczną tradycję, zaszczepioną im jeszcze przez [Michała] Bobrzyńskiego[89], oraz chęć owinięcia się około tronu, aby na drodze przywilejów, otrzymać pewne znaczenie w Polsce, o które nie chcą się pokusić na drodze walki i pracy.

Obóz ten jest także klasycznym przedstawicielem doktryny państwa narodowościowego, którą ochrzcił eufemistycznie ideą jagiellońską. A przecież „idee jagiellońskie” mają szerszy oddźwięk w sanacyjnych sferach federalistycznych także poza ziemiaństwem.

Oprócz tego, materiałem monarchistycznym oraz popierającym państwo narodowościowe, mogą się okazać niektóre koła biurokracji państwowej, niektóre czynniki wojskowe, a na koniec sporo aferzystów, ludzi bez politycznego oblicza itp. W pewnych warunkach mogą cichego poparcia udzielić monarchii sfery lewicujące i radykalizujące, a nawet komuniści.

Jeżeli już Żydzi powzięli plan narzucenia Polsce monarchii, to oczywiście byłoby dla nich niesłychanie dogodną sprawą, aby początki propagandy rozpoczęły się bardzo daleko od obozu żydowskiego i jego przyszłych aliantów. A już szczytem szczęścia politycznego, a może nawet zręczności politycznej byłoby, aby wyszły one właśnie z obozu narodowego. Dałoby to tej sprawie potrzebne alibi i kredyt wobec mas.

Jak zatem widzimy, pod skrzydłami monarchii znaleźliby się, przy sprzyjających warunkach, wszyscy przeciwnicy państwa narodowego. Do obozu przeciw narodowego doszedłby w takim wypadku monarcha ze swym dworem i z całą masą imponderabiliów monarchistycznych, które mają zawsze i wszędzie w Europie pewną wagę. Imponderabilia te pomiędzy innymi wprowadziłyby na pewno ferment do obozu narodowego. Przecież jest sporo narodowców, którzy mają sympatie monarchistyczne. Po wprowadzeniu monarchii, zacząłby się w ich duszach proces wątpliwości i walki pomiędzy ideą narodową, a monarchistyczną. Z tych to wszystkich przyczyn w pierwszych latach istnienia nowego państwa polskiego, monarchia i państwo narodowe będą pewnego rodzaju przeciwstawieniem.

Narodowy ustrój polski musi umiejętnie rozwiązać zagadnienie silnej władzy, z równoczesnym respektowaniem praw ludzkich poszczególnych jednostek. Ustrój tedy nie może się opierać na samowoli policyjno-administracyjnej, czy też aparatu państwowego. Musi on się opierać na prawie. W omawianej tu dziedzinie, najważniejszym bodaj prawem, będzie prawo obywatelstwa. Prawo to w narodowej Polsce będzie się musiało radykalnie zmienić. Obywatelstwo w narodowym państwie polskim nie będzie nadawane każdemu przynależnemu do polskiego państwa. Nie będzie ono traktowane jako przywilej, ale jako zaszczyt. Z zaszczytem obywatelstwa związane być powinny zarówno większe obowiązki, jak też większe prawa polityczne. Ściśle mówiąc, pełne prawa polityczne posiadać będzie tylko obywatel. Oczywiście, że obywatelstwo nie może być instytucją elitarną w znaczeniu ilościowym. Jak najwięcej przynależnych do państwa ludzi otrzyma obywatelstwo. Nie będą mieli praw obywatelskich tylko ludzie skazani za zbrodnie przeciw narodowi i państwu, oraz pewne, szczególnie społeczne kategorie zbrodniarzy. Poza tym obywatelstwa nie będą mogli uzyskać Żydzi. W specjalnym rozdziale szerzej omówię zagadnienie, kogo należy uważać za Żyda. Obywatelstwo będzie instytucją dziedziczną. Specjalne, niezależne sądy dla spraw obywatelstwa będą mogły prawo obywatelstwa nadawać i odbierać, naturalnie za wyjątkiem Żydów.

ROZDZIAŁ VII
PAŃSTWO NARODOWE TO PAŃSTWO LUDOWE

Już kilkakrotnie w ciągu swych rozważań zwracałem uwagę na to, że polskie państwo narodowe powinno zwrócić specjalną uwagę na lud polski. Tutaj chciałbym ustalić, że polskie państwo narodowe będzie także państwem ludowym. Co więcej, żadne inne państwo polskie nie będzie w tak wielkiej mierze państwem ludowym, jak właśnie państwo narodowe. Wysuwając przy tym pojęcie „ludowy” trzeba uważać je za pojęcie nieco niedzisiejsze, za uproszczenie zaczerpnięte dziś trochę z etnologii, a trochę z lewicowej demagogii politycznej. Faktem bowiem jest niespornym, że ostatnio prąd życia narodowego bardzo silnie pozacierał granice pomiędzy ludem, a tak zwanymi warstwami wyższymi. Żeby nie było nieporozumień, to wyjaśniam, że za lud uważam chłopów, robotników, drobne rzemiosło i kupiectwo. Za co jednak należy uważać policjanta, niższego urzędnika, kolejarza i tym podobne grupy, pochodzące bezsprzecznie z warstw ludowych, ale już się od nich separujące? Gdzie umieścić wszystkich dorobkiewiczów, zresztą jedną z najdzielniejszych grup ludności polskiej, a więc ludzi bez wykształcenia, ongiś kupców i rzemieślników całkiem drobnych, którzy pozdobywali wielkie majątki? Gdzie zaliczyć dziesiątki tysięcy inteligencji pochodzenia chłopskiego? Gdzie wreszcie zaliczyć takich ludzi, jak niektórzy czołowi, chłopscy działacze polityczni, którzy zrobili wielką karierę polityczną i obracali się przez większość swej pracy na szczytach życia narodowego? Z pochodzenia jest to lud w najczystszej formie. Ale to już nie jest lud z elementarza [Konrada] Prószyńskiego[90], czy też z agitacji i demagogii lewicowych ugrupowań. Jest to już lud-naród, lud, który przestał być przedmiotem ludoznawstwa etnograficznego, a stał się przedmiotem politycznych i cywilizacyjnych dziejów narodu jako całości.

Można zatem już dziś ustalić tezę, że lud nasz – najogólniej mówiąc – coraz bardziej się unaradawia i san niejako staje się narodem, nie przestając być ludem. To oczywiście bardzo wzmocniło ogólną więź między warstwami wyższymi, a warstwami ludowymi. To dało mocną podstawę pod państwo narodowe. Trzeba się tedy tylko pokrótce zastanowić nad stosunkiem naszego ludu do państwa narodowego oraz w pewnym sensie nad miejscem ludu w tym państwie.

Zacznijmy od chłopów, najliczniejszej polskiej warstwy społecznej. Już od czasów rozbiorów wierzy się w Polsce, że „chłop potęgą jest i basta[91]”. Od czasów kościuszkowskich wiara ta jest powszechną[92]. Opanowywała ona salony literackie i polityczne, przepajała literaturę piękną, społeczno-polityczną i historyczną. Wiara ta leżała u podstaw wszystkich poczynań politycznych bez względu na to, czy chciały one budować pracę organiczną, czy też walczyć powstańczym orężem. Około chłopa owijała się w tym czasie nie tylko myśl narodowa i konstruktywna, ale też i myśl, mająca wrogie w stosunku do Polski zamiary. Nic tedy dziwnego, że około sprawy chłopskiej w Polsce nagromadziło się bardzo wiele pojęć mętnych, lub zgoła niebezpiecznych. Zadaniem samodzielnej polskiej myśli politycznej jest zdanie sobie sprawy z istotnej wartości politycznej chłopa polskiego. Żeby to osiągnąć, musimy się uwolnić od dwojakiego rodzaju sugestii. Jednak z nich, to sugestia wywodząca się z literatury, druga zaś z agitacji społecznopolitycznej ośrodków międzynarodowego radykalizmu społecznego.

Obu tym ośrodkom oddziaływania zawdzięczamy teoretyczne tezy oraz praktyczne pomysły ludowładztwa, skonkretyzowane obecnie w haśle ludowego państwa polskiego. Państwo takie, konieczność i prawo jego powstania, przedstawia się jako jakiś mus socjologiczno-historyczny, uwarunkowany przewagą liczebną naszego chłopa, oraz analogiami historycznymi, chłopsko-szlacheckimi. Zachodzi pytanie, czy sugestie te wypływają rzeczywiście z naszych warunków politycznych, czy też są tylko wytworem literatury i doktryn?

Odpowiadając na wysunięte powyżej pytania, trzeba w pierwszym rzędzie podkreślić, że istotnie chłop polski, jak w ogóle chłop każdego żywego narodu, jest najistotniejszą podstawą bytu politycznego. Chłop bowiem dostarcza najistotniejszego bogactwa narodowego, to jest ludzi. Nasz chłop poza tym rozszerzył bardzo poważnie w ostatnich latach swoją podstawę majątkową, a co za tym idzie i polityczną. Przecież te dwa miliony hektarów rozparcelowanej ziemi[93], bardzo poważnie wzmocniło chłopskie możliwości polityczne. Po prostu siła i możliwości polityczne przeszły w pewnym stopniu i procencie niejako mechanicznie z rozparcelowanego dworu do chłopskiej chaty. Niemniej chłop nasz jest dziś bardzo daleko od tego, aby odegrał podobną rolę polityczną do roli dawnej polskiej szlachty.

Lud wiejski jako całość sam z siebie nie może ani dziś, ani w najbliższym czasie wyłonić ani rządu, ani tym bardziej grupy państwowej. W państwie chłopskim nie rządziliby chłopi, ale rządzono by w imieniu i na rachunek chłopów, tak, jak to dziś obserwujemy częściowo w Rosji. Wobec tego na „chłopskim państwie”, chłopi nie tylko nie zrobiliby żadnego interesu politycznego, ale spotkaliby się z tym, co dziś obserwujemy w Rosji. Rządy w imieniu chłopa umożliwiłyby karierę elementom, które będą się legitymować krzykiem i frazesem radykalno-chłopskim, niebieskim ptakom wszelkiego rodzaju oraz Żydom. Kiedy myślę o „chłopskich rządach”, to wyobrażam je sobie jako rządy zorganizowanej kasty pisarzy gminnych.

Walną przeszkodą w zrealizowaniu ideologii państwa chłopskiego jest brak u naszych chłopów tradycji politycznych. Tradycje czasów Łokietka i częściowo Kazimierza Wielkiego[94] są zanadto odległe, tradycje zaś skupiające się naokoło ruchu ludowego są o wiele za słabe na to, aby chłopi odegrali rolę przedrozbiorowej szlachty polskiej.

Najważniejszy jednak szkopuł w porównaniu chłopów do szlachty leży nie w tym, że chłopi są politycznie niewyrobieni i nie mają tradycji. Ostatecznie przecie taki sam moment przeżywała z początku swej kariery nasza szlachta. Mimo to jednak miała ona możliwości bezapelacyjnego opanowania państwa i rządzenia nim. Nie trzeba jednak zapominać, że szlachta była związana przynależnością do specjalnej kasty, posiadała jako taka specjalne uprawnienia, dysponowała klejnotem szlacheckim, no i było jej stosunkowo mało. Wszystkie te momenty decydowały o warstwowej, czy też hasłowej zwartości szlachty. Ta zwartość podtrzymywana nie tylko specjalnymi interesami szlachty, ale także prawno-zwyczajową instytucją szlachectwa, tworzyła ze szlachty jedność, mogącą zapanować nad dawną rzeczpospolitą szlachecką. Chłopi zaś tego wszystkiego nie mają.

Niepoślednią zaporą dla zrealizowania chłopskiej jedności politycznej jest brak ich jedności gospodarczej i cywilizacyjnej. Chłopi jako warstwa ekonomiczna i społeczna są w pewnej mierze mitem. Na wsi żyją obok większości małorolnych, także chałupnicy i większa własność chłopska. Ten przedział gospodarczy sięga stosunkowo bardzo głęboko, w psychikę całej tej masy ludzkiej, którą nazywamy chłopami. Jeszcze większe różnice obserwujemy w dziedzinie kulturalnej. Przecie między chłopami wielkopolskimi a Poleszukiem[95] trudno dziś nawiązywać jakąś nić wspólnoty i porozumienia politycznego. Ta niejednorodność cywilizacyjno-polityczna sprawia, że idea państwa chłopskiego jest dziś w Polsce nierealną.

Jedynie zaś realną jest idea państwa narodowego, a zarazem ludowego, dbającego uczciwie o interesy chłopa polskiego nie tylko na wsi, ale także w całym życiu państwowym. Chłop jedynie w oparciu o ideę narodową może sobie zapewnić odpowiednie miejsce w społeczeństwie. Zapewnić zaś je może nie tylko dlatego, że sam jako taki reprezentuje poważną i najściślej z całością narodu zespoloną siłę, ale też przede wszystkim dlatego, że chłop jest obozowi narodowemu potrzebny do jego wielkiej pracy politycznej, zakrojonej na miarę historyczną.

W ustroju narodowym wieś polska zorganizowana jako korporacja elementu, który żywi cały naród, szłaby w pierwszym szeregu budowy narodowej przyszłości.

Wysunięto ongiś w narodowej literaturze politycznej pojęcie chłopskiego okresu rewolucji narodowej w Polsce. Myślę, że teraz dopiero pojęcie to stać się może żywym zjawiskiem życiowym. Stać się to mianowicie może w związku bądź to z bezpośrednim wejściem Sowietów w wojnę, bądź też z próbami wywołania przez Komintern rewolucji komunistycznej przy końcu wypadków wojennych.

W rozdziale dotyczącym udziału Rosji Sowieckiej w dotychczasowym przebiegu wojny, poruszyłem właściwie tylko elementy rosyjskie polityki Sowietów. A tymczasem, jak to powszechnie wiadomo, w polityce zagranicznej Sowietów są także elementy ściśle komunistyczne, zmierzające ni mniej ni więcej, tylko do rewolucji komunistycznej w całym świecie. Oba te elementy ściśle się nawzajem przenikają, tak, że trudno je w praktyce rozwikłać. Niemniej oba elementy działają, wzmacniając się i komplikując się nawzajem. Ostatnio Rosja Sowiecka, zarówno jako Rosja, jak też jako podstawa polityczna międzynarodowego komunizmu, została bardzo poważnie zaatakowana przez pakt Niemiec, Włoch i Japonii, to jest państw, które przecie ongiś łączył pomiędzy sobą pakt antykominternowski. Sowiety zostały w poważny sposób przyciśnięte do muru i muszą się bronić. Obecna wojna wykazuje, że dziś przyciśnięte do muru bronią się tylko narody o wielkich historycznych tradycjach. A Rosjanie to mimo wszystko naród wielki. Zagrożeni w swych podstawach bytu, mogą dać w decydującej chwili swemu rządowi, będącemu równocześnie wszechświatowym spiskiem rewolucji komunistycznej, oparcie do akcji obronnej, bez względu na to, czy nią będzie wojna wprost, czy też rewolucja komunistyczna w innych krajach[96]. Stąd musimy się liczyć bądź to z bolszewickim najazdem, bądź to z próbą rewolucji komunistycznej w Europie. Komintern, dysponujący Rosją Sowiecką, jest jednak za słaby na to, aby opanować Europę, nawet gdyby fala rewolucji komunistycznej poszła daleko na zachód. Fala ta rozbije się o stare, europejskie tradycje narodowe. W razie komunistycznej rewolucji w Europie, będziemy świadkami narodowo-chłopskich kontrrewolucji. Polska kroczyłaby na czele tego ruchu kontrrewolucyjnego tak, jak w r. 1920. Tak samo jak w roku 1920 chłop polski opowie się czynnie przeciw pochodowi komunistycznemu na zachodzie Europy.

Jak wieloletnie doświadczenie, nie tylko w Rosji, ale ostatnio także na ziemiach Polski wykazało, ustrój komunistyczny jest śmiertelnym wprost niebezpieczeństwem dla chłopa, dla chłopa jako warstwy społecznej, chłopa jako sposobu życia i bycia, chłopa wreszcie jako pojęcia. Zagroda bowiem chłopska daje chłopu krwawo wypracowane poczucie własności i człowieczeństwa, poczucie wolności i swobody na swoim kawałku ziemi, związek z ziemią ojczystą, a wreszcie drogę do Boga. Wszystko to jest sprzeczne z ideą komunistyczną. Stąd chłop jest największym kontrrewolucjonistą w ustroju komunistycznym. Stąd chłop tak szalenie pokutuje w Rosji za lekkomyślne poparcie rewolucji komunistycznej[97].

Nie było jeszcze chwili dziejowej, żeby interesy Ojczyzny, ruchu narodowego i interesy chłopów jako warstwy tak się nadzwyczajnie schodziły i godziły, jak właśnie w chwili obecnej. Dlatego to grupa przewrotu narodowego od razu zwróciła się w swej politycznej działalności w kierunku ludu polskiego, a zwłaszcza jego najliczniejszej części - to jest chłopa polskiego. W tych dla narodu polskiego historycznych czasach, wysuwamy sztandar Polski narodowej, a równocześnie Polski ludowej, Polski sięgającej do swojej starej, wielkiej i różnorakiej tradycji, oraz Polski postępu, rozmachu i sprawiedliwości społecznej. Polski miecza Chrobrego i Polski siermięgi, czy też pługa jego, mitycznego pradziada Piasta. Grupa przewrotu narodowego rozumie i chce, aby wszyscy to naokoło zrozumieli, że w tym tylko zespoleniu idei narodowej i ludu polskiego jest wielka przyszłość Polski.

Do ludu zaliczani są w popularnym ujęciu robotnicy i drobnomieszczaństwo. W Polsce są to na razie, liczbowo biorąc, zagadnienia nieznaczne, oczywiście w porównaniu z zagadnieniem chłopskim. Oba te elementy genetycznie pochodzą z chłopskiej masy, jej społecznego rozkładu, czy też, jeśli kto woli, biednienia. Bardzo często są to jeszcze elementy na pół chłopskie, psychicznie całkiem chłopskie, czy też małorolne. Stąd w sensie politycznym można je traktować dziś na równi z chłopem, jako jedną właśnie różnicującą się masę ludową. W Polsce przyszłej jest właściwie dopiero miejsce na robotnika w stylu angielskim, czy nawet niemieckim, oraz na małomieszczanina, którego miejsce zajmuje jeszcze dotychczas Żyd. Dopiero państwo narodowe polskie ma tę wielką ambicję, aby w przyszłej Polsce obok chłopa, inteligenta i ziemianina, stanął racjonalnie opłacany polski robotnik i polski małomieszczanin, zarabiający na swe życie przynajmniej tak, jak dziś zarabia Żyd.

Niestety, zanim jeszcze polska warstwa robotnicza na dobre powstała, już uległa pewnej niebezpiecznej infekcji, w postaci zmarksizowania jej. Warstwa ta w dużej swej części poddała się wpływom socjalistycznym w najrozmaitszych ich odcieniach, a nawet wpływom komunistycznym. Marksizm, płód duszy żydowskiej, powstał na kształt pajęczyny, omotującej jakąś żywiznę. Na szczęście trzeba pamiętać i oddać polskiemu robotnikowi sprawiedliwość, że socjalizm zawleczono mu raczej z szlacheckiego dworu, czy szlacheckiego postoju w mieście. Marksizm był to towar importowany w chwili słabości narodowego ducha i narodowego odporu. Uświadomienie narodowe szerokich mas, renesans narodowego życia, automatycznie niejako usunie marksizm z widowni. W każdym razie zarówno grupa przewrotu narodowego, jak też przyszłe państwo narodowe, są w stanie wojny z marksizmem we wszelkiej jego postaci. Samego natomiast robotnika i jego pracę zawodową państwo narodowe będzie wysoko cenić, będzie się starało w imię ogólnego dobra narodu odpowiednio ją opłacać, regulować, a w każdym razie w stosunku do dzisiejszej tej pracy ilości, powiększać.

W tym związku chcę poświęcić kilka słów polskiej inteligencji. Muszę to zrobić dlatego, że przyszła narodowa Polska musi być ludową także i z tego powodu, że inteligencji polskiej będzie za mało na nasze wielkie potrzeby. Polską inteligencję bowiem zarówno Niemcy, jak też Moskale w systematyczny sposób wyniszczają, czyniąc to z piekielnym wprost sadyzmem. Stąd też w budowie naszego nowego, narodowego, na pewno większego państwa, będziemy się posługiwać nieraz o wiele skromniejszymi ludźmi, aniżeli to miało miejsce za czasów sanacyjnych, kiedy każdy powiatowy komendant Policji Państwowej musiał koniecznie mieć studia uniwersyteckie i brać odpowiednie wynagrodzenie.

Inteligencja polska miała swój złoty wiek i swoją piękną kartę na kilkanaście lat tuż przed odzyskaniem niepodległości państwowej. Można zupełnie śmiało twierdzić, że uzyskanie niepodległości to był w dużej mierze rezultat jej właśnie prac i poczynań. Potem po odzyskaniu niepodległości inteligencja nie odpowiedziała swemu zadaniu jako warstwa kierownicza i górna. Prowadziła ona życie ze wszech miar ułatwione i to zarówno w dziedzinie małżeńskiej, jak też politycznej. Poparła ze strachu zamach majowy, odwróciła się od pracy oświatowej i politycznej, od ruchu narodowego, popadła w tragizm samowymierania przez ograniczanie swego przyrostu. Daleką przy tym była od wielkiej twórczości na każdym właściwie polu. Ten jej tragiczny stan okazał się w całej pełni w czasie wojny. Inteligencja, i to trzeba wyraźnie powiedzieć, nie zdała egzaminu ani jako kierownictwo państwem, ani jako administracja, ani jako oficerowie. Nieliczne młodsze wyjątki nie ratują tu sytuacji inteligencji, jako warstwy. Inaczej zachował się lud, który dał dużą bitność. Dał także dużą gościnność fali uciekinierów, choć w końcu w tej właśnie dziedzinie zaczął lud zawodzić, zdzierając gdzieniegdzie z tych uciekinierów skórę. Inteligencja, tępiona obecnie przez obie okupacje, ulega jakby naturalnej karze za zaniedbania i to ciężkie zaniedbania w okresie naszej niepodległości.

Trzy widzę winy, które spowodowały dekadencję inteligencji czasów Polski niepodległej. Pierwsza to biologiczne i kulturalne zżydzenie naszej inteligencji. Ostatecznie trzeba pamiętać, że w Polsce był już bardzo poważny odłam inteligencji pochodzenia żydowskiego, pożeniony z Żydówkami, odcięty krwią od trosk społeczeństwa polskiego, od jego tradycji, jego ambicji i jego odczuwań. Odłam ten, czytający Boya[98] i „Wiadomości Literackie”[99], zaciążył na reszcie inteligencji polskiej, stał się jej prawodawcą. On ją neutralizował, a nawet prowadził przeciw polskiemu narodowi. Drugą przyczyną zła, to było wychowanie całej generacji polskiej inteligencji w doktrynie socjalistycznej. Doktryna ta duże pokłady masy inteligenckiej odwróciła od narodu, od Ojczyzny. Po trzecie wreszcie sanacja inteligencję upaństwowiła i uzależniła, odpowiednio ją spauperyzowawszy. Ta trójca złego była dużym ciężarem na wiotką i wyczerpaną, co trzeba podkreślić, walką o niepodległość, warstwę społeczną, którą nazwano inteligencją. Dziś warstwa ta w biedzie i nędzy życia polskiego, a przede wszystkim w katowniach Gestapo i N.K.W.D. pokutuje, oczyszcza i rehabilituje się. Na pewno co się z tego ostanie, to będzie godne budować nową narodową Polskę, ramię w ramie z narodowym chłopem, robotnikiem i mieszczaninem. Oczywiście trzeba będzie i w tej pozostałości oddzielić to, co niedawno Polskę wiodło do zguby, od materiału zdrowego i zdatnego do walki i pracy o przyszłość. Poza tym inteligencję i w ogóle warstwy górne narodu trzeba będzie do państwa narodowego wychować tak, jak i resztę społeczeństwa.

ROZDZIAŁ VIII
WOJSKO W PAŃSTWIE NARODOWYM

Polska posiada tak nieszczęśliwe i niebezpieczne położenie strategiczne, że dla zabezpieczenia swej niepodległości musi być państwem militarnym. Zarówno ze wschodu, jak i z zachodu zagrażają Polsce wielkie potęgi polityczne i wojskowe. Najpewniejszą zaś obroną i gwarancją jest zawsze własna siła, gdyż ta nie tylko może liczyć na siebie, ale znajdzie także sojusze.

Państwo narodowe musi być specjalnie państwem militarnym, gdyż rycersko-militarny rys jest w ogóle właściwością ruchów narodowych. Narodowcy wiedzą o tym, że armia jest wielką instytucją wychowawczą. Wychowuje ona naród w kierunku dyscypliny i karności, patriotyzmu i poświęcenia, honoru i odwagi. Dobrze zorganizowana i prowadzona armia, działając na przestrzeni wieków, może nauczyć cały naród bohaterskiego traktowania życia.

Państwo narodowe musi tedy wytężyć wszystkie siły, aby armia była pierwszorzędną i nowoczesną. Armia musi być w miarę możności doskonale uzbrojona i technicznie stać na wysokości zadania. Musi ona iść z postępem czasu, a nie kultywować niby to stare tradycje, a właściwie być zacofaną tak, jak to miało miejsce z naszą ostatnią armią. W tej dziedzinie musi być wojsko przygotowane w miarę zasobów państwa na wojnę z najgroźniejszym przeciwnikiem. Dowództwo armii nie może się tu kierować politycznymi uprzedzeniami.

Gdyby Polska przedwojenna przygotowywała się w miarę swych sił do wojny z Niemcami, a nie do wojny z Rosją, to nasze położenie wojenne byłoby zupełnie inne. Nasza narodowa, wrodzona dzielność wojenna, wsparta odpowiednią techniką, byłaby może sprostała zadaniu. Przede wszystkim byłaby ona szachowała Niemcy. Hitler, mając dokładne dane o naszych przygotowaniach technicznych, szedł na wojnę z Polską jak na manewry jesienne. Gdyby nasze techniczne przygotowanie było lepsze, to nawet Hitler byłby się prawdopodobnie zawahał, czy wojnę w ogóle ryzykować.

Przede wszystkim zaś musi armia posiadać wysoką moralność wojskową. Będzie to tylko wtedy możliwe, kiedy armia będzie armią narodową. Tylko bowiem wychowanie narodowe może dać podstawę tej siły moralnej armii. Korpus oficerski musi być odpowiednio wyselekcjonowany. Oficerami będą mogli być (pomijam tu fachowość) tylko ludzie tęgiego charakteru, patrioci, uczciwi, którzy przeszli narodowe wychowanie. W tak dobranym korpusie oficerskim trzeba będzie przestrzegać koleżeńskości i sprawiedliwości. Najgroźniejszym niebezpieczeństwem w armii jest protekcjonizm partyjny, czy też klikowy. Korpus oficerski w naszej armii trzeba będzie oczyścić z masonerii oraz innych tajnych zrzeszeń, które stanowiły tylko kadry obcych agentur, dając wielką podbudowę pod sieć szpiegowską nieprzyjaciół. Specjalną uwagę trzeba będzie zwrócić na żony oficerskie, ich poziom moralny i towarzyski, aby w szeregi wyższych wojskowych nie mogły się wkradać agentki wrogów. W związku też z tym, musi się w przyszłej armii uporządkować zwyczajną małżeńską moralność korpusu oficerskiego, bardzo ważną dla zdrowia armii.

Jakkolwiek nie należy dążyć do tego, aby z korpusu oficerskiego robić specjalną kastę, to jednak musi się bardzo wysoko postawić wymagania co do honoru stanu oficerskiego i w ogóle wojskowego. Stopnie oficerskie i podoficerskie będą mogli otrzymywać tylko obywatele państwa. Przynależni do państwa polskiego nie-Żydzi, służąc w wojsku, nie będą jednak mogli awansować. Żydzi nie będą objęci zaszczytnym obowiązkiem służby wojskowej. Będą płacić natomiast odpowiednio wysoki podatek i będą pociągani do zastępczej służby wojskowej[100].

Największą tragedią Polski odrodzonej była dyktatura wojskowa Piłsudskiego. Wojskowa bowiem dyktatura jest najgorszą z dyktatur. Nadaje się ona jedynie na krótki przeciąg czasu, w czasie trwającej wojny i to tylko dla celów tej wojny. Dyktatura wojskowa rozpolitykowuje przede wszystkim armię i niszczy moralny poziom wojska. Odciąga ona szeregi wyższych, zdolnych oficerów do polityki, co pogarsza korpus oficerski pod względem jego jakości. Taki np. [Edward] Rydz-Śmigły[101] zamiast porządnie przygotowywać wojnę, zajmował się tworzeniem Ozonu[102]. Oczywiście musiał on tak postępować, będąc nie tylko naczelnym wodzem, ale także dyktatorem Polski. Dyktatura wojskowa, tworząc z wojska, jakby jedną partię polityczną, oddziela wojsko od społeczeństwa murem niechęci, a nawet nienawiści. Ostatecznie na skutek swego patriotyzmu, naród nasz zdusił przed ostatnią wojną tę niechęć w zarodku i był do dyspozycji dowództwa wojskowego, tak, jak rzadko który naród. A jednak, nawet w takim wypadku, pewne zgrzyty pozostają. Przedział powodowany dyktaturą wojskową, wprowadza do dowództwa wojskowego stan niepewności i braku zaufania w stosunku do własnego społeczeństwa. Oczywiście, trzeba także pamiętać, że wojskowi stanowią specjalny dobór ludzi, mają bardzo specjalne wychowanie, oraz odrębny charakter i temperament. Wszystkie te cechy, czysto żołnierskie, którymi odznaczają się wojskowi, bardzo rzadko predystynują ich na polityków. Dyktatura siłą nieraz odsuwa od polityki talenty i powołania polityczne sobie nie wygodne, wysuwając równocześnie swoich ludzi, a tym samym popełnia często głupstwa polityczne.

Największa jednak wada dyktatury wojskowej ujawniła się w czasie wojny polsko-niemieckiej. Był to brak kontroli i władzy nad armią, względnie nad jej szczytami. Przecież te szczyty są wtedy same władzą, tworzą dyktaturę wojskową. Po prostu wyższego dowództwa i wyższych oficerów nie miał kto u nas trzymać w garści. Stąd chociaż nie zawiódł naród, choć nie zawiodła masa żołnierska i młodsi oficerowie, wyżsi z reguły zawiedli, poopuszczali i pogubili oddziały. Gdyby to się nie stało, to kto wie, jaki przebieg miałaby jeszcze wojna. Nie można oczywiście przypuszczać, że wojnę bylibyśmy wygrali, ale bylibyśmy wygrali czas. Wygrana zaś w czasie, mogłaby na przykład spowodować inne zachowanie się Sowietów i Rumunii, oraz prędzej uaktywnić koalicję i państwa neutralne, co dałoby w konsekwencji inny bieg wojnie. Zupełnie inaczej przedstawiają się dziś stosunki u Niemców i Rosjan. Tam armia jest istotnie podporządkowana wyższej władzy państwowej, co dyscyplinuje także dowództwa. Nawet w demokratycznej Francji można było wprowadzić zmianę w naczelnym dowództwie. Trzeba pamiętać, że generał także jest człowiekiem i między innymi musi być przed kimś odpowiedzialny, nawet musi się bać, aby spełniać swe obowiązki[103]. Armia musi być podporządkowana realnie władzy państwowej, gdyż wtedy tylko będzie ona istotnie zbrojnym ramieniem narodu, broniącym jego pozycji politycznej.

Jeśli już tyle miejsca poświęcamy złym stronom dyktatury wojskowej, to wspomnijmy jeszcze o jednej, mającej związek z wojną. Z historii wojen wiadomo, że bardzo często nie ci generałowie, naczelni dowódcy i szefowie sztabu generalnego kończą wojnę, którzy ją zaczynali. Dzieje się to z różnych względów. Bardzo często oficerowie ci zawodzą w prowadzeniu walki. Bardzo często trzeba ich tylko po to zmienić, aby znaleźć kozła ofiarnego i w ten sposób przyprowadzić armię do jej poprzedniej wyżyny bojowo-moralnej. Oczywiście przy dyktaturze wojskowej, która usztywnia naczelne stanowiska wojskowe, zmiana naczelnego dowództwa może nastąpić dopiero w takich warunkach, jak u nas kiedy gen. Sikorski zastąpił marszałka Śmigłego–Rydza.

Pomimo tak ciężkiej nauki, jaką nam dala dyktatura wojskowa, istnieją dotychczas pewne możliwości jej powrotu. Dyktatura ta może grozić z rozmaitych ośrodków. Jeden to stary ośrodek wojskowych piłsudczyków. Jakkolwiek szanse jego zmalały, to nie trzeba jednak zapominać, że piłsudczycy w pewnym stopniu zmonopolizowali wyższe i średnie stopnie wojskowe, co zawsze daje im dużą podstawę w wojsku. Poza tym, obecnie po klęsce Francji propaganda piłsudczykowsko-sanacyjna ożywiła się. Twierdzi ona, że Polska jeszcze nie najgorzej wygląda w porównaniu z Francją. Jest to istotnie prawdą, ale dlatego, że we Francji zawiódł nie tylko rząd, a zwłaszcza rządy poprzednie, ale zawiódł także naród i wojsko. Zachodzi tu ciągle aktualne pytanie, jakby Polska wyglądała w tej wojnie, gdyby miała inny rząd.

Oprócz grupy piłsudczyków może w wyniku wojny wyrosnąć jakiś inny wojskowy ośrodek, skupiony dokoła jakiejś wybitniejszej postaci wojskowej, który może się pokusić o dyktaturę wojskową. Jest to teoretycznie o tyle możliwe, że zamach majowy stworzył w umysłowości naszych wojskowych niebezpieczny precedens. Bakcyle choroby, której na imię dyktatura wojskowa, ciągle jeszcze żyją w organizmie naszego wojska. Możemy być świadkami takiego zjawiska, że jakaś grupa wojskowych zechce zdobyć dyktaturę, posługując się np. hasłem niedopuszczenia do dyktatury piłsudczyzny. A wojna daje możność zdobywania wojskowym pewnej legendy, jednającej zwolenników. Wyżsi dowódcy mogą w czasie wojny tworzyć swoje własne grupy wojskowe o pewnym podkładzie i zabarwieniu polityczno-ideologicznym. Bardzo jest przy tym niebezpieczny dzisiejszy okres historii naszego wojska. Walczy ono na obcej ziemi w postaci pewnego rodzaju legionu. Nietrudno w tych warunkach o związanie się polityczne jakiejś grupy wojskowej z mocarstwem czy też mocarstwami, opiekującymi się w danej chwili wojskiem na obczyźnie. Nie byłoby dla polskiej przyszłości dobrze, gdyby w tym względzie powtórzyło się obecnie zjawisko analogiczne do pewnego rodzaju germanofilizmu dość licznej grupy piłsudczyków, mającego swe korzenie i początki właśnie w okresie strzelecko-legionowym. Mówiąc o tym, musimy pamiętać, że dla niezależności polskiej polityki równie groźne może być, oczywiście po zakończeniu stosunku kombatanckiego i po zawarciu pokoju, uzależnienie się minimalnej nawet części sfer wojskowych od Anglii, Ameryki czy też Francji, jak był nim germanofilizm pewnej części piłsudczyków. A cóż dopiero, gdyby taka grupa sprawowała rządy dyktatorskie w kraju. A taka właśnie grupa może mieć poważne możliwości osiągnięcia dyktatury, będzie bowiem dysponować poparciem czynników zagranicznych.

Ponieważ jakakolwiek dyktatura wojskowa jest zjawiskiem politycznym, niepożądanym i groźnym dla przyszłości naszego państwa, przeto ruch narodowy musi się jej przeciwstawić, skądkolwiek by ona wychodziła.

Wojsko w państwie narodowym musi być własnością całego narodu. Musi ono być przepojone duchem narodowym, musi być jednolite, apolityczne, pozbawione wpływów masońskich, służące interesom narodu i zdolne w każdej chwili do akcji. Armia ta musi być podporządkowana politycznie narodowej grupie państwowej, ściśle mówiąc, jej ośrodkowi rządzącemu. Będzie to tylko wtedy możliwe, jeżeli ruch narodowy będzie głównym elementem, tworzącym nową armię. Ruch narodowy nie może po raz drugi powtórzyć błędu z czasów wielkiej wojny, kiedy to znalazł się poza wpływami na armię.

ROZDZIAŁ IX
ROZWIĄZANIE SPRAWY ŻYDOWSKIEJ

Rozwiązanie sprawy żydowskiej jest dla przyszłości naszego narodu prawie tak ważne, jak odzyskanie niepodległości państwowej. Zarówno utrata niepodległości, jak też pozostawanie żydów w Polsce, grozi Polakom powolną śmiercią. Groza sprawy żydowskiej wystąpi dopiero wyraźnie, jeśli się ją dokładnie zrozumie. Jest to sprawa u nas bardzo skomplikowana i trudna, a przy tym bardzo upraszczana i płytko pojmowana. Przypatrzmy się jej pokrótce z ważniejszych stron.

Sprawa żydowska nie jest sobie zwykłą sprawą mniejszościową, która jest tylko groźna dla państwa ze względu na swą własną siłę w państwie oraz ewentualnie ze względu na poparcie państwa sąsiedniego. Żydzi są, jak wiadomo, potęgą wszechświatową, posiadającą nie tylko własne zasoby do dyspozycji, ale także zasoby rozmaitych państw i rozmaitych narodów, uruchamiane przy pomocy masonerii dla własnej żydowskiej polityki. Najważniejszym celem polityki żydowskiej, jest wszechstronne opanowanie całego świata. Tak szeroko zakreślony cel polityczny wypływa z żydowskich wierzeń religijnych i światopoglądowych oraz z ich typu cywilizacyjnego i społecznego. Żydzi jak wiadomo, uważają się za naród wybrany, któremu jego plemienny Bóg przyobiecał panowanie nad światem. Uczucia i przekonania religijne stały się tu potężnym motorem politycznym, działającym od wieków. Motor ten działa tym potężniej, że odpowiedni religijny światopogląd łączy się u Żydów w jedną harmonijną i dopełniającą się całość z ich charakterem i stylem cywilizacyjno-społecznym. Żydzi są bowiem narodem koczowniczo-pasożytniczym, nastawionym przede wszystkim na życie miejskie, ze specjalnym uwzględnieniem handlu. Pędzeni tymi dwoma siłami notorycznymi, stale zdążają żydzi do swego celu, wykorzystując nie tylko swoją planową pracę i zdobycze, ale też wszelkie katastrofy i nieszczęścia rozmaitych narodów.

Żydzi opanowują świat metodą tworzenia własnych skupień, niekiedy instynktownie, niekiedy zaś celowo tworzonych, mających za zadanie jakby strategiczne opanowanie terenu, oczywiście wedle strategii politycznej. Skupienia takie tworzą się przede wszystkim w centrach przemysłowo-handlowych oraz na wielkich rubieżach etniczno-cywilizacyjnych. Poza skupieniami przemysłowo-handlowymi, wytworzyli Żydzi w Europie dwa wielkie skupienia rubieżne. Zachodnioeuropejskie skupienie żydowskie rozdziela świat łaciński od germańskiego, a biegnie wzdłuż osi Ren-Rodan. Potężniejsze od niego jest skupienie idące wzdłuż szeroko pomyślanej rubieży, oddzielającej świat wschodniosłowiański od zachodniej części Europy. Skupienie to obejmuje państwa bałtyckie, Polskę, Węgry, Rumunię i Ukrainę. Skupienia rubieżne powstają dzięki istnieniu ciągle płynnych stosunków pogranicznych, gdzie łatwiej jest wcisnąć się żywiołowi obcemu, aniżeli na zwarte jednoplemienne tereny. Wschodnie skupienie żydowskie, obejmujące tak duże terytorium, jest szczególnie ważne już nie tylko dla polityki żydowskiej, ale po prostu dla samego istnienia narodu żydowskiego. Żydzi wytworzyli tu sobie szeroką podstawę ludową, uzupełniającą wszystkie inne skupienia żydowskie na świecie świeżym ludzkim dopływem, oraz matecznik, tworzący nowe skupienia. Nie ulega wątpliwości, że Żydzi dążą na tym terytorium, a zatem i w Polsce, do utworzenia swego tworu państwowego. Stąd przede wszystkim wypływają dążenia do rozkładania i opanowania narodów-gospodarzy.

Opanowanie Polski przez żydów poszło bardzo daleko. Spis ludności w roku 1931 wykazał 3.113.900 wyznawców mozaizmu[104], co wynosi 9,8 proc. ogółu ludności Polski. Wprawdzie 12 proc. starozakonnych przyznało się do polskiego języka ojczystego, ale dziś nie osiągnęlibyśmy chyba połowy takich Polaków. Ludność mojżeszowego wyznania nie wyczerpuje jednak ilości Żydów w Polsce. Najpierw część ludności wyznania mojżeszowego nie znalazła się w ogóle w statystyce spisowej. Żydzi przecie bardzo chętnie uchylają się od wszelkich spisów. Dzieje się to zwłaszcza w wielkich skupieniach żydowskich. Poza tym jest pewna, ściśle dziś nieokreślona, ilość Żydów wyznań chrześcijańskich, oczywiście za Żydów się nie podających. Na koniec mamy już dość poważną ilość mieszańców żydowsko-polskich, których bodaj w części trzeba zaliczyć do Żydów. Można zatem śmiało twierdzić, że Żydów w Polsce jest o wiele więcej, aniżeli ich wykazywała urzędowa polska statystyka.

Tocząca się obecnie wojna, stosunki te prawdopodobnie jeszcze na naszą niekorzyść pogorszy. Nie trzeba tu dawać się sugerować rzekomym prześladowaniem żydów przez system hitlerowski. Polityka Niemców w stosunku do Żydów jest co najmniej zagadkowa. W każdym razie Żydzi są dziś lepiej traktowani aniżeli Polacy. Robi się przecież w stosunku do Żydów tylko drobne i działające na wyobraźnię i to wyobraźnię Polaków, szykany. Komedia niemiecka w stosunku do Żydów łamie tylko dawną polską, zdrową postawę antyżydowską. W istocie zaś Niemcy powiększyli ilość Żydów w Polsce, wyrzuciwszy prawie całkowicie do nas Żydów niemieckich z Rzeszy. Dali im wygodny i scalający całe żydostwo w Polsce samorząd. Stworzyli Żydom przez oddziały pracy namiastkę organizacji militarnej[105]. Poza tym w okupacji sowieckiej Żydzi stali się czynnikiem rządzącym i panującym. Rozwinęli oni zaciekłą działalność antypolską, zmierzającą do całkowitej eksterminacji polskości na naszych ziemiach wschodnich. Ich to przede wszystkim podjudzaniom zawdzięczamy wiele aresztowań, deportacji i egzekucji. Oni stworzywszy milicję i partię, dają bolszewikom oparcie i poczucie pewności. Oni wreszcie stworzyli wywiad bolszewicki, ułatwiający bolszewikom dzieło niszczenia polskości[106]. Wszystko to sprawia, że na obecnej wojnie gotowi Żydzi wyjść stosunkowo dość dobrze. Zdając sobie sprawę z takich możliwości, należy wszystko zrobić, aby powstał rząd, który będzie nie tylko mógł, ale chciał sprawę żydowska rozwiązać. Takim rządem może być tylko rząd narodowy.

Zanim przejdziemy do omówienia szczegółów rozwiązania sprawy żydowskiej, musimy sobie ustalić, kogo należy i trzeba uważać za Żyda. Chcemy tu ustalić definicję, która by była definicją prawną. Jest to, jak zatem widzimy, zagadnienie praktyczne, do którego trzeba będzie dojść [od] rozważań teoretycznych.

Na określenie Żyda złożyć się muszą i rzeczywiście się sk[ł]adają, rozmaite elementy, jak: poczucie narodowe, religia, przynależność cywilizacyjna i poczucie tej przynależności, a wreszcie przynależność rasowa. W Polsce do niedawna określało się Żydów tylko na zasadzie przynależności religijnej. Kto był wyznawcą mozaizmu, ten był Żydem, kto przeszedł na katolicyzm, stawał się w polskim rozumieniu od razu, automatycznie niejako, Polakiem. Dopiero w ostatnich dziesięcioleciach, pod wpływem ruchu narodowego, oraz pod wpływem niemieckiego rasizmu, zaczęło się w społeczeństwie ucierać przekonanie, że można pozostać Żydem nawet po przyjęciu wiary katolickiej. Nacjonalista przy tym patrzy na to, czy taki nawrócony Żyd utrzymał swe narodowe przekonania, rasista zaś idzie dalej, twierdząc, że nawet jeśli Żyd zasymilował się religijnie i narodowo, to przecież pozostała mu rasa „żydowska”, która do żydostwa go predysponuje.

Każde z ujęć powyżej zaprezentowanych jest tylko ujęciem jednostronnym. Żyda wyznaczy nam dopiero synteza ujęć jednostronnych. Tak przy tym, jak sprawy dzisiaj stoją, za bezspornych Żydów należy uznać wszystkich wyznawców religii mojżeszowej. Religia ta bowiem jest potężną więzią społeczną nie tylko religijnej, ale także narodowej i cywilizacyjnej natury, która głęboko wżarła się w treść duszy żydowskiej. Do dyskusji pozostaje tylko ten materiał ludzki, wywodzący się z żydowskiej masy, który przeszedł z mozaizmu na wyznania chrześcijańskie. Będzie to zatem dość liczny materiał przechrztów i mieszańców. Trzeba przy tym stwierdzić, że ten materiał jest w polskim społeczeństwie naprawdę liczny. Przepojona jest zwłaszcza żydowską krwią warstwa przewodnia Polski, a więc inteligencja, ziemiaństwo, przedstawiciele handlu i przemysłu. Wyłania się tu zatem zagadnienie, czy ten cały materiał uznać za Żydów, czy za Polaków, czy też go jakoś rozdzielić. Szukając odpowiedzi na to pytanie, trzeba pamiętać, że przede wszystkim trudno by było cały ten materiał wydzielić. Żydzi wsiąkają [w] polskie społeczeństwo stosunkowo dość dawno. W przeważającej ilości wypadków nie będzie już nawet można zdobyć dowodów na żydowskie pochodzenie jakiejś rodziny, czy jednostki. Ludzie żydowskiego pochodzenia są powiązani wielorakimi węzłami krwi z polskim społeczeństwem. Gdyby się zatem chciało wydzielić cały ten materiał ze społeczeństwa polskiego i gwałtem go wcielić do żydowskiej masy, to wprowadzilibyśmy do naszej warstwy przewodniej zamieszanie na długie lata i w dodatku nie oczyścilibyśmy jej z żydowskich naleciałości nigdy. Nie tylko jednak trzeba tu brać pod uwagę trudności wydzielenia materiału ludzkiego żydowskiego pochodzenia z polskiego społeczeństwa. Trzeba się także zastanowić, czy ten materiał musi się wydzielić i czy musi go się z naszej społeczności eliminować. Żeby odpowiedzieć to pytanie, trzeba się zastanowić nad zagadnieniem asymilacji Żydów, oczywiście nie asymilacji jako programu przyszłości, ale asymilacji, jaka bądź co bądź dokonała się właśnie na tym materiale przechrztów i mieszańców, którzy weszli w skład naszego narodu.

Asymilacja ta dokonywała się przede wszystkim na drodze religijnej. Najpierw trzeba się zastanowić, czy przechodzenie na wiarę chrześcijańską było szczere. Na ogół u nas utarło się przekonanie, że u Żydów należy się liczyć z przechodzeniem na wiarę chrześcijańską raczej dla interesu, aniżeli ze względów religijnych. Co więcej, wierzy się u nas, że Żydzi przechodzą na chrześcijaństwo, mając na celu tylko interesy społeczności żydowskiej. Kapitalne ujście temu przekonaniu dał już [Zygmunt] Krasiński[107] w chórze przechrztów w Nieboskiej [Komedii]. Nie ulega wątpliwości, że zarówno to ogólne przekonanie, jak też intuicja, czy może i wiedza Krasińskiego opiera się na prawdzie. Nie ulega na przykład wątpliwości. że jeśli idzie o Frankistów[108], to było to „nawrócenie” raczej dla celów politycznych, a nie akt czysto religijny. Inaczej trochę przedstawiają się sprawy przy nawróceniach indywidualnych. Tutaj na pewno poważny procent stanowiły nawrócenia istotne. Trzeba jednakże pamiętać, że po wejściu do społeczności chrześcijańskiej, przechrzta mimo woli. asymiluje się stale i systematycznie, i to nie tylko w dziedzinie religijnej, ale także narodowej i cywilizacyjnej. Zwłaszcza rzymski katolicyzm, bardzo związany z polskością, musi oddziaływać na przechrztów asymilacyjnie. Oczywiście nie można nie podkreślić, że proces polonizacji w tej grupie ludności nie jest jeszcze całkowicie ukończony.

Pewno cześć konwertytów żydowskich przechodziła na chrystianizm nie ze względów religijnych, ale ze względów cywilizacyjnych i narodowych. Pośród ludu wybranego Jest sporo jego członków, którzy z najrozmaitszych powodów nie mogą wytrzymać w żydowskich urządzeniach narodowych i cywilizacyjnych. Elementy tego typu nie mając nawet pobudek religijnych, przechodzą na katolicyzm, który stanowi dla nich przede wszystkim możność wyrwania się ich z niesympatycznej grupy etniczno-cywilizacyjnej. Oczywiście tego rodzaju konwertyci są ze stanowiska narodowo-polskiego żywiołem o wiele pewniejszym, aniżeli konwertyci przechodzący na naszą wiarę z zamiarami politycznymi, czy nawet wreszcie ludzie chrzczący się tylko z pobudek religijnych. Widocznie bowiem ludzie przechodzący na katolicyzm z niechęci do swego żydowskiego otoczenia, mają coś w swoim duchowym ustroju, co ich oddala od żydostwa, a zbliża do narodu polskiego i jego cywilizacji. Niestety, ponieważ proces asymilacji jest procesem duchowym, nie zawsze nawet zbyt jasno uświadomionym samym asymilującym się ludziom, przeto nigdy nie można mieć w poszczególnym wypadku pewności, z jakich przyczyn dany osobnik się asymiluje. W każdym razie musi się przyjąć, że część wychrztów i mieszańców jest naprawdę zasymilowana przez polską cywilizację.

Proces asymilacji żydowskiej, oczywiście asymilacji prawdziwej, ma swoją głęboką podstawę rasową. Nie miejsce tu na dokładne omówienie rasowych stosunków u ludności żydowskiej, choć byłoby to ze wszech miar ciekawe. Chcę tu zwrócić uwagę na jedną sprawę z tej dziedziny. Oto u żydów, zasadniczo obcych i dalekich nam pod względem rasowym, jest jednak spora przymieszka europejskich elementów rasowych. Dziś, kiedy na skutek rozporządzenia władz niemieckich Żydzi noszą specjalne opaski, możemy to zjawisko w pełni obserwować. Jak dużo widać pomiędzy żydami fizjognomii nic, albo bardzo mało mających wspólnego z typowym, a znanym u nas Żydem. Polscy antropologowie od dawna zwracają uwagę na to, że prawdopodobnie wśród konwertytów obserwujemy o wiele więcej elementów rasowo nieżydowskich, aniżeli u Żydów prawowiernych. W takim ujęciu proces przechodzenia na wiarę katolicką jest procesem opuszczania narodu żydowskiego przez zjudaizowanych ongiś nie-Żydów. Oczywiście taki konwertyta o wiele pewniej przylgnie zarówno do naszej religii, jak narodowości, aniżeli konwertyta będący rasowym Żydem.

Żeby już skończyć z zagadnieniem przechrztów i mieszańców, to najogólniej można by powiedzieć, że jest to element w pewnym stopniu już zasymilowany. Element ten mógłby być groźnym, gdyby w Polsce zrealizowało się państwo narodowościowe, pod politycznym kierownictwem Żydów. Wtedy by ta sfera polsko-żydowska robiła karierę właśnie z powodu, że ma w sobie krew żydowską. Dopóki zresztą w ogóle żydzi w Polsce i w Europie będą siłą, to zawsze sfera ta będzie miała w sobie pewne możliwości oparcia się o żydostwo. Z chwilą jednak, gdyby w Polsce powstało i utrzymało się państwo narodowe, gdyby państwowa grupa narodowa wytworzyła nową hierarchię w państwie i narodzie, to sfera przechrztów i mieszańców odpowiednio umiejscowiona w społeczeństwie, mogłaby być nawet pożyteczną.

Chodziłoby tylko jeszcze o termin prekluzyjny, od którego by się liczyło, kogo należy z wychrztów uważać za Żyda. Wydaje mi się, że najodpowiedniejszym, najwygodniejszym, oraz w pewnej mierze najsprawiedliwszym, byłby termin 1 stycznia 1914 roku. Kto po tym terminie przeszedł na wiarę chrześcijańską, ten nie może już absolutnie być uznany za Polaka, względnie musi być uznany za Żyda. Termin ten ma przede wszystkim na celu obronę polskiego narodu przed najazdem ludzi pochodzenia żydowskiego, którzy prawdopodobnie przechodzili na chrystianizm raczej dla kariery osobistej, albo dla żydowskich celów politycznych. Trzeba było Na ogół przypuszczać, że przed odzyskaniem niepodległości zmieniający religię żydzi zmieniali ją raczej z przyczyn natury bardziej ideowej, aniżeli po odzyskaniu niepodległości. Oczywiście, osoby pochodzenia żydowskiego, oraz mieszańcy, będą miały możność zdeklarowania się jako Żydzi.

Zarówno tedy wyznawcy mozaizmu, jak też ci, którzy opuścili mozaizm po 1 stycznia 1914 roku, będą uznani za Żydów. Wszystkie inne kategorie osób pochodzenia żydowskiego, oraz mieszańcy, będą uznani za Polaków. Będą więc mogli otrzymać polską przynależność państwową, oraz nawet obywatelstwo. Gdyby jednak komu z tej kategorii osób udowodniono działalność na szkodę narodu i państwa polskiego, to nie tylko uzna się go automatycznie za Żyda, ale także automatycznie podlegnie karze banicji.

Prawno-polityczne wydzielenie Żydów zdążać będzie przede wszystkim do tego, aby żydzi z Polski wyemigrowali. Stąd życie ich będzie ujęte specjalnym statutem prawnym, tak skonstruowanym, aby samo życie zmuszało ich emigracji. Gdyby wszyscy Żydzi z Polski wyemigrowali, polskie stosunki narodowo-polityczne uległyby rewolucyjnej wprost zmianie. Wystarczy tu sobie uprzytomnić, że w granicach z przed 1 września 1939 r. podniosłaby się w takim razie liczba Polaków z 67,7% (po odliczeniu z 68,9% ludzi używających języka polskiego, Żydów mówiących po polsku) na 75%. Przecież gdyby w Polsce nie stało Żydów, to do mniejszości narodowych należałby nie co trzeci człowiek, ale co czwarty. Ciężar gatunkowy mniejszości niepolskich zmniejszyłby się wtenczas niesłychanie. Żydzi bowiem w Polsce posiadają znaczenie nie tylko dzięki swej ilości, ale dzięki swym zasobom i szerokim wpływom politycznym. Żydzi będą uznani za cudzoziemców oczywiście ze wszystkimi tego uznania konsekwencjami. Żydzi nie będą mogli służyć w wojsku, nie będą mogli sprawować urzędów państwowych, samorządowych i obywatelskich. Zasadniczo będą się mogli zajmować tylko najemną pracą fizyczną i to w razie braku pracowników nieżydowskich. Zajęcia handlowe i wolne zawody będą ewentualnie mogły być dopuszczone tylko o tyle, o ile będą zaspkajały potrzeby grupy żydowskiej. Żadnego majątku nieruchomego nie będzie Żydom można nabywać, posiadany dotychczas majątek będzie musiał w krótkim przeciągu czasu być sprzedany. Pomimo tych wszystkich ograniczeń, jakie Żydom będziemy zmuszeni w celu usunięcia ich z kraju narzucić, będą oni pozostawać pod opieką praw państwowych, tak, aby ich nikt nie mógł krzywdzić i znęcać się nad nimi.

Przy rozwiązywaniu sprawy żydowskiej nie można się będzie ograniczyć tylko do zarządzeń natury gospodarczej. Wprawdzie one najbardziej będą Żydów zmuszały do emigracji, ale same przez się, a nawet zwiększenie emigracji, nie rozwiąże sprawy żydowskiej w Polsce. Przede wszystkim Żydom trzeba będzie uniemożliwić wywieranie jakiegokolwiek wpływu na państwo. Odebranie praw obywatelskich, odbierze im wpływy bezpośrednie. Pozostaje jednak ogromny zakres wpływów pośrednich, wywieranych za pomocą obcych zagranicznych kapitałów, przekupstwa, tajnych masońskich związków itp.

Odpowiednia postawa i odpowiednia polityka narodowej grupy państwowej pokonać musi i te zakonspirowane wpływy żydowskie. Będzie ona musiała pilnie przyglądać się działalności obcego kapitału, paraliżować jego polityczne wpływy i możliwie ograniczyć ilość kapitału obcego, zależnego od Żydów. W grupie narodowo-państwowej trzeba będzie przeprowadzić bardzo ścisłą selekcję moralną, aby Żydzi nie mogli tu wywierać swych wpływów politycznych przez przekupstwo. Przede wszystkim jednak rząd narodowy w Polsce będzie musiał oczyścić kraj z masonerii i jej dobudówek. Jest to bowiem nic innego, jak pomocnicza organizacja żydostwa i jego najpewniejsza agentura.

Równie groźne, a może jeszcze groźniejsze niż na państwo, są wpływy żydowskie na naród. Wpływy te idą przez współżycie Żydów z Polakami oraz przede wszystkim przez pomnażanie mieszanej sfery polsko-żydowskiej w postaci przechrztów i mieszańców. Oba te kanały wpływów żydowskich trzeba będzie jak najszczelniej pozatykać. Musi się przerwać całkowicie wszelkie codzienne stosunki pomiędzy Żydami a nieżydami nie tylko w dziedzinie gospodarczej i politycznej, ale też w dziedzinie kulturalnej i towarzyskiej. Żydzi, dopóki z Polski nie wyemigrują, będą żyć w całkowitym odosobnieniu[109]. To dopiero przerwie pomnażanie się polsko-żydowskiej sfery mieszanej. Zakaz małżeństw pomiędzy Żydami i nie-Żydami, przerwie systematyczny przyrost mieszańców polsko-żydowskich, przejście zaś na jakiekolwiek wyznanie chrześcijańskie nie będzie biletem wstępu do polskiej narodowości. Sfera zaś polsko-żydowska, będąca już wewnątrz polskiego narodu, szybko się w nim rozpłynie, zasymiluje, a częściowo po prostu wymrze. Pamiętać bowiem trzeba. że najwięcej krwi żydowskiej posiada nasza warstwa przewodnia, przebywająca w miastach. Warstwa ta zaś stale i systematycznie wymiera, odnawiając się z warstw ludowych.

Co jednak z tymi Żydami zrobimy? Dokąd oni mają wyemigrować? Oto pytania, które słyszeliśmy w Polsce niejednokrotnie i które nie ustały także i w czasie obecnej wojny. W odpowiedzi na te pytania trzeba wyraźnie stwierdzić, że jeśli się Żydom stworzy w Polsce powojennej odpowiednio ciężkie warunki, to oni sami postarają się o miejsce dla siebie w świecie. Co więcej, wydaje mi się, że Żydzi już o to miejsce zaczynają się starać.

Oto niedługo po przystąpieniu Włoch do wojny, a już po kapitulacji Francji, prasa niemiecka doniosła, że rząd angielski zawarł zupełnie formalny, państwowy układ z wydziałem wykonawczym „Jevish Agency”[110], dotyczący przyszłości Żydów i stosunków angielsko-żydowskich[111]. Układ ze strony żydowskiej podpisał znany syjonista, [Chaim] Weizmann[112]. Wedle tego układu, wzorowanego na historycznego znaczenia deklaracji Balfoura[113], Anglicy zobowiązali się do stworzenia wolnego państwa żydowskiego, dając mu wysoką rangę dominium, przynależnego do imperium brytyjskiego. Dominium to ma nosić nazwę Judea. Tworzyć je ma południowa część Syrii oraz kraj mandatowy Palestyna, za wyjątkiem ziemi Negev, którą przyłączy się do emiratu Transjordanii. W ten sposób Judea nie będzie graniczyć z Egiptem. Oprócz tego Judea otrzyma terytorium kolonizacyjne na wyżynnych terenach Abisynii. W układzie przewidziano ewakuację ludności arabskiej w ciągu 12 miesięcy, powstanie armii żydowskiej, jak już dawniej Niemcy donosili w sile 100 tysięcy ludzi, stworzenie angielsko-żydowskiego towarzystwa finansowego itp.

Wszystko to zostało podane opinii niemieckiej w notatce pod uszczypliwym tytułem „Jerzy VI, król żydowski”. Tymczasem wydaje się nam, że jest to zdarzenie wielkiej wagi politycznej, które ewentualnie może się poważnie odbić na losach zarówno wojny, jak też stosunków powojennych. Warto się zatem układowi temu przypatrzeć, jako faktowi politycznemu sine ira et studio[114].

Widać z niego przede wszystkim, że nastąpiło odprężenie w stosunkach żydowsko-angielskich. Jak wiadomo, realizacja deklaracji Balfoura szła dosyć opornie, chociaż dała Żydom w Palestynie poważne wyniki osadnicze. Nacisk arabski tak się przed wojną wzmógł, że Anglicy zostali zmuszeni do odwrotu. Trzeba było dopiero klęski wojennej i groźby całkowitej przegranej, aby Anglia i Żydzi doszli do porozumienia. O ile przy tym to porozumienie ze strony Żydów jest szczere, względnie, o ile doktor Weizmann reprezentuje całe żydostwo, a nie tylko żydowskich syjonistycznych nacjonalistów, to trzeba przyznać, że byłoby to porozumienie zarówno na czasie, jak też racjonalne. Przede wszystkim trzeba stwierdzić, że porozumienie czerwcowe jest zasadniczo różne od deklaracji Balfoura. Daje ono Żydom o wiele więcej, gdyż daje niezależność państwową, całą Palestynę, część Syrii i możliwości kolonizacyjne Abisynii. Dominium bowiem brytyjskie to w istocie niezależne państwo żydowskie, mające w dodatku wielkie, zupełnie formalne wpływy w wielkim imperium. Całość Palestyny i kolonizacja Abisynii, umożliwi Żydom dzieło osadzenia przynajmniej tych mas żydowskich, którym będzie za ciasno w powojennej Europie. Zwłaszcza kolonizacja Abisynii, przepojonej elementami. semickimi, ma dla przyszłości żydowskiej wielkie znaczenie.

Na układzie zyskują też Anglicy. Rachuby przy tym na ten zysk muszą być bardzo duże, kiedy Wielka Brytania zdecydowała się narazić przez tę ugodę światu arabskiemu. Można wprawdzie wysunąć twierdzenie, że Anglia znalazła się tu w przymusowym położeniu. Żadne jednak przymusowe położenie nie zmusza do samobójstwa. Zdaje się wobec tego, że jest to raczej wybór silniejszego sojusznika. Gdyby przecież po stronie Weizmana stanęło całe żydostwo, to należałoby się liczyć, że Żydzi w zamian za dominium, przyniosą Anglii nie tylko pieniądze, ale też sojusz w wojnie z Niemcami ze strony Ameryki i ewentualnie Sowietów. A to jest więcej, niż może dać świat arabski, z którym zresztą po wojnie, a może już i teraz znajdzie się jakiś modus vivendi[115]. Poza tym Żydzi staną się przez pewien dość długi czas wiernymi strażnikami angielskiego przejazdu przez Suez. Oczywiście zachodzi tylko pytanie, czy za Weizmannem stoi całe żydostwo, czy też jakiś drugi odłam żydowski nie zawarł na przykład układu z Hitlerem.

Układ londyński, zawarty pomiędzy sprzymierzoną z nami Anglią, a tak licznie osiadłymi w Polsce Żydami, jest oczywiście faktem bardzo naród nasz interesującym. Od razu musimy stwierdzić, że jest to układ, idący w kierunku najżywotniejszych interesów Polski. Wzmaga on bowiem siłę bojową Anglii w obecnej chwili, dając jej możliwość zawarcia nowych sojuszów wojskowych. Daje wprawdzie Żydom także duże sukcesy, ale pomiędzy tymi sukcesami są takie, które idą po linii naszych narodowych interesów. Oto Żydzi otrzymują bardzo poważne terytoria kolonizacyjne w postaci prawie całej Palestyny, części Syrii oraz dużej części Abisynii. Ludność żydowska z Polski będzie tedy miała się gdzie podziać.

Polski ruch narodowy i polski narodowy rząd, świadomy wagi zagadnienia emigracji Żydów z Polski, postarają się dopilnować, aby Żydzi przenieśli się z Polski do Palestyny, Syrii i Abisynii.

ROZDZIAŁ X
NARODOWA POLITYKA LUDNOŚCIOWA

Możemy dziś śmiało mówić o narodowej polityce ludnościowej w Europie nie tylko z tego powodu, że państwa narodowe przeciwstawiają się w tej dziedzinie wielkim demokracjom europejskim. Dopiero bowiem współczesne ruchy narodowe rozumieją znaczenie polityki ludnościowej. Polityka ludnościowa w ujęciu ruchów narodowych stała się jednym z najważniejszych instrumentów narodowego odrodzenia, jedną z najpewniejszych ostoi bytu narodowego oraz niewzruszoną podstawą ekspansji narodowej. Przecież to co narodowo-socjalistyczne Niemcy i faszystowskie Włochy uzyskały w dziedzinie ludnościowej, dało im bardzo dużą pewność w dzisiejszej wojnie, zwłaszcza w porównaniu z Francuzami i Anglikami. Niemcy, a nawet Włosi, mogą sobie pozwolić na wojenne straty w ludziach, gdyż oczywiście w razie zwycięstwa, czy nawet klęski, naród będzie posiadał rezerwy ludzkie do dalszego życia i dalszej odbudowy. Nie jest przypadkiem, że właśnie ruchy narodowe i nawpół nawet narodowe, jak hitleryzm, wysunęły politykę ludnościową na czoło swych politycznych prac. Obserwujemy to zarówno we Włoszech, jak w Niemczech a nawet w okresie [Octaviana] Gogi[116] i [Alexandra C.] Cuzy[117] w Rumunii. Nie od rzeczy też będzie podkreślić, że i polski ruch narodowy zaraz po okrzepnięciu wysunął na czoło swych prac zagadnienia ludnościowe, przez zajęcie się sprawą żydowską w Polsce.

Sprawie żydowskiej poświeciłem już poprzednio cały rozdział, w którym ujmowałem ją także jako zagadnienie ludnościowe. Wobec tego ograniczę się jedynie do podkreślenia, że jest to najważniejszy nasz problem ludnościowy.

Przy sposobności chciałbym kilka słów powiedzieć o zagadnieniach dotyczących polityki ludnościowej w stosunku do aryjskich mniejszości narodowych w Polsce, to jest Niemców, Rusinów[118], Białorusinów, Litwinów itd. Najogólniej mówiąc, musi tu obowiązywać zasada wprost odwrotna od zasady polityki w stosunku do Żydów, to jest zasada asymilacji narodowej tych elementów. Są to bowiem nie tylko elementy bliskie nam rasą i cywilizacją, ale też w dużej mierze elementy dawniej polskie, a dziś wynarodowione[119]. Zdecydowanie poprowadzony proces polszczenia będzie tu procesem łatwym i pewnym, gdyż będzie to w zasadzie tylko proces rewindykacyjny.

Jeśli mowa o środkach ułatwiających proces polszczenia to trzeba tu będzie się opierać zarówno na sile przyciągania polskiej cywilizacji, jak też na posunięciach z dziedziny polityki religijnej. Bardzo ważna będzie tu odpowiednia polityka wewnętrznokolonizacyjna i przesiedleńcza. Współczesna wojna i jej w tej dziedzinie praktyki tyle dały pomysłów i instytucji, że przy ich pomocy można będzie rozwiązać niejedną ciężką sprawę mniejszościową.

Największą troska narodów zachodnioeuropejskich zaczyna być walka z depopulacją, jaka ogarnęła zachodnią Europe. Depopulacja początkowo zagnieździła się we Francji, a później rozszerzyła się w rewolucyjny zupełnie sposób na kraje germańskie, a więc Anglię, Niemcy, Szwecję i Norwegię. Celem zorientowania się w zjawisku wymierania Europy, przytaczam za „Rocznikiem Statystycznym” niektóre dane o przyroście naturalnym niektórych krajów europejskich. Na pierwszy rzut oka Polska nie wygląda w tej tabeli najgorzej. Niemniej nie ulega wątpliwości, że proces depopulacyjny wdarł się także i do Polski. Fala ta idzie z zachodu na wschód. Niektóre przy tym kraje zachodniej Europy doszły do tego stanu, że nie wykazują prawie nadwyżki urodzin nad zgonami.

Kraje

Rok

1909—1912

1933

1934

Bułgaria

18,1

13,6

16,0

Jugosławia

-

14,5

14,5

Holandia

14,9

12,0

12,3

Polska

16,4

12,3

12,1

Rumunia

16,4

13,3

11,7

Litwa

-

12,2

10,2

Włochy

12,2

10,0

10,1

Niemcy

12,9

3,5

7,1

Czechosłowacja

10.0

5,5

5,4

Anglia 10,7

2,1

3,0

Szwecja

10,6

2,5

2,5

Francja

0,7

0,5

1,0

Austria

5,3

1,1

0,8

Zmiany ruchu naturalnego w rozwoju czasu w Polsce przedstawia poniższe zestawienie:

Lata

Przyrost naturalny

1896 — 1900

18,5

1921

11,9

1922

15,4

1923

18,3

1924

16,6

1925

18,5

1926

15,3

1927

14,3

1928

15,9

1929

15,3

1930

17,0

1931

14,7

1932

13,8

1933

12,3

1934

12,1

1935

12,1

1936

12,4

1937

10,8

Zestawienie to wykazuje jasno, że nasz wielki przyrost naturalny należy do przeszłości. A on to właściwie ułatwił przetrwanie zaborczych praktyk wynaradawiających i bezsprzecznie umożliwił także powstanie państwa polskiego. Począwszy od roku 1926 obserwujemy stały i systematyczny spadek naszego przyrostu naturalnego. Już dane za ostatni rok zaczynają być zupełnie niepokojące. W zestawieniach Małego Rocznika Statystycznego, Polska stała w r. 1934 na czwartym miejscu. W roku 1937 cofnęłaby się na miejsce dziewiąte, o ile oczywiście tylko Polska uległaby tak wielkiemu pogorszeniu rozrodczości.

Co gorsza, proces depopulacyjny ogarnia w stopniu o wiele większym właśnie ludność polską, podczas gdy Rusini, żydzi i Niemcy okazują się elementami bardziej w tym względzie odpornymi. Bardzo ciekawych w tej dziedzinie danych dostarczył prof. [Eugeniusz] Romer[I]). Daje on zestawienie zmian przyrostu względnego ludności w Polsce, przyjąwszy przyrost absolutny z r. 1927 za 100.

Lata

Rz.-kat.

Prawosł.

Ewang.

Żydzi

Gr.-kat

1927

100

100

100

100

100

1928

109

102

119

116

123

1929

106

101

102

108

119

1930

118

111

123

125

134

1931

101

93

95

121

108

1932

92

90

87

93

120

1933

82

76

85

96

108

1934

84

67

95

116

83

1935

81

71

91

118

90

1936

82

70

100

103

87

Słusznie podkreśla prof. Romer[120], że cyfry tej tabelki rozpaczliwie krzyczą. Widać z nich istotnie, że jedynie prawosławni stoją gorzej od Polaków pod względem swego przyrostu.

Nie mamy na razie zbyt dużo wypowiedzi na temat tego, jakie są przyczyny katastrofy populacyjnej w Polsce. Zjawisko bowiem jest u nas całkiem nowe. Z literatury chciałbym przytoczyć dwa sądy, częściowo sobie przeciwstawne. Najpierw dr. J[erzy]. Babecki)[121], opierając się na teoriach [Thomasa] Malthusa, [Pierre’a F.] Verhulsta i [Raymonda] Pearla[122], wychodzi z twierdzeniem, że obecny spadek przyrostu naturalnego jest zjawiskiem zupełnie normalnym, gdyż osiągnęliśmy, jak na kraj rolniczy, maksimum zagęszczenia ludnościowego. Zupełnie inaczej zapatruje się na to zagadnienie w cytowanej rozprawie profesor Romer. Wiąże on mianowicie załamanie się naszego przyrostu naturalnego z naszym kryzysem politycznym, ściślej mówiąc twierdzi, że winę za to załamanie się ponoszą rządy sanacyjne.

Obaj autorzy mają częściowo tylko rację. Żaden z nich jednak nie ujmuje całokształtu przyczyn. Ma swój wpływ zapewne względne przeludnienie Polski. Szerokie masy, zwłaszcza wiejskie, doszły do maksimum rozdrobnienia własności. Nie mając zaś możliwości ani emigracji do miast, ani też osiedlania się w innych krajach, tracą oczywiście wiarę w przyszłość swych dzieci i ograniczają ilość swego potomstwa. Zapewne także pewien i to dość poważny wpływ miały rządy pomajowe i ich antynarodowe nastawienie. Nastawienie to szerzyło niewiarę w narodową przyszłość, zwłaszcza na kresach polszczyzny. Rządy te poza tym były oparte o materialistyczne doktryny polityczne, jako wyszłe z socjalizmu i doktryn klasowych. Doktryny takie zaś są, jak to z populacjonistyki wiadomo, doskonałymi promotorami ograniczenia urodzeń.

Myślę, że o wiele istotniejszymi przyczynami jest tu kryzys pojęty jak najogólniej oraz żydowskie w tej dziedzinie wpływy. Polska razem ze światem cywilizacji zachodnioeuropejskiej przeżywa głęboki i bardzo wielostronny kryzys, który, nawiasem mówiąc, doprowadził do dzisiejszego kataklizmu wojennego. Kryzys materialny opóźnia lub uniemożliwia zawieranie małżeństw, podsuwa myśli świadomego ograniczenia potomstwa, zwiększa śmiertelność, co wszystko powoduje zmniejszanie się przyrostu naturalnego. Należy tu także pozadomowa praca kobiet, powodowana bezrobociem lub też minimalnymi zarobkami mężów. Ale nie tylko kryzys gospodarczy powoduje zmniejszanie się przyrostu naturalnego. Większe może skutki niesie za sobą kryzys moralny, dokładniej mówiąc, rozprzężenie moralne. Przecież dziś sfery lekarskie w Polsce twierdzą, że niczym nieuzasadnione przerywanie ciąży stało się po prostu klęską społeczną. Nie byłoby to możliwe bez upadku moralności, religijności i patriotyzmu we wszystkich warstwach społecznych. Praktyki te stały się możliwe tylko dlatego, że jesteśmy świadkami zaniku wszelkiego idealizmu a rozpanoszenia się materializmu. Nie mniejszą rolę gra tych sprawach wygodnictwo życiowe, cofające się przed większymi rodzinami oraz anarchia rodzinna, powodowana przez nagminnie panującą instytucję rozwodów i zmieniania żon.

Trzeba także pamiętać o tym, że obniżka urodzin nie powstaje sama ze siebie. Jest ona rezultatem bardzo silnej, pomysłowej, oraz szeroko rozlanej propagandy. Propagandę tę w Polsce uprawiają ośrodki czysto żydowskie oraz ośrodki mieszańców żydowskich wraz z polskimi sferami od nich zależnymi. Wchodzi tu w grę masoneria i jej radykalno-klasowe odpowiedniki polityczne. Oczywiście Żydom nie można się w danym wypadku dziwić, co najwyżej musi się im ten zbrodniczy proceder uniemożliwić. Wszak wyludnienie Polski leży w ich interesie narodowym. Nie rodzenie się bowiem polskich dzieci umożliwia Żydom utrzymanie się u nas ich dotychczasowego stanu posiadania, a nawet jego zwiększenia. Nie ulega żadnej wątpliwości, że pogorszenie się [w] Polsce stanowiska żydów w ostatnich latach należy zawdzięczać także naszej prężności biologicznej. Gdybyśmy tej prężności nie byli posiadali, próżne byłyby nawoływania narodowców do tworzenia polskiego stanu średniego. Nie można zatem zbyt głośno powtarzać, że w ograniczeniu polskiego przyrostu naturalnego są Żydzi i inni wrogowie naszego narodu bardzo zainteresowani. Na skutek tego nie ma wprost w naszym słowniku słów oburzenia na tych Polaków, którzy współdziałają z propagandą antypopulacyjną wrogich Polsce ośrodków.

Polska musi za wszelką cenę zatrzymać systematycznie powiększającą się obniżkę urodzin. Na naszym terytorium geograficznym nie ma miejsca na naród mały. Jest to bowiem terytorium przejściowe, prawdziwa droga narodów. Polska leży przecie miedzy tak licznymi narodami jak Niemcy i Rosjanie. Do niedawna można się było pocieszać, że Niemcy uległy także katastrofie depopulacji. Od dość dawna jednakże stosunki w Niemczech zmieniły się radykalnie. Po rewolucji narodowo-socjalistycznej niemiecki przyrost naturalny podwoił się. Oto cyfry ilustrujące ten proces:

Lata

1933

1934

1935

1936

Przyrost naturalny

3,5

7,1

7,1

7,2

Proces ten przedstawiony w cyfrach bezwzględnych żywo urodzonych dzieci, wygląda dla terytorium starej, przedanschlussowej Rzeszy w sposób następujący:

1933 -

9711000

czyli

14,7

na 1.000 mieszkańców

1934 -

1.198.000

„

18,0

„

1935 -

1.264.000 „

„

18,9

„

1936 -

1.279.000 „

„

19,0

„

1937 -

1.277.000 „

„

18,8

„

1938 -

1.347.000 „

„

19,7

„

1939 -

1.407.000 „

„

20,3

„

Statystyk niemiecki, prof. dr. F. Burgdörfer[123] oblicza, że hitleryzm podarował niejako narodowi niemieckiemu 2¼ miliona dzieci urodzonych ponad normę, której można się było spodziewać przed przewrotem narodowo-socjalistycznym. Stan natomiast urodzeń Francji i Anglii razem wzięty, jest za rok 1939 mniejszy o 300.000 dzieci od stanu niemieckiego.

Ostatnio obserwujemy także odwrót od haseł neomalthuzjańskich[124] oraz propagandę za rozrodczością w Rosji Sowieckiej. Wedle cytowanej pracy Babeckiego, propaganda ta oraz uznanie poronienia za przestępstwo, doprowadziła do niebywałego dziś na świecie przyrostu naturalnego w [sowieckiej] republice białoruskiej. Przyrost ten wynosił w roku 1936: 22 na 1000 mieszkańców.

Tocząca się obecnie wojna odbije się na naszym bilansie ludnościowym bardzo ujemnie. Wedle szacunku jednego z naszych pism podziemnych[125], straty wojenne gdzieś do końca marca 1940 roku wyglądały w sposób następujący:

zabitych i zmarłych z ran wojskowych

45.000 osób

„ „ „ cywilnych

40.000 „

zmarłych z chorób i epidemii

?

„

rozstrzelanych cywilnych

30.000 „

Razem 115.000 osób

Oczywiście są to cyfry bardzo przybliżone. Do nich należy dodać straty bojowe z kampanii na frontach zachodnich, zabitych i zmarłych z ran przez bombardowanie, wziętych na roboty do Rzeszy, zmarłych wysiedleńców z terenów przyłączonych do Rzeszy i z terenów wschodnich przesiedlonych w głąb Rosji, oraz dalszy ciąg ofiar barbarzyńskiego terroru niemieckiego. Ilości ofiar tych w tej chwili nawet nie silę się oszacować.

Oprócz strat wojennych bezpośrednich, dochodzą do tego straty pośrednie. Składa się na nie przede wszystkim wielki spadek rozrodczości, spowodowany złymi warunkami ekonomicznymi, brakiem pewności politycznej, niemożliwością zawierania nowych małżeństw. (Nota bene w Wielkopolsce Niemcy nie pozwalają Polakom na zawieranie nowych małżeństw z urzędu). Działa tu także wyrwanie wielkiej ilości ludności, zwłaszcza męskiej, przez niewolę i przymusowe roboty tak w Niemczech, jak też w Rosji. Około 600.000 naszych żołnierzy przebywa w niewoli niemieckiej i rosyjskiej. Na przymusowych robotach w samych tylko Niemczech przebywa powyżej 700.000 ludzi.

W dodatku nie widać końca wojny i nie znamy jej przyszłych kolei. Już dziś nasze straty pośrednie i bezpośrednie idą w setki tysięcy. Będą to bezsprzecznie straty należące do najdotkliwszych strat tej wojny, wojny, do której rząd należycie nie przygotował naszego państwa.

Naród, który przestaje się rozmnażać, traci nie tylko na ilości, ale także na jakości. Traci on rozmach, prężność i dynamizm, traci przede wszystkim ducha ekspansji i zdobywczości. Współczesny zachodnioeuropejski pacyfizm wraz z Ligą Narodów, wywodzi się w dużej mierze z pustych kołysek Francji i Anglii. W narodzie, gdzie mała rodzina staje się instytucją, nie pojawia się wiele uzdolnień ze względów wprost statystycznych. Wiele zdolnych dzieci po prostu się nie rodzi. Ponosi taki naród przy tym wielkie szkody w zakresie wychowania młodych pokoleń. Znaną jest rzeczą, że w systemie jednego lub dwojga dzieci, dzieci wyrastają na egoistów lub wygodnisiów, podczas gdy w licznych rodzinach zarówno skromne warunki, jak też wychowawczy wpływ rodzeństwa, przyczyniają się do lepszego wychowania dzieci. Naród wreszcie o małym przyroście naturalnym starzeje się, to znaczy zwiększa bardzo poważnie ilości starszych ludzi, w stosunku do młodszych, czynnych gospodarczo. Fakt ten nie tylko zmniejsza produkcyjne możliwości narodu, ale przysparza też gospodarstwu wielkich ciężarów z utrzymaniem nieproduktywnych już starców. Oczywiście, że postarzenie się narodu zmniejsza bardzo silnie jego możliwości obronne.

Na koniec rozważań nad naszym przyrostem naturalnym, zastanówmy się pokrótce nad pytaniem, czy raz rozpoczętą depopulację można powstrzymać i gdzie umieścić nasz przyrost. Do niedawna uchodziło za pewnik, że katastrofy depopulacji nie można zatrzymać czy też odwrócić. Podawano tu jako przykład wielkie narody antyczne, które powymierały właśnie na skutek ograniczenia swego przyrostu. Tymczasem narodowo-socjalistyczna polityka ludnościowa w Niemczech udowodniła, że proces depopulacyjny można nie tylko zatrzymać, ale także odwrócić. Trzeba Niemcom przyznać, że udało się im zatrzymać depopulację narodu bodaj pierwszym w ciągu całej historii. Jest to zaś wynik wielkiej pracy, jaką naród niemiecki włożył w to zagadnienie. Niemcy osiągnęli swoje sukcesy nie tylko dzięki finansowemu poparciu młodych małżeństw, oraz dzięki propagandzie za zwiększeniem przyrostu naturalnego, ale przede wszystkim dzięki żelaznej woli powiększenia przyrostu swej ludności. Wola ta przeorganizowuje całokształt życia społecznego w kierunku protegowania większego przyrostu naturalnego oraz licznych rodzin. Jeżeli zatem klęskę depopulacji mogli opanować Niemcy, u których osiągnęła ta katastrofa wielkie natężenie, to i Polska musi sobie dać z nią radę. Oczywiście, że, aby tego dokonać, trzeba będzie z naszego narodu wydobyć dużo poświecenia, a nawet bohaterstwa. Sprawa ta nie ruszy przy tym z miejsca bez unarodowienia państwa, bez zmiany nie tylko jego aparatu rządzącego, ale też jego ducha.

A teraz krótka odpowiedź na pytanie, gdzie umieścimy nasz większy przyrost naturalny. Umieścimy go przede wszystkim na miejscu wielomilionowej rzeszy Żydów, pasożytującej na organizmie polskim. Część przyrostu pochłonie urbanizacja Polski, proces na razie jeszcze pożądany ze względów natury cywilizacyjnej. Ostatnią wreszcie część, przeznaczoną na wewnętrzną kolonizację, można będzie osadzić na naszych kresach wschodnich i zachodnich. A jeśli nasze terytorium państwowe będzie za małe, to już rzeczą polityki przyszłego państwa narodowego będzie powiększyć państwowe terytorium. A zatem wojna, powie niejeden z przerażonych czytelników. Niestety - tak. Lepiej bowiem prowadzić wojnę, mając na widoku umieszczenie gdzieś nadwyżki swojej ludności, aniżeli prowadzić ją, broniąc się przed takimi zamiarami naszych sąsiadów.

Omawiając zagadnienie gwałtownego obniżenia się przyrostu naturalnego, nie można przejść do porządku dziennego nad tym procesem u naszej warstwy przewodniej. Mam tu na myśli inteligencję, ziemiaństwo, zamożniejsze kupiectwo i przemysłowców. Nie trzeba nikogo przekonywać, że ta bardzo dziś liczna warstwa ludności Polski idzie na czele polskiej depopulacji, staje się w tym względzie nauczycielem i wzorem dla innych warstw ludności. Bardzo dużo ludzi z tych warstw nie wchodzi w związki małżeńskie wcale, jeszcze więcej nadmiernie je opóźnia. Dzietność tej warstwy jest bardzo mała, ograniczona do jednego lub dwojga dzieci. Przyczyny tego zjawiska są mniej więcej takie jak przyczyny obniżenia przyrostu u ogółu ludności. Jedną z nich jednak chciałbym specjalnie podkreślić. Jest nią propaganda masońsko-żydowskich ośrodków. Ponieważ Żydzi mają zamiar zastąpienia polskiej warstwy przewodniej, przeto starają się osiągnąć swój cel na drodze propagandy ograniczenia przyrostu naturalnego. Propaganda ta posiada bardzo wielkie wpływy, gdyż nasza warstwa przewodnia jest bardzo mocno zażydzona. Jest w niej mianowicie liczna polsko-żydowska sfera mieszana, która ulega propagandzie właśnie dlatego, że jest sferą mieszaną. Sfera ta nie czuje się dobrze w polskim życiu i instynktownie ulega procesowi depopulacyjnemu. Oczywiście nie byłaby żadna szkoda, gdyby tylko ta warstwa w Polsce wymierała. Po prostu byłoby to niejako automatyczne oczyszczanie polskiej rasy. Tymczasem mieszańcy polsko-żydowscy, powiązani tysiącem węzłów z czysto polską warstwą przewodnią, zarażają tę ostatnią swoją chorobą. Na skutek tego procesowi depopulacji ulegają tak samo i czysto polskie rodziny naszej warstwy górnej. I tutaj natrafiamy na pierwszą wielką szkodę, jaką niesie ze sobą depopulacja polskiej warstwy przewodniej, na pierwsze poważne i groźne niebezpieczeństwo opisywanego tu stanu rzeczy. Na naszych szczytach powstaje próżnia, którą zapełnia obcy i wrogi nam żywioł żydowski.

Drugą szkodą to zły przykład, oddziałujący na warstwy ludowe. Bo pomimo całego demokratyzmu, warstwy ludowe wszystko podpatrują u tak zwanych warstw wyższych. Szkody jednak nie kończą się na tym. Ponieważ na szczytach naszych tworzy się próżnia, przeto próżnia musi się zapełniać, warstwa przewodnia musi się uzupełniać. Oczywiście, nie uzupełnia się ona samymi Żydami, lecz przede wszystkim materiałem ludowym. Materiału tego dopływa do warstwy przewodniej za dużo i dopływ ten odbywa się za szybko. Niesie to za sobą bardzo poważne niebezpieczeństwa. Pierwsze z nich dotyczy narodowej cywilizacji. Masy ludowe, są to masy cywilizacyjnie surowe. Zbyt gwałtowne i zbyt masowe ich wejście do warstwy wyższej, kulturalnej, obniżyłoby poziom kulturalny tej warstwy oraz poziom narodu jako całości. Drugie niebezpieczeństwo jest jeszcze dla losów narodu groźniejsze. Taka bowiem nieoględna gospodarka materiałem ludzkim, wyjaławia naród ze zdolniejszych i ruchliwszych żywiołów. Cokolwiek by się przecie krytycznego o naszej warstwie przewodniej mówiło, to jednak reprezentuje ona pewną grupę, wyselekcjonowaną z szerokich warstw narodu. Tak samo i to co będzie dalej uzupełniać naszą górę społeczną, będzie w dużej mierze wyborem naszego materiału ludzkiego. Wiadomo zaś, że zdolniejszego materiału ludzkiego nie ma w narodzie zbyt dużo, oraz, że większe uzdolnienia są zjawiskiem wrodzonym, dziedzicznym. Stąd obniżenie przyrostu naturalnego u warstwy przewodniej, jest gospodarką rabunkową. Właściwie należałoby tak ułożyć życie narodu, aby elementy ruchliwsze, zdolniejsze i wartościowsze pod względem biologicznym więcej się rozmnażały. W takim razie materiał zdolniejszy z ludu dostarczałby narodowi siły do jego ekspansji, a nie łatał szczerby, powstające z wymierania jego warstwy przewodniej. A wymieranie tej warstwy odbywa się na wielką skalę, jeżeli się zważy, że na utrzymanie jakiejś grupy ludzkiej, w takiej samej liczbie z pokolenia na pokolenie muszą poszczególne małżeństwa dawać życie 3–4 dzieciom. Nasza natomiast warstwa przewodnia nie dochodzi przeciętnie nawet do dwojga. Pamiętać przy tym należy, że bardzo szeroko pojęta warstwa wyższa w Polsce liczy około miliona osób.

Jeżeliby zatem tak rabunkowa gospodarka materiałem ludzkim była prowadzona u nas dalej, to w przeciągu kilku pokoleń groziłoby nam bardzo poważne obniżenie naszej rasy. A obniżenie takie niesie ze sobą zawsze i wszędzie wszechstronny upadek.

ROZDZIAŁ XI
ZAGADNIENIE ODBUDOWY POLSKIEJ GOSPODARKI

Na pierwszym planie naszej powojennej rzeczywistości, stanie zagadnienie odbudowy naszej gospodarki. Polska musi przede wszystkim w możliwie szybkim czasie zaleczyć zaniedbania i błędy gospodarcze zeszłego dwudziestolecia, w pierwszym zaś rzędzie zaniedbania, błędy i grzechy nieszczęśliwej pamięci trzynastolecia rządów sanacyjnych. Błędy te i zaniedbania nagromadziły w Polsce olbrzymią ilość bezrobotnych, odrzucając od kilkunastu lat połowę naszego, tak cennego przyrostu naturalnego do kategorii bezrobotnych. Nie ulega wątpliwości, że między innymi ten właśnie fakt zwiększania się ilości bezrobotnych, powodował w ostatnich latach załamanie się naszego przyrostu ludności. Na pewno nawet nasze wielkie straty wojenne nie przerosną ilości bezrobotnych. Powstanie tedy zaraz po wojnie zagadnienie zatrudnienia zarówno materiału bezrobotnego, jak też nowego przyrostu naturalnego.

Pewna część tych ludzi znajdzie zatrudnienie w pierwszych latach powojennych w naprawie potężnych. szkód, które wojna wyrządziła gospodarce narodowej i jeszcze wyrządzi. A szkody te są wprost olbrzymie. W pierwszym rzędzie trzeba będzie naprawić wielkie zniszczenia, powstałe na skutek akcji bojowej. Wprowadzenie lotnictwa do akcji bojowej szkody te uczyniło bardzo dotkliwymi. Niemcy przy tym bombardując Polskę, mieli na celu nie tylko momenty wojskowe, ale też celowo niszczyli Polskę. Trzeba tu wyraźnie podkreślić, że to właśnie Niemcy wprowadzili system terroru powietrznego ludności cywilnej, podobno stosowanego obecnie przez Anglików na terytorium państwa niemieckiego[126].

Same jednak szkody wojenne, powstałe w akcji bojowej, byłyby łatwe do zniesienia, gdyby nie szkody powstałe po kampanii, a wynikłe z barbarzyńskiego, celowego niszczenia polskiego gospodarstwa i polskiej ludności. Myślę tu o potwornej akcji wysiedleńczej, zastosowanej przez Niemcy i Sowiety na terenie ziem okupowanych. Akcja wysiedleńcza pauperyzuje w najwyższym stopniu ludność polską, niszczy warsztaty pracy, oraz całkowicie dezorganizuje nasz system i ustrój gospodarczy. Trudno na przykład sobie wyobrazić, aby nie związani uczuciowo, a nawet gospodarczo z terenem ziem zachodnich Niemcy bałtyccy, nie zdewastowali tam naszej gospodarki. Ludzie ci siedzą przecie w Polsce, jak ptak na gałęzi. Całkowitej dewastacji ulegnie większa własność rolna na terenie okupowanym przez bolszewików. Zarówno na ziemiach przyłączonych do Rzeszy, jak też w okupacji sowieckiej, został całkowicie zniszczony polski handel. Olbrzymie wprost wartości gospodarcze zniszczono celowo, niszcząc nasze urządzenia kulturalne.

Naród polski pod kierunkiem i przy pomocy państwa, będzie musiał przystąpić z miejsca do odbudowy, przebudowy, oraz budowy nowych wartości w dziedzinie gospodarczej. I tu wysuwa się naczelny nakaz chwili, który zadecyduje o całych stuleciach naszej przyszłości nie tylko gospodarczej, ale także ogólnocywilizacyjnej i politycznej. Oto naród nasz musi się w tej chwili zdobyć na unarodowienie, ściślej mówiąc, spolszczenie całego życia gospodarczego, oraz na położenie podstaw pod zdrowy ustrój gospodarczy. Musimy się przede wszystkim uniezależnić od żydowskiej przewagi gospodarczej oraz od wpływów kapitałów zagranicznych, a zwłaszcza międzynarodowego kapitału żydowskiego. Celem naszym jest urzeczywistnienie nie tylko gospodarczej samowystarczalności państwowo-terytorialnej, ale także samowystarczalności narodowej. Polską samowystarczalność gospodarczą trzeba przy tym traktować jako rozpoczęcie aktywniejszej naszej roli gospodarczej w świecie.

Już dzisiaj można sobie po trosze zdać sprawę z warunków międzynarodowych, w jakich będziemy musieli zacząć naszą odbudowę gospodarczą. Nie tylko Europa, ale świat cały będzie po tej wojnie bardzo poważnie wyczerpany i wyniszczony. Wojna japońsko-chińska niszczy żółtą Azję już od kilku lat[127]. Współczesna zaś wojna nie ograniczyła się do zniszczenia Polski. Od zniszczeń wojennych ucierpiały Norwegia, Dania, Holandia, Belgia i Francja. Zniszczeń tych dokonała i dokonuje wojna na wymienionych terenach, pogłębia je jeszcze bardziej rabunkowa gospodarka okupacji niemieckiej. Zniszczenia jednak wojenne nie ograniczyły się do tych krajów. Natężenie wojny lotniczej pomiędzy Wielką Brytanią i Grecją, a Niemcami i Włochami, dzień w dzień powiększa wojenne zniszczenia także i w tych krajach. Jeżeli ta wojna lotnicza potrwa długo, to zniszczenie zachodnioeuropejskiego gospodarstwa będzie wprost olbrzymie. Ucierpi zwłaszcza, już bardzo poważnie ucierpiał, zachodnioeuropejski przemysł, który wojna lotnicza specjalnie wyniszcza.

Oczywiście, że zniszczenie wojenne Europy odbije się także na naszych możliwościach gospodarczych. W pierwszym rzędzie wyrówna ono nasze szanse w dziedzinie gospodarczego współzawodnictwa. Nasze zniszczenie gospodarki staje się na skutek tego względnie o tyle mniej ważkie, o ile zniszczenie innych gospodarstw narodowych zbliży nas mniej więcej do równego startu w europejskiej gospodarce. Oczywiście, samo zrównanie startu nie wystarczy, jeżeli potem nie nastąpi odpowiednio pokierowana i zorganizowana praca gospodarcza, którą wykrzesać potrafi wielka w tej dziedzinie ambicja całego narodu.

Wielkie zniszczenie gospodarcze całej aktywnej gospodarczo do czasu obecnej wojny części Europy przyniesie za sobą jako skutek wielką ciasnotę kapitałów na rynkach międzynarodowych. W tej chwili sprawa wygląda w ten sposób, że jedynie Stany Zjednoczone będą może zasobne w złoto. Złota tego będzie jednak na pewno za mało, aby mogło ono sfinansować odbudowę w Europie tego wszystkiego, co wojna zniszczy. Do amerykańskiego złota trudno się będzie całej Europie docisnąć. Zachodzi przy tym pytanie, czy warto się będzie do niego cisnąć. Po prostu obsługa amerykańskich pożyczek może za dużo kosztować, tak w dziedzinie politycznej, jak też gospodarczej.

Wyłania się tedy zagadnienie uniezależnienia polskiej gospodarki narodowej od złota. Doświadczenia poczynione przez rządy i sfery gospodarcze Niemiec, Włoch, Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej oraz Sowieckiej Rosji wskazują na to, że takie uniezależnienie gospodarki narodowej od złota, jest możliwe i daje rezultaty[128]. Z doświadczeń tych nasz przyszły ustrój gospodarczy będzie musiał sobie niejedno przyswoić.

Dyskutuje się dziś w Polsce bardzo szeroko, jak ma wyglądać nasz przyszły ustrój gospodarczy. Podnietę do tej dyskusji daje przede wszystkim komunizm, który bardzo się do polskiego życia przybliżył, przez okupację sowiecką wschodniej Polski. Rozmawia się dosyć często na temat ustroju kapitalistycznego, na temat stosunku do własności w ogóle itp. I tutaj należy się pierwsze najogólniejsze stwierdzenie. Polskie państwo narodowe musi stanąć na stanowisku własności prywatnej, co więcej, na stanowisku rozszerzenia ilości właścicieli dóbr gospodarczych, na stanowisku upowszechnienia własności. Stanowisko to jest celowe i słuszne zarówno ze względów gospodarczych, jak też ogólnopolitycznych i cywilizacyjnych. Człowiek w Polsce dba o swoją własność prywatną i umie koło niej zabiegać. Prywatna własność gospodarcza daje jednostkom i rodzinom możliwości i podstawy nieskrępowanej twórczości cywilizacyjnej oraz warunki twórczości i niezależności politycznej. Własność prywatna będzie jednak musiała służyć interesom narodowym i interesami tymi może być ograniczona.

Narodowy ustrój gospodarczy musi się przeciwstawić z jednej strony wybujałemu, schorzałemu ustrojowi kapitalistycznemu typu międzynarodowego, panującemu do niedawna na zachodzie Europy. Państwo narodowe będzie stało na straży interesów całego narodu, a przede wszystkim na straży interesów ludzi pracy i ludzi wytwórczości gospodarczej. Robotnik będzie musiał otrzymać słuszną zapłatę za swą pracę, chłop będzie musiał dostać odpowiednią cenę za swe wytwory. Z drugiej strony ustrój narodowy polski postara się ograniczyć do minimum kapitalizmy państwowe[129]. Stojąc na stanowisku własności prywatnej, ruch narodowy przeciwstawia się wszelkim próbom wprowadzenia ustroju komunistycznego, który jest w istocie swej pełną realizacją kapitalizmu państwowego. Daleko posunięty etatyzm i objęcie przez państwo nazbyt wielkiej ilości placówek gospodarczych, realizując częściowo zasadę kapitalizmu państwowego, prowadzi prostą drogą do ustroju komunistycznego. I tu dodajmy, że propaganda komunistyczna nie ma racji, przeciwstawiając ustrój komunistyczny kapitalizmowi. Ustrój komunistyczny jest gorszym kapitalizmem, gdyż właścicielem kapitału jest tylko jedno państwo, a nie większa ilość kapitalistów. W polskim państwie narodowym trzeba będzie możliwie najwięcej dziedzin gospodarki narodowej odpaństwowić. Przejęcie tych dziedzin gospodarki przez ludzi prywatnych, na pewno ją uzdrowi pod względem gospodarczym oraz zwiększy dochody państwa przez pobór z tych przedsiębiorstw podatków, których jako państwowe instytucje nie płacą.

Państwo zatrzyma sobie tylko najogólniejszy nadzór nad ogólną gospodarką narodową, prawo najogólniejszego jej organizowania i regulowania. Państwo ograniczy się poza tym do takich dziedzin pracy gospodarczej, której absolutnie inicjatywa prywatna nie potrafi ogarnąć, względnie które musi prowadzić państwo ze względu na specjalne interesy państwowe.

ROZDZIAŁ XII
PAŃSTWO NARODOWE WYCHOWAWCĄ NARODU

Państwo narodowe, ściślej mówiąc, narodowa grupa państwowa, stanie po wojnie nie tylko przed zadaniem odbudowy polskiej gospodarki, ale też przed zadaniem o wiele większym, bo odbudowy samego narodu, jego cywilizacji, po prostu jego duszy. Naród nasz jest ciężko chory, zrujnowany, wyniszczony moralnie i fizycznie, a równocześnie pełen nowych, wielkich możliwości na każdym kroku i w każdej dziedzinie. Naród polski ciągnie za sobą skutki półtorawiekowej niewoli, dwudziestolecia nieszczęsnych rządów sejmowładztwa i sanacji, a wreszcie tragicznej klęski wojny obecnej. Ostatnie dwieście lat dziejów narodu polskiego co kilkanaście lat przynosiło mu jakąś mniejszą, lub większą katastrofę. Masę polskiego materiału ludzkiego naród nasz całkowicie pogubił, wielka ilość Polaków wynarodowiła i zdemoralizowała się nie tylko językowo, ale duchowo. Dużo polskiej krwi wsiąkło w etniczny materiał ruski, czy też niemiecki. Iluż to ludzi przechodzi dziś na Volksdeutschów[130], Górali[131], Ukraińców, Rosjan itp. Rwą się w tej ciężkiej godzinie próby nasze narodowe wiązania. Z drugiej jednak strony najszersze masy naszego narodu wykazują obecnie wielką dozę bohaterstwa, zaparcia się siebie, gotowości do walki i poświęceń. Cnoty te wskazują, że naród polski ma wielką przyszłość przed sobą, że pomimo przeżytych klęsk i katastrof, naród polski idzie uciążliwą i twardą droga do swych wielkich przeznaczeń.

Warunki takie, w których naród z jednej strony ponosi wielkie szczerby przez demoralizację, a nawet pewnego rodzaju rozkład, z drugiej zaś posiada potężne ośrodki zdrowia i energii, wymagają od kierowniczej warstwy narodu wielkiego wysiłku wychowawczego, wysiłku pojmowanego w najszerszym tego słowa znaczeniu. Narodowa grupa państwowa musi w tych warunkach rozbudzić w sobie wielkie ambicje wychowawcze i musi się przygotować do spełnienia swej wielkiej wychowawczej roli.

Grupa ta musi przede wszystkim zrozumieć jedno zasadnicze prawo w dziedzinie zjawisk wychowawczych. Wedle tego prawa każda wielka, historyczna epoka niesie ze sobą specjalny system wychowania, specjalnego ducha wychowania, specjalny kierunek wychowania. Jakże inaczej wyglądało [to] w feudalnym średniowieczu ze swym związaniem z wychowaniem kandydatów do poszczególnych warstw społecznych, od wychowania zapoczątkowanego przez związanego z prądem rewolucji francuskiej [Jana Jakuba] Rousseau[132]. Jak zasadnicze zmiany do teorii i praktyki wychowania wniosły prądy faszystowskie oraz bolszewicki.

Jeżeli polski ruch narodowy w życiu narodu nie ma przejść bez śladu, to także musi się zdobyć na wielkie rzeczy w dziedzinie wychowania. Dziedzina zaś wychowania to nie tylko sieć szkolna. Obejmuje ona właściwie całokształt życia państwowego i społeczno-narodowego. Wychowuje, a przynajmniej powinny wychowywać zarówno praca jak i zabawa, sztuka, nauka i polityka, religia i życie społeczne, szkoła, wojsko, a nawet więzienie.

W wychowaniu zawsze najważniejszy jest ideał wychowawczy. Polski ruch narodowy musi naszemu narodowi postawić bardzo wysoki ideał wychowawczy. Oczywiście nie znaczy to, aby stawiać taki ideał, który zrealizuje tylko kilku, czy w najlepszym razie kilkuset ludzi. Tak kosztowny elitaryzm nie daje narodowi wielkich korzyści. Nasz ideał człowieka musi być zrealizowany przez duże zastępy ludzi, bez względu na warstwy społeczne. Musi on być ideałem ogólnonarodowym, obejmującym nie tylko warstwy przewodnie społeczeństwa, ale przede wszystkim szerokie masy ludowe.

Ideałem stawianym przez ruch narodowy jest człowiek żyjący wedle zasad naszej, tradycyjnej, wyrosłej na katolicyzmie moralności, oraz kochający swą polską ojczyznę - patriota. Naturalną postawą polskiego człowieka jest dążność do bohaterstwa. Dążność tę nasz ideał wychowawczy musi wysunąć na czoło polskich zabiegów wychowawczych. Polska dążność do bohaterstwa najczęściej w ciągu dziejów realizowała się w bohaterstwie wojskowym oraz w bohaterstwie walki politycznej z najeźdźcą. Te dziedziny wyrobiły w polskiej psychice pewnego rodzaju nastawienie bohaterskie, oraz tęsknotę za bohaterstwem. Cechy te będą nam wielką pomocą w rozszerzeniu zasięgu polskiego bohaterstwa także na cywilną stronę życia. Polskie bohaterstwo musi objąć przede wszystkim wszelkiego rodzaju pracę, tak fizyczną, jak też umysłową. Najszersze warstwy polskie musi przepoić wielka ambicja pracy, względnie wytwarzania. Ambicje powinny iść nie tylko w kierunku ilościowym, ale też jakościowym. Bohaterstwa potrzeba nam będzie w gospodarce, w sztuce, w nauce, w życiu religijnym i rodzinnym.

W wychowaniu ważny jest nie tylko ideał wychowawczy, ale też i żywy przykład. Tym żywym przykładem musi być państwowa grupa narodowa. Musi to być pewnego rodzaju zakon, odznaczający się wyższym poziomem moralnym. Na straży tego wyższego poziomu narodowej grupy państwowej muszą stać wychowanie tej grupy, odpowiedni jej dobór, wysokie napięcie ideowego jej życia, a wreszcie nawet pewne instytucje, jak np. specjalny kodeks dla grupy rządzącej. Kodeks ten byłby o wiele ostrzejszy, aniżeli kodeks ogólny. Kodeks taki trzeba by zwłaszcza wprowadzić, gdyby w Polsce powstała instytucja partii rządzącej. Kodeks taki musiałby istnieć nie tylko w tym wypadku, gdyby wprowadzono ustrój formalnie monopartyjny, ale nawet gdyby ten system był ograniczony możliwością istnienia innych partii, mających prawo tylko do opozycji w stosunku do rządu narodowego[133]. Nawiasem mówiąc, istnienie takich partii byłoby koniecznością, gdyby w Polsce ustaliła się instytucja partii rządzącej. Partia taka bowiem nawet, gdyby to była narodowa grupa państwowa, zbudowana z najlepszego materiału polskiego, szybko mogłaby ulec degeneracji moralno-politycznej. Partie opozycyjne zaś, stanowiąc polityczną konkurencję, utrzymywałyby partię rządzącą na odpowiednim poziomie. Działoby się to zwłaszcza wtedy, gdyby partie opozycyjne miały prawnie zagwarantowaną możność dojścia do rządów. Narodowa grupa państwowa powinna by się stać cywilnym zakonem o wysokiej moralności osobistej i politycznej, która by pociągała resztę narodu.

Narodowa grupa państwowa, chcąc trwać oraz spełniać swe historyczne działanie, musi się starać o wychowanie sobie następców. Stąd musi ona przez odpowiednie, selekcyjno-wychowawcze postępowanie dobrać sobie wielki zastęp młodzieży, która w następnej generacji będzie prowadzić naród. Dorost[134] ten rekrutować się musi z całego narodu, zarówno z warstw w danej chwili przewodnich, jak też z ludu. Narodowa grupa państwowa musi zatem ustalić mądry i ścisły system wychowawczy dla swego przyrostu. W systemie tym musi być przeprowadzony bardzo pilnie jeden postulat. Oto główny kierunek wychowania przyrostu dla grupy państwowo-narodowej powinien być nastawiony na przyszłość. Młodzież ta bowiem ma wieść swój naród w przyszłość. Tymczasem dzisiejsze wychowanie partii rządzących państwami, jak faszyzm, hitleryzm i komunizm, wiążą swój narybek z partyjną teraźniejszością. To oczywiście daje partiom pewne korzyści na krótką metę, ale nie daje możliwości niejako na przyszłość narodu. Oczywiście, że jest to zagadnienie nie łatwe, ale musi ono zostać w państwie narodowym rozwiązane.

ZAKOŃCZENIE

Rozważania moje dobiegają końca. Zaczęte w czasie wojny, ale jeszcze przed podbojem Norwegii[135] zakończyły się w najogólniejszym swym zarysie po kapitulacji Francji[136]. Niemieckie zwycięstwo na lądzie zachodnioeuropejskim będzie miało swoje następstwa polityczne nawet, gdyby Niemcy ostatecznie i na długie stulecia wojnę tę przegrali. Nie czas jeszcze na zdanie sobie sprawy z tych wszystkich przemian, jakie ostatnie fakty za sobą niosą. Cały polski naród jest w stanie wojny z Niemcami i Sowietami. Stan ten trwa dopóty, dopóki są siły w świecie, które tę wojnę przede wszystkim z Niemcami prowadzą. Na wojnie idzie o zwycięstwo. Stąd to broszura niniejsza, nastawiona na zwycięstwo, zwycięstwu temu chce służyć i naród polski na wypadek zwycięstwa nastawić.

Czy jednakże, obiektywnie rzeczy biorąc, zwycięstwo to, zwłaszcza zwycięstwo nad Niemcami, jest możliwe? Dzisiaj, po prawie półtorarocznej wojnie, można śmiało stwierdzić, że Niemcy tę wojnę bezwarunkowo przegrają. Co więcej, oni już ją przegrali; przegrali ją - zanim wojnę rozpoczęto.

Chcąc zrozumieć dzisiejsze położenie wojenne Niemiec, musi się wyjść przede wszystkim z niemieckich założeń wojennych. Niemcy narodowo-socjalistyczne, a właściwie Hitler i jego otoczenie, miały plan stworzenia wielkiego, pangermańskiego państwa, pod niemieckim kierownictwem, sięgającego od bieguna po Brener oraz od wschodnich granic Polski, po zachodnie granice wysp brytyjskich. Państwo to miało rozbić i podbić Rosję oraz Bałkany. Plan ten chciał Hitler realizować, jak temu dał wyraz w Mein Kampf[137], w oparciu o przymierze z Włochami i Anglią, których oczywiście byłby w odpowiednim momencie zdradził. W oparciu o te dwa państwa chciał Hitler rozbić Francję, Polskę i Rosję. Wychodził on bowiem z założenia, że nie może być na kontynencie europejskim drugiej potęgi militarnej, zagrażającej Niemcom. Stąd Hitler przygotował się do wojny lądowej i przygotował się, jak to doświadczenie pokazało, tak, że wszystkie państwa kontynentu europejskiego mógłby pokonać. Pokonał bowiem Polskę i Francję, a obecnie mógłby bodaj jeszcze odnieść zwycięstwo nad Rosją Sowiecką.

Zupełnie natomiast świadomie i systematycznie starał się Hitler o przyjaźń, a bodaj tylko neutralność Anglii. Jasnym bowiem jest, że gdyby Niemcom udało się definitywnie załatwić się z państwami kontynentalnymi, to Anglia byłaby nie tylko zdana na ich łaskę lub niełaskę, ale prędzej czy później musiałaby zostać przez potężne, wielkie Niemcy po prostu pobitą. Anglicy myślą powoli. Ich kolonialno-kupiecki pacyfizm, połączony z tradycyjnymi sympatiami proniemieckimi, długie lata ochraniał Niemcy przed angielską reakcją. Zwłaszcza, że Hitler prowadził do chwili stworzenia z okrojonych Czech i Słowacczyzny protektoratów, bardzo umiejętną politykę. Wysuwał on i realizował małe żądania, i to żądania z zakresu niemieckich potrzeb narodowych, w europejskiej cywilizacji ostatniego stulecia opartej o ideę narodu, bardzo uprawnione. Dość trudno było w Europie przeciwstawiać się na przykład połączeniu wszystkich Niemców w jeden organizm państwowy[138]. Jeszcze w Monachium, kiedy chodziło o etnicznie niemieckie Sudety, Anglia ustąpiła. Już jednak zajęcie pozostałej Czechosłowacji ustaliło zarówno w świecie jak też przede wszystkim w Anglii przekonanie, że Niemcy dążą do hegemonii nie tylko w Europie, ale też w świecie. Kiedy zatem Hitler wyszedł ze znanymi żądaniami w kierunku Polski o oddanie Gdańska, zbudowanie autostrady przez Pomorze, zwrot Bogumina[139], Anglia wystąpiła z nieznaną w jej dyplomatycznych dziejach inicjatywą, ofiarując Polsce – nieproszona – pomoc militarną, którą Niemcy w swej propagandzie nazywają wekslem in blanco udzielonym Polsce. Równocześnie z tym, udzieliła Anglia szeregu gwarancji na wypadek niemieckiej agresji innym państwom zagrożonym przez Niemcy. Nieprawdę tedy głosi niemiecka propaganda, jakoby tę wojnę wywołała Anglia. Zarówno bowiem faktycznie, jak też prawnie, inicjatywa wojny należy do Niemiec i winę za jej wywołanie ponoszą jedynie i wyłącznie Niemcy.

To jasne i zdecydowane stanowisko Anglii, zmieniło zasadniczo niemieckie możliwości wojenne i ich nadzieję na zwycięstwo. Hitler powinien się był zastanowić i zapewne się zastanawiał nad tym, czy w ogóle wojnę zacząć. Właściwie warunki tak się dla Hitlera kształtowały nieprzychylnie, że na prosty rozum powinien był wojny nie zaczynać. Powinien on był uzbroić się najpierw na morzu, aby mógł prowadzić także wojnę z Anglią. Widocznie jednak Hitler musiał wojnę rozpocząć właśnie teraz. Zmuszały go zapewne zarówno warunki wewnętrzne, jak też i zewnętrzne. Hitler przestawił dawno gospodarkę Rzeszy na wojnę. Przestawienie to wojnę gospodarczo przygotowało z dokładnością zegarka. Zwlekanie z rozpoczęciem wojny groziłoby dużymi powikłaniami gospodarczymi, a może w związku z nimi także powikłaniami politycznymi. Równocześnie zaś Europa nie była do nowoczesnej wojny całkowicie przygotowana. To zdaje się zadecydowało w umyśle Hitlera o wypowiedzeniu wojny. Przed wszczęciem kroków wojennych dokonał Hitler jednego przesunięcia na europejskiej szachownicy politycznej, a mianowicie zneutralizował na początek wojny Sowiety, przez zawarcie z nimi paktu o nieagresji[140]. To przesunięcie nie mogło jednak zrównoważyć opowiedzenia się imperium brytyjskiego przeciwko Niemcom. Rosję w jej warunkach geopolitycznych i politycznych trudno byłoby niemieckiej polityce na stałe zneutralizować. Po zajęciu bowiem Polski, Niemcy uzyskują wspólną granicę z Rosją, a co za tym idzie, stają się jej politycznym przeciwnikiem. Oprócz tego zaś komunistyczna Rosja nastawiona na wszechświatową rewolucję komunistyczną, nie może być z natury rzeczy ściśle neutralną siłą. Tak tedy Hitler rozpoczął wojnę z koalicją, której promotorem jest Anglia, walcząca w istocie o swoje istnienie jako państwa, a nawet narodu, oraz o wolność narodów kontynentalnych, zagrożonych przez Niemcy.

Z dotychczasowych rozważań wynikałoby, że Hitler popełnił zasadniczy błąd zarówno wojskowy, jak i polityczny. Przygotował on bowiem wojnę na wypadek współpracy, względnie neutralności Anglii, a musi ją prowadzić właśnie przeciw Anglii. Już sam ten jeden błąd mógłby spowodować klęskę Niemiec. Na szczęście Hitler popełnił kilka innych błędów, które zadecydują o przegranej Niemiec. Błędy te mają jedno wspólne źródło. Oto Hitler w swoich posunięciach wojskowych kierował się często przesłankami politycznymi, a nie wojskowymi. Poza tym Hitler jako mistrz propagandy niejeden czyn wojskowy robił dla propagandy. Polityka i propaganda kształtowały wojnę w ten sposób, że Hitler walczył dotychczas na drugorzędnych teatrach wojny, zdobywał drugorzędne zwycięstwa, a głównego swego przeciwnika, to jest Anglię, nie tylko zostawiał we względnym spokoju, ale pozwolił jej w przeciągu półtora roku wojny uzbroić się i wojskowo zorganizować. Na skutek tych błędów Anglia wygrała w jej warunkach sprawę najcenniejszą, to jest czas. Na skutek tego Hitler, przygotowujący się do wojny błyskawicznej, musiał przyjąć walkę wedle doktryny angielskiej, walkę długotrwałą, wojnę na wyczerpanie. Wedle zatem definicji [Ferdinanda] Focha[141], Anglia już wojnę wygrała. Zwycięstwo bowiem polega na tym, aby zmusić przeciwnika do czynienia tego, czego się chce samemu[142].

Analizując szczegółowo przebieg kampanii, musimy na tle poprzednich rozważań stwierdzić, że jednym z najpoważniejszych błędów Hitlera była wyprawa na Polskę. Hitler zawarłszy pakt [o] nieagresji z Rosją, powinien był się rzucić poprzez Belgię i Holandię na Francję. Po rozbiciu Francji, Anglia stanęłaby przed olbrzymim niebezpieczeństwem, można powiedzieć przed całkowitym pogromem. Bez wojska, bez zahartowania psychicznego, które nastąpiło dopiero w ciągu wojny, bez przestawienia swej gospodarki na potrzeby wojny, może by była nawet uległa. Tymczasem Hitler poszedł po łatwe dla siebie laury w Polsce. Wyprawa ta podyktowana była polityką i propagandą. Ma się wrażenie, że Hitler po to się tylko wyprawił na Polskę, aby po jej rozbiciu wygłosić mowę pojednawczą w kierunku Anglii i Francji. Anglia jednak nie przyjęła wyciągniętej dłoni Hitlera i wojna potoczyła się dalej. Dziś propaganda niemiecka twierdzi, że wyprawa na Polskę miała na celu niedopuszczenie do walki na dwa fronty. W tym twierdzeniu może być nawet trochę prawdy. Ale tylko trochę. Zachodzi bowiem uzasadnione pytanie, czy w razie skierowania się niemieckiej agresji na zachód, Polska nie pozostałaby neutralna. Nasza neutralność na ten wypadek jest wedle mego zdania bardzo prawdopodobna. Polska była przecież w kleszczach posiadłości niemieckich, zagrożona była od strony Sowietów oraz była rządzona przez obóz wcale nie przeciwniemiecki[143].

Zdaje się, że właśnie polska kampania uniemożliwiła Niemcom natychmiastowe uderzenie na zachód. Być może, że Niemcy miały za duże straty w tej kampanii. Być też może, że doświadczenia z tej kampanii kazały Niemcom powstrzymać się od uderzenia na zachód. Faktem w każdym razie jest, że Hitler na zachód nie uderzył, co należałoby tłumaczyć tylko tym, że z jakichś powodów uderzyć nie mógł. A powody te tkwiły swymi korzeniami w wojnie niemiecko-polskiej.

Potem przyszła kampania norweska. Powodowana ona była bodaj w równym stopniu chęcią zabezpieczenia sobie flanki, co polityczną tendencją podbicia Skandynawii, mającej wejść w skład państwa germańskiego[144]. Koszty, które Hitler zapłacił za to zwycięstwo, są olbrzymie i jak na wojnę z Anglią, niepowetowane. Niemcy straciły bowiem na tym przedsięwzięciu swoją flotę, która tak by się była przydała w próbie lądowania w Anglii. Dopiero potem przyszło uderzenie na Francję, poprzedzone złamaniem neutralności Belgii i Holandii. Patrząc na rozwój wypadków ex post, nabiera się wrażenia, że te straty i siły, które Hitler użył na podbicie Polski i Norwegii, rzucone w pierwszych tygodniach wojny na Francję i Anglię, byłyby wystarczyły do pokonania i podboju tych państw. A tymczasem Hitler po podboju i to tylko częściowym Francji, znowu poczuł się bezsilny w stosunku do morskiej Anglii. Od tego momentu wojna zaczęła przechodzić w drugi jej okres, w którym Anglia zaczęła już odnosić dyplomatyczne i wojskowe zwycięstwa nad Niemcami, a nie tylko ponosić same klęski. Anglia wciągnęła Żydów w rydwan swej polityki, uzyskała pomoc Grecji[145], zmieniającą całkowicie stosunki na Bałkanach, pobiła Włochów w Libii[146], a wreszcie przez ponowny wybór [Franklina D.] Roosevelta[147] uzyskała pewność pomocy amerykańskiej.

Niemcy tymczasem popełniły nowy błąd w sprawach bałkańsko-śródziemnomorskich. Oto po wciągnięciu Włoch do wojny po swojej stronie, uznały za stosowne i możliwe zabrać dla siebie włoskie protektoraty, to jest Rumunię i Węgry. Mussolini został przez to zmuszony do zabezpieczenia sobie bodaj Grecji. Ponieważ jednak działając nagle należycie kampanii greckiej nie przygotował, przeto poniósł w Grecji klęskę[148]. To brutalne postępowanie Niemiec, jak też klęska grecka, bardzo poważnie zatamowały morale armii i narodu włoskiego. Odbija się te bardzo sytuacji niemieckiej.

Na skutek powyżej zaznaczonych błędów wojskowych i politycznych, odniósł wprawdzie Hitler zwycięstwo nad przeciwnikami lądowymi, ale wojny nie ukończył. Będzie on ją musiał prowadzić nadal z przeciwnikiem zdecydowanym i posiadającym po uzyskaniu pomocy amerykańskiej olbrzymią przewagę nad Niemcami. Te zaś kraje i narody, które Hitler dotychczas podbił, oraz pośrednio czy też bezpośrednio uzależnił od Niemiec, stają się zdecydowanym współczynnikiem jego klęski. Okupacja Polski, Norwegii, Danii, Holandii, Belgii, Francji oraz Czechosłowacji, zużywa bardzo dużo materiału ludzkiego, potrzebnego do utrzymania porządku w tych krajach. Na skutek niemoralnych sposobów rządzenia na tych obszarach, naród niemiecki podlega olbrzymiemu i przyśpieszonemu procesowi demoralizacji. Brutalne akty przemocy, przekupstwa, oszukiwanie swych władz przełożonych, są na porządku dziennym. Z tych mas mężczyzn niemieckich, które przez kontyngenty okupacyjne, nie będą miały Niemcy w chwili dla siebie krytycznej żadnej pociechy. Niemcy musiały dla celów utrzymania porządku w krajach okupowanych rozcieńczyć kadry najpewniejszych oddziałów polityczno-bojowych wewnątrz kraju. Fakt ten powiększony przez skutki bombardowania, rozluźnił nacisk aparatu partyjnego na naród niemiecki. Na skutek tego mogą się organizować ośrodki buntu i oporu przeciw reżimowi, a zwłaszcza komuniści. Cała ta masa ludów podbitych oraz zwolnionych z nacisku Niemców, może być bardzo niebezpieczna dla hitlerowców.

Poza ludami podbitymi oraz niezadowolonymi Niemcami, duże niebezpieczeństwo dla niemieckich możliwości zwycięstwa stanowią pośrednio lub bezpośrednio od Niemców uzależnione. Do takich krajów należą przede wszystkim Włochy. Gdyby Niemcom nie udało się zahamować sukcesów angielskich i greckich, to Włochy mogą się poczuć zniewolone [i] zawrzeć z Anglią odrębny pokój. Już dziś naród włoski jest bardzo antyniemiecko nastrojony. Poza tym nieokupowana Francja, Szwecja, Jugosławia, a nawet Bułgaria, dziś od Niemców uzależnione, czekają tylko lekkiego załamania się Niemiec, aby w ten lub inny sposób przejść na stronę przeciwników. Z bronią u nogi czeka również Rosja Sowiecka oraz Komintern[149]. W tych warunkach Hitler nie może zwyciężyć. Największym jego błędem to było podjęcie się zamiaru ponad siły niemieckiego narodu. Jeśli tedy Hitler istotnie kocha naród niemiecki, to powinien kapitulować, aby Niemcom zaoszczędzić gigantycznych wprost strat.

Zwycięstwo tedy koalicji państw, w której walczy Polska, jest zupełnie pewne. Polska jednakże potrzebuje dla swego rozwoju nie tylko zwycięstwa nad Niemcami. Narodowi polskiemu potrzebne jest zwycięstwo także nad Sowietami, o ile te ostatnie nie chciałyby nam oddać wschodniej części Polski, oraz zwycięstwo nad Żydami. Być może, że w wyniku tej wojny naród polski będzie święcił to potrójne zwycięstwo.

Zwycięstwo to dla nas polskich narodowców nie jest przy tym jedynym i ostatecznym celem. Nie wyobrażamy sobie tak naszej przyszłości, że po uzyskanym zwycięstwie siądziemy na laurach i będziemy odcinać od tego zwycięstwa kupony. Zwycięstwo uzyskane w tej wojnie uważamy dopiero za punkt wyjściowy do dalszej wielkiej budowy. Stworzone przez nasz ruch państwo narodowe, uważamy za narzędzie polityki, zmierzającej do stworzenia Polski lepszej, większej i potężniejszej, aniżeli była Polska wczorajsza i, aniżeli będzie ta Polska, która wyjdzie z dzisiejszej wojny. Polskie państwo narodowe musi w przeciągu krótkiego czasu doprowadzić do stworzenia, nie powiem imperium, ale wielkiego państwa, które by mogło się ostać, znajdując się pomiędzy Niemcami i Rosją. Narodu polskiego nie stać już na to, aby kiedykolwiek powtórzyła się sytuacja wojenna z roku 1939. Musi on tedy, nauczony ciężkim doświadczeniem obecnej wojny, wytężyć w najbliższej przyszłości wszystkie siły, aby na międzymorzu Bałtyk – Morze Czarne, a nawet Adriatyk, powstało wielkie państwo pod polskim kierownictwem.

Po zwycięskiej wojnie możliwości takie staną przed narodem naszym w całej pełni. Polska będzie miała wielką w tej mierze koniunkturę. Naród nasz będzie się tylko musiał odpowiednio do tego celu zorganizować. Okres dwudziestolecia po wojnie światowej dowodnie wykazał, że państwo narodowe zdało jako system organizacyjny, egzamin życiowy. Polska zorganizowana w państwo narodowe będzie miała olbrzymią przewagę organizacji, pracy, rozmachu, wiary w przyszłość, bohaterskiego ujęcia życia nad wyczerpaną przez wojnę Europą. Ta właśnie przewaga będzie decydującym narzędziem przyszłej budowy. A przewagę stworzyć może tylko państwo narodowe.

Dla ilustracji, jakiego typu i rodzaju korzyści może Polsce przynieść przyszłe państwo narodowe w dziedzinie budowy wielkiej Polski, podam tylko mały szczegół. Oto Niemcy dopomogły do wytworzenia się pewnego rodzaju porządków narodowych w Słowacji, Rumunii, a nawet na Węgrzech. Porządki te powołują do życia nowe nacjonalistyczne grupy polityczne, całe nowe warstwy ludności, którym z nacjonalistycznego punktu widzenia będzie po niemieckiej klęsce za ciasno w swoich własnych krajach. Polskie państwo narodowe mogłoby niejedną z tych nowych formacji wcielić, względnie opiekę nad nią przejąć i w ten sposób bardzo szeroko rozprzestrzenić polskie wpływy polityczne.

Ukończono w Dniu Wszystkich Świętych roku 1940.

Jan Kaliski [Karol Stojanowski]

Państwo Zachodnio-Słowiańskie

PRZEDMOWA

Na broszurę obecną złożyły się artykuły drukowane w „Państwie Narodowym”, począwszy od n[ume]ru 2. tego czasopisma z dn. 15 sierpnia 1941 r. W artykułach tych wprowadziłem minimalne zmiany natury rzeczowej, były one bowiem z góry pisane w myśl ogólnego planu pewnej całości.

W broszurze występuję z pewnego rodzaju nową ideą, względnie planem politycznym. Nowość idei polega tu z jednej strony na syntezie rozmaitych pomysłów politycznych, występujących w ciągu ostatnich stuleci środkowo-europejskiej myśli politycznej, oraz na dostosowaniu tej syntezy do aktualnego położenia politycznego w naszej części Europy, spowodowanego przez rozwój sytuacji wojennej.

Występując z ideą budowy państwa zachodniosłowiańskiego pragnę, aby czytelnik zdał sobie sprawę z tego, że państwo zachodniosłowiańskie posiada pewną, bardzo dziś wyraźnie zarysowaną, jakkolwiek dość krótko trwającą, koniunkturę. Świadczyłoby to o naszym bardzo słabym wyrobieniu politycznym, gdybyśmy tej wyjątkowej w dziejach koniunktury nie wyzyskali. Proszę tedy moich przyszłych czytelników, aby do broszury odnieśli się z uczuciem przyjaznej współpracy, jako aktu politycznego, podyktowanego wiarą w naród polski, oraz inne narody zachodniosłowiańskie. Okres obecny życia naszego narodu jest okresem przełomowym dla jego przyszłości. Wierzę, że posiadamy zarodki na wielką przyszłość, nie tylko naszą, ale także i naszych sąsiadów.

20.IX.1942. Autor.

ROZDZIAŁ I
PAŃSTWO ZACHODNIO-SŁOWIAŃSKIE

W naszej książce programowej („Przyszła Polska - państwem narodowym”- L. Podolskiego) zamieszczony został specjalny rozdział zatytułowany: Idea zachodniosłowiańska. Już w czasie pisania tej książki, poświęconej głównie konieczności i potrzebie zorganizowania polskiego państwa narodowego, rzucilibyśmy ideę stworzenia naszego systemu politycznego pod przewodnictwem Polski, opartego o przynależność do wspólnoty zachodniosłowiańskiej większości narodów zamieszkujących międzymorze Bałtyk - Morze Czarne - Adriatyk. Na międzymorzu tym siedzą obecnie Polacy, Czesi, Słowacy, Łużyczanie, Słoweńcy, Chorwaci, Serbowie i Bułgarzy. Zwartość terytorium zachodniosłowiańskiego rozbijają Węgrzy, Rumuni i Austriacy, którzy oczywiście musieliby się pozytywnie ustosunkować do tej idei, gdyby dla niej udało się pozyskać większość wchodzących w grę narodów słowiańskich. Do omawianego systemu można by i trzeba by z rozmaitych względów włączyć terytoria Litwinów, Łotyszów i Albańczyków. Terytorium objęte przez te narody reprezentuje siłę powyżej 100 milionów ludności, z czego około 40 milionów przypada na ludność państwa polskiego. Gdyby taki system polityczny powstał i był odpowiednio zwarty, to mógłby on stać się instrumentem wspólnej obrony przed agresywnością zarówno Rosji i Turcji, jak też Niemiec i Włoch.

Kiedy powstała nasza pierwsza programowa książka, ideę zachodniosłowiańską mogliśmy zarysować jedynie bardzo ogólnikowo, a jej realizację wyobrażaliśmy sobie w odległej przyszłości. O tego jednak czasu pług wojny bardzo głęboko przeorał polityczną niwę europejską. Na skutek tej głębokiej orki tak się stosunki układają, że możemy w tej chwili wysunąć budowę państwa zachodniosłowiańskiego jako zupełnie realny punkt naszego programu politycznego i to programu stosunkowo bliskiej przyszłości.

Najpierw tedy pod wpływem doświadczenia wojny postąpiło bardzo naprzód wśród narodów naszego międzymorza zrozumienie tego faktu, że pomiędzy Niemcami a Rosją ma miejsce rozdrobnienie państwowe. Nawet największa ze wszystkich państw, Polska, nie mogłaby się w zasadzie obronić przeciw niemiecko-rosyjskiej koalicji. W związku z tym wysuwa się logiczna konieczność zorganizowania na tym terytorium większego państwa. Zrozumienie to będzie oczywiście torować drogę odpowiedniej akcji politycznej, zmierzającej do zorganizowania państwa zachodniosłowiańskiego.

Wojna poza tym zniszczyła doszczętnie starą organizację Europy Środkowej, stworzoną przez traktaty po [pierwszej] wojnie światowej. Organizacja ta była przede wszystkim organizacją masońskiego porządku w tej części Europy. Pomimo masońskiej podstawy, organizacja ta nie wykazała żadnej siły żywotnej, gdyż na terenie Europy Środkowej natychmiast po wojnie zaczęły się zwalczać najpierw wpływy francuskie i angielskie, a potem doszły jeszcze do gry niemieckie, włoskie i rosyjskie. Przed wojną Europa Środkowa stała się mrowiskiem tych wszystkich wpływów. Wojna i obecna, faktycznie niemiecka, a formalnie niemiecka i włoska, okupacja całego obszaru międzymorza doprowadziła nie tylko do rozbicia starej organizacji politycznej, ale doprowadziła także do bardzo wielkich przesunąć sił politycznych pomiędzy poszczególnymi narodami. Wystarczy tu dla ilustracji przytoczyć powstanie państwa słowackiego i chorwackiego, dzięki czemu oba te narody otrzymały wielkie pro[fity][150] w antagonizmie w stosunku do [kolejno] Czechów i Serbów. Oczywiście trudno sobie wyobrazić, aby po klęsce Niemiec, niemieckie wpływy polityczne zdołały się na tym terytorium utrzymać. Niemniej skutki niemieckiej okupacji i wojny pozostaną i będą działać w kierunku stworzenia jednej większej całości, ściślej mówiąc niektóre nowopowstałe lub przez Niemców powiększone organizmy państwowe będą szukać oparcia w narodowej Polsce.

Przede wszystkim jednak możemy dziś poważnie wysunąć program budowy państwa zachodniosłowiańskiego dlatego, że wybuchła wojna niemiecko-rosyjska. Wybuch tej wojny przesądza nie tylko sprawę odbudowania państwa polskiego i to w większych granicach, aniżeli przed 1 września 1939 roku, ale też przede wszystkim wojna wyniszczy obie strony wojujące i na dłuższy okres czasu uniemożliwi im mieszanie się w stosunki międzymorza. ten czas musi zarówno narodowe państwo polskie, jak też i inne narodowe organizmy na międzymorzu wyzyskać celem konsolidacji omawianego terytorium w nowy organizm państwowy. Na okrzepnięcie tego nowego organizmu trzeba bowiem czasu i spokoju od zewnątrz. Organizm państwa zachodniosłowiańskiego musi być na tyle zwarty, aby mógł żyć i bronić się na zewnątrz, na tyle zaś elastyczny, aby poszczególne jego części nie czuły się pokrzywdzone i nie tworzyły na skutek tego zbyt wielu ognisk odśrodkowych. Wyniszczone wojną Niemcy i Rosja będą się musiały zająć przede wszystkim swoimi sprawami wewnętrznymi, a nie będą miały sił na mieszanie się w stosunki wewnętrzne zachodnisłowiańskiego terytorium geopolitycznego.

Nie tylko jednak wspólny interes całego terytorium zachodniosłowiańskiego, uświadomiony przez wypadki wojenne, oraz sama istota wspólnoty zachodniosłowiańskiej, będą czynnikami, jednoczącymi nowe państwo. Będą nimi także interesy narodowe poszczególnych nowo powstałych i starych państw narodowych. Zwycięskie Niemcy narzuciły teraz wszystkim państwom, które weszły pod ich protektorat, nacjonalistyczny, antymasoński i antyżydowski charakter. Charakter ten nie jest w swej istocie dla tych państw niemiły. Wręcz przeciwnie. Wszędzie na omawianych terytoriach były mniej lub więcej silne ruchy narodowe. Narodowy porządek narzucony w pewnej mierze przez Niemców jest u wszystkich tych narodów poważną zdobyczą. Zdobyczy tej zechcą one chętnie bronić, oczywiście o ile nie będzie z tej przyczyny narażona na szwank ich suwerenność narodowo-państwowa. Stąd państwo zachodniosłowiańskie powinno być związkiem państw narodowych, ograniczających swą suwerenność tylko o tyle, o ile tego będą wymagały najkonieczniejsze interesy całości. Idziemy tedy z hasłem nie tylko stworzenia polskiego państwa narodowego, ale też stworzenia, względnie utrzymania innych narodowych państw zachodniosłowiańskich, a zatem państwa słowackiego i państwa czeskiego, państwa słoweńskiego, chorwackiego i państwa serbskiego, państwa bułgarskiego oraz państwa serbo-łużyckiego. Uważamy, że trzeba będzie w zachodniosłowiańskim związku państwowym zrealizować w pełni ideę narodową. Nie wybieramy się do naszych zachodniosłowiańskich braci z programem ich asymilacji i panowania nad nimi, ale ze szczerą pomocą, współpracą i opieką. Chcemy być dla nich, tak jak bywało w starych słowiańskich rodach, starszym i najbardziej doświadczonym bratem, mającym wprawdzie prawo przewodniczenia na rodowych zebraniach i dowodzenia w wyprawach rodu, ale żyjącym swoim własnym życiem rodzinnym i pozostawiającym innym braciom możność życia ich własnym życiem rodzinnym. Jedyny nasz zysk ze stworzenia państwa zachodniosłowiańskiego widzimy w zabezpieczeniu Polski od agresji Niemiec i Rosji, zysk zresztą będący udziałem wszystkich państw. Chcemy, jednym zdaniem w państwie zachodniosłowiańskim dokonać syntezy pierwiastka narodowego oraz pierwiastka bardziej uniwersalnego tj. pierwiastka szczepionego, zachodniosłowiańskiego, powiększonego jeszcze o pierwiastek geopolityczny, sprowadzający się do konieczności współżycia z Węgrami i Rumunami.

Na koniec tych uwag chcę poświęcić jeszcze kilka słów jednemu momentowi umożliwiającemu zarówno powstanie państwa zachodniosłowiańskiego, jak też zagwarantowanie mu pewnej zwartości. Moment ten reprezentuje szeroki i zwarty pas rzymskiego katolicyzmu, sięgający od Adriatyku po Bałtyk. Większość narodów zasiedlających międzymorze zachodniosłowiańskie to narody katolickie. Katolikami są Polacy i Litwini, Słowacy, Czesi i częściowo Łużyczanie, Węgrzy, Chorwaci i Słoweńcy. Katolicyzm jako jedna z więzi państwowych posiada swój historycznie stwierdzony walor, tak, że dużo się na ten temat nie trzeba rozpisywać. Oczywiście państwo zachodniosłowiańskie ze względu na większość rzymsko-katolicką swej ludności nie może i nie będzie prowadzić nietolerancyjnej polityki religijnej w stosunku do prawosławnych Serbów, Bułgarów i Rumunów. Inna sprawa, że byłoby dla jedności państwa zachodniosłowiańskiego bardzo dobrze, aby te narody przyjęły rzymski katolicyzm. Gdyby jednak nawet do tego nie doszło, to i tak powstanie tak pojętego państwa zachodniosłowiańskiego byłoby takim ugruntowaniem rzymskiego katolicyzmu na międzymorzu zachodniosłowiańskim, jakiego dotychczas nie dawał żaden twór państwowy. Zwykło się dotychczas mówić o Austro-Węgrzech, jako o ostoi katolicyzmu. Austro-Węgry jednak rządzone przez Niemców stale były narażone na podmuchy kacerstwa, idące przez wieki z Niemiec.

Jak zatem widzimy, jest wiele danych i możliwości na powstanie państwa zachodniosłowiańskiego. Trzeba się będzie tym możliwościom bliżej przyjrzeć, szczegółowej rozpatrzeć zmiany polityczne dokonywujące się na terenie międzymorza zachodniosłowiańskiego. Dopiero bowiem, gdy te możliwości i przemiany dokładnie poznamy, będziemy mogli ustalić, ze program państwa zachodniosłowiańskiego jest programem realnym.

ROZDZIAŁ II
ZAGADNIENIE CZESKIE A PAŃSTWO ZACHODNIO SŁOWIAŃSKIE

Na wstępie uważam za stosowne stwierdzić, że nigdy nie byłem i nie jestem wrogiem, czy też nieprzyjacielem Czechów, jakich, powiedzmy sobie otwarcie w Polsce trochę było[151]. Byłem i jestem gorącym czeskim przyjacielem i zwolennikiem. W swojej pracy politycznej dawałem temu kilkakrotnie wyraz publiczny. Wobec tego sądy moje, jakkolwiek w niejednym może dla Czechów przykre, mają inny zupełnie walor, aniżeli wywody jakiegoś polityka antyczeskiego. Sądy moje dyktowane są nie tylko miłością mej Ojczyzny, ale też interesami Słowiańszczyzny zachodniej, jako całości, a nawet dobrze pojętymi interesami czeskimi.

Dziś po tak strasznych doświadczeniach zarówno polskich, jak też czeskich, musi się w organizacji przyszłych stosunków politycznych uniknąć starych błędów, umożliwiających Niemcom pochód na wschód.

W czasie poprzedniej wojny światowej także i postronne narody zdawały sobie sprawę z tego, że Czesi odzyskają w wyniku wojny swoją państwowość... Mało kto jednak przypuszczał, że państwo Czechów będzie wyglądać tak, jak ostatecznie się zorganizowało. Było jasnym dla wszystkich, że przyszłe państwo czeskie będzie obejmować mniej więcej kraje korony świętego Wacława tzn. historyczne kraje czeskie. Tymczasem Czesi uzyskali oprócz tych krajów Słowacczyznę i Ruś Zakarpacką, oraz posiedli gwałtem polską część Śląska[152]. Zamiast państwa czeskiego stworzyli państwo czesko-słowacki, sięgając swymi dzierżawami rzez Słowacczyznę i Ruś Zakarpacką daleko na wschód.

Ta pewnego rodzaju niespodzianka czesko-słowacka miała oczywiście swe głębokie przyczyny i powody. Najpierw Czesi prowadzili pierwszorzędną politykę w czasie ostatniej wojny światowej. Zrealizowanie swoich pretensji terytorialnych przygotowali oni bardzo umiejętnie. uzyskali oni na wcielenie do czeskiego państwa krajów niehistorycznych[153] zgodę nie tylko wielkich mocarstw, ale także krajów i ludów zainteresowanych. Zarówno bowiem Słowacy, jak też Rusini wyrazili w pewnej formie swą zgodę na życie we wspólnym państwie. Poza tym Czesi zdobyli sobie wyjątkowo silną pozycję u wielkich mocarstw antyniemieckiej koalicji. Pozycja ta wypływała najpierw z tego, że Czesi od początku i całkowicie związali swe losy z koalicją. Nie było w Czechach orientacji antyniemieckiej i proniemieckiej tak jak w Polsce. Oczywiście koalicja miała w związku z tym poważne długi wdzięczności w stosunku do Czechów, które spłacała na konferencji pokojowej [w Wersalu]. Najgłówniejszą może jednak przyczyną wielkiego wzięcia Czechów u rządów koalicyjnych było głębokie związanie się czeskich polityków i czeskiego narodu z masonerią, rządzącą państwami koalicji antyniemieckiej. Niejeden tedy szczegół tego poparcia, które Czesi mieli od koalicji można sobie tłumaczyć drogą powiązań masońskich czeskiej polityki. Inna rzecz, że Czesi potem bardzo ciężko zapłacili za tę masońską opiekę.

Nie tylko jednak masoni popierali interesy czeskie. Popierał je także Roman Dmowski, jak o tym opowiada w X rozdziale swego kapitalnego pamiętnika politycznego, zatytułowanego Polityka Polska[154], Dmowski, z wyjątkiem czeskich pretensji do Śląska cieszyńskiego, popierał wszystkie inne czeskie żądania. Chciał on bowiem, aby zarówno Polska, jak też Czechy były silne. Oba bowiem te państwa skazane były na siebie w walce przeciwko niebezpieczeństwu niemieckiemu. Ze względu na niemiecki klin śląski, daleko wysunięty na wschód i rozdzielający Czechy od Polski, popierał Dmowski żądania Czechów w sprawie Słowacczyzny i Rusi Zakarpackiej.

Czesi stworzywszy państwo tak zdecydowanie wychodzące poza ich zasięg etnograficzny, wybrali przy tym jak najfatalniejszy system polityki narodowościowej w swoim państwie. Będąc bowiem państwem klasycznie narodowościowym, zaczęli prowadzić politykę wynaradawiania swoich współobywateli, przykrywając ją frazesami o demokracji, równości, wolności itp. Tymczasem Czechów, pomimo ich bezsprzecznych zalet narodowych nie było stać na politykę wynaradawiania. Sami bowiem Czesi stanowili zaledwie połowę ludności Czechosłowacji. Wedle danych z roku 1934 na 14.729.546 mieszkańców Czechosłowacji przypadało na:

Czechów

ponad 7.403.000

Słowaków

” 2.282.000

Niemców

3.318.445

Węgrów

719.569

Rusinów

568.941

Żydów

204.779

Polaków*)

100.000

*) Według polskich obliczeń około 120.000 - przyp. Autora.

Reszta wynosząca ponad sześćdziesiąt tysięcy przypadała na Rumunów, Jugosłowian i innych. Swoją agresywną polityką w stosunku do mniejszości narodowych Czesi stworzyli przeciwko sobie w bardzo szybkim czasie jednolity front swoich mniejszości narodowych. Mniejszości teza wyjątkiem żydów, znalazły się w walce z narodem i państwem czeskim. Największym błędem czeskim, który może zawinił ich ostateczną katastrofę polityczną było niedocenienie głębi i siły odrodzenia narodu słowackiego. Zjawisku temu poświecimy później więcej uwagi. Obecnie wystarczy tu tylko ten fakt stwierdzić. Czesi nazwali swe państwo Czechosłowacją. Słowacy rozumowali zatem, że są razem z Czechami panami państwa czesko-słowackiego, będąc odrębnym i samodzielnym narodem. Tymczasem Czesi stworzyli termin i pojęcie Czechosłowacji, jako pojęcie osobnego narodu, czy też ponad narodu, pojęcie mające służyć do asymilacji i wynarodowienia Słowaków. Słowacy zaczęli bronić się przed czeskim uciskiem. Powstała walka czecho-słowacka, zamiast czecho-słowackiej współpracy. Na skutek tego Czesi zostali pozbawieni w swym państwie poparcia tegoż państwa przez odpowiednią dla utrzymania państwa większość.

Do pewnego czasu ta wojna z mniejszościami była mało szkodliwą, względnie jej szkody mało się uwidaczniały. Czesi mieli bowiem olbrzymie poparcie wszystkich państw zwycięskich, żydostwa i masonerii . Protekcja tych wszystkich sił w okresie masońskiej jedności europejskiej była zabezpieczeniem nie byle jakim. Ta protekcja z jednej strony, a częściowo oparty na niej sojusz państw sukcesyjnych, zwany małą ententą z drugiej, dawał Czechosłowacji tak mocną pozycję międzynarodową, że Czesi mogli sobie po prostu drwić z niezadowolenia mniejszości. jednakże jedność masońska w Europie powoli pękała. Rywalizacja francusko-angielska dopuściła do odrodzenia się potęgi niemieckiej i to w formie przeciw masońskiej, nacjonalistycznej. Niemcy w oparciu o swoje odrodzenie, oraz wyzyskując sojusz Włoch i pewnego rodzaju współpracę Polski, zaczęli krok po kroku realizować swoje wielkoniemieckie plany. Kiedy zaś Hitler dokonał przyłączenia Austrii do Niemiec, to przed Czechosłowacją stanęło widmo śmierci i to śmierci bezapelacyjnej. Jest bowiem niesłychanie mało prawdopodobnym, aby po tej wojnie została odbudowana Czechosłowacja, powstanie natomiast jakieś nowe państwo czeskie. Widmo to nabrało cielesnych kształtów bardzo szybko. Czechosłowacja padła właśnie przy użyciu do jej powalenia mniejszości narodowych. Hitler bowiem zrobił pierwsze uderzenie w państwo Czechów, posługując się hasłami obrony praw Niemców sudeckich, Polska poszła odebrać etnograficznie polską część Śląska[155], Węgrzy odebrali ziemie, do których mieli pretensje, Słowacy wreszcie podporządkowawszy się Niemcom i otrzymawszy od nich za to ograniczoną państwowość, dokończyli dzieła rozbicia i rozbioru Czechosłowacji. Upadek Czechosłowacji był dla samych [Czechów] czymś tak nieprzewidywalnym, że nie mieli czasu i możliwości przeciwstawienia się swojej polityki[156]. Upadek ten był tragiczny w swej bezbronności. Czesi pokazali światu i sobie, że są narodem małym i nie stać ich było na tak duże państwo, jakim była Czechosłowacja. Tym [nie]mniej w warunkach politycznych Europy środkowej mogliby się Czesi utrzymać jako państwo czysto czeskie i w zupełności samodzielne. Dzieje państwa czesko-słowackiego pokazały dowodnie, że eksperyment czesko-słowacki najzupełniej się nie udał, co więcej, że przyniósł olbrzymie szkody pokojowi Europy, zachodniej Słowiańszczyźnie, a co najważniejsze samym Czechom.

Eksperyment czesko-słowacki nie zapisał się także dobrze w polskiej pamięci politycznej. Już u zarania gruntowania naszej państwowości, Czesi korzystając z naszego niepotrzebnego angażowania się w sprawy rosyjskie[157], zawładnęli polskimi powiatami Śląska cieszyńskiego. Śląsk[158] ostał się przy Czechosłowacji, czego częściową konsekwencją była nieprzyjazna postawa państwa polskiego w czasie niemieckiego ataku na państwo czesko-słowackie.

Jak już zaznaczyłem, między innymi popierał na konferencji pokojowej czeskie postulaty Dmowski w tej nadziei, że Polacy i Czesi będą się razem bronić przeciw Niemcom. Tymczasem Czesi osiągnąwszy poprzez Słowacczyznę i Ruś Zakarpacką długi korytarz na wschód, przez całe dwudziestolecie swego państwowego życia nie mogli się pozbyć myśli terytorialnego połączenia się z Rosją, względnie Wielką Ukrainą. Czesi mając rozbudowany przemysł, chcieli mieć dla niego rynki zbytu na wschodzie i bezpośredni z tymi rynkami połączenie. W związku z tymi zamysłami przez polityczną działalność Czechów przewijają się stale dwie linie postępowania w dziedzinie polityki zagranicznej. Jedna to dążenie do przymierza z Rosją, nawet Rosją komunistyczną, druga zaś to popieranie pretensji ukraińskich do wschodniej Małopolski. Obie one sprowadziły się do tego, żeby wschodnią Małopolskę odłączyć od związku państwowego z Polską. Polityka ta miała bardzo dużo przejawów takich jak polityczne i wojskowe współdziałanie z Rosją Sowiecką w ostatnich latach istnienia Czechosłowacji, jak i hodowanie ukraińskiej irredenty na Rusi Zakarpackiej, jak ukraiński uniwersytet i akademia rolnicza, jak flirt z Litwą, jak wreszcie nawet oglądanie się na Niemców. Cały zaś ten system zaczął się od zajęcia Śląska [Cieszyńskiego], które trzeba w tym związku uważać nie tylko za okupację polskiego terytorium, ale także za pomoc Rosji bolszewickiej. Ze stanowiska polskiego zatem posiadanie przez Czechów Słowacji i Rusi Zakarpackiej jest po prostu niedopuszczalne. Tak bowiem sformowany korytarz czeski staje się w rękach wrogów Polski jakby dźwignią, która podważa naszą terytorialną masę. Wysunięcie się Czechów swoimi posiadłościami na wschód zmusza ich do zmiany ich naturalnego frontu na front sztuczny. Historia i geografia zostawiła Czechów na straży świata słowiańskiego przeciwko Niemcom, a tymczasem posiadanie Słowacji i Rusi Zakarpackiej zmusza Czechów, nawet gdyby nie chcieli do frontu przeciwpolskiego rzuca Czechów do Konfliktu z Polakami. Konflikt zaś czesko-polski daje Niemcom możność czynienia podbojów na wschodzie, Rosji zaś umożliwia stawianie swej stop poza obrębem Europy wschodniej. To oczywiście szkodzi nie tylko nam, ale także i w konsekwencji samym Czechom i to im o wiele więcej bo są mniejszym narodem. Trzeba aby Czesi dokładnie to sobie uświadomili, że jeśliby chcieli nadal utrzymać przy swoim korytarzu i prowadzić dalej swą antypolską politykę, to im to przede wszystkim grozi zagładą narodową, czego obecnie mają przedsmak i lekcję poglądową. Polityka taka stawia przy tym losy całej zachodniej słowiańszczyzny na niepewność, oraz uniemożliwia porządną i sensowną organizację Europy, przeprowadzoną w ten sposób, aby Niemców i Rosjan trzymać w ich przyrodzonych terytoriach.

Dotychczasowe uwagi wystarczą, chyba na to, aby się przekonać, że eksperyment czesko-słowacki się nie udał, oraz, że nie leży on w niczyim interesie politycznym, że zatem nie można go powtórzyć. Wobec tego sprawę czeską musi się inaczej rozwiązać. Pierwszą nauką, którą trzeba wyciągnąć z dziejów ostatniego dwudziestolecia, to postulat wejścia państwa czeskiego w skład państwa zachodniosłowiańskiego. Przynależność Czechów do państwa zachodniosłowiańskiego da Czechom tak konieczne dla nich zabezpieczenie przed naporem niemieckim, oraz wielkie korzyści natury gospodarczej. Czesi będą mogli spełnić swoje polityczne zadanie obrony siebie i Słowiańszczyzny przed germańskim naporem, jeśli będą należeć do państwa zachodniosłowiańskiego.

W związku tedy z przynależnością państwa czeskiego do państwa zachodniosłowiańskiego trzeba będzie przeprowadzić granice czeskie. Granice te muszą być tak pomyślane, aby nie krzywdziły samych Czechów, to jest aby im dały możność nieskrępowanego rozwoju narodowego i państwowego. Muszą one usuwać nawet cień jakichś konfliktów pomiędzy słowiańskimi sąsiadami a Czechami. Granica czesko-słowacka musi iść na ogół granicą etnograficzną, przebiegającą pomiędzy Czechami a Słowakami. Granica polsko-czeska musi przebiegać na Śląsku Cieszyńskim linią odcinającą dla państwa polskiego odebrane w tak granicznych dla obu narodów warunkach Zaolzie. następnie powinna biegnąć, Na ogół biorąc, linią graniczną czesko-niemiecką z przed rozbioru Czechosłowacji, aż do miejsca, gdzie się zacznie granica czesko łużycka. Rozgraniczenie Łużyc i Czech powinno przebiegać także dawną linią graniczną czesko-niemiecką. Za straty terytorialne, które Czesi poniosą na skutek zlikwidowania Czechosłowacji należy im przydzielić pewne ziemie niemieckie, położone na zachód i południe od historycznych krajów czeskich. Ilość tych ziem musiałaby jednak być wymierzona, aby Czesi mieli bardzo dużą przewagę narodową, potrzebną im do asymilacji Niemców. Czechy bowiem po wojnie muszą być państwem narodowym tak jak inne państwa związku zachodniosłowiańskiego i jako takie muszą być zdolne do zdrowego rozwoju wewnątrz zachodniosłowiańskiej całości. Tak ukształtowana czeska przyszłość państwowa wyszłaby na korzyść samych Czechów, całości zachodniosłowiańskiej i europejskiej.

ROZDZIAŁ III
KARIERA POLITYCZNA SŁOWAKÓW

Początki bytu Słowaków giną w pomroce dziejów. Pewny jest tylko, istniejący dawniej, o wiele szerszy zasięg zasiedlenia Słowaków na południu od ich dzisiejszych siedzib. Wyparli Słowaków z tych starych siedzib. Wyparli Słowaków z tych starych siedzib słowackich Węgrzy, którzy wpadli na równinę słowacką ze stepów wschodu. Po raz drugi zepchnęła i ścieśniła Słowaków w górach okupacja części Węgier przez Turków. Wtenczas to Węgry masowo przesiedlali się na północno-zachodnie kresy państwa węgierskiego, niosąc ze sobą madiaryzację elementu słowackiego.

Politycznie należała Słowacja przez pewien czas do państwa wielkomorawskiego. Mają też Słowacy w swej tradycji udzielne księstwo od berłem Pribiny w Nitrze[159], sławnej zresztą także z pobytu w niej apostoła Słowian, świętego Metodego. Ostatecznie w roku 1025 Madziarzy podbili Słowacczyznę, którą trzymali w swym władaniu do roku 1918. Dzieje zatem Słowaków są dziejami ludu podbitego, żyjącego przez pewien czas na poziomie odrębnej masy etnograficznej, którą przed wynarodowieniem chroni jej niski poziom własnej kultury, ciężkie warunki warstw eksploatowanych, a wreszcie niedostępne góry i lasy odwrotowych terytoriów, zajętych przez resztki broniącego się ludu. Słowacy oczywiście stracili swoje warstwy przewodnie na rzecz panujących Madziarów. Zbudził właściwie do życia Słowaków prąd wolnościowo-demokratyczny idący w dziewiętnastym stuleciu poprzez kraje europejskie. W tym okresie, w latach czterdziestych, kładzie Ludowit Sztur[160] podwaliny pod stworzenie literackiego języka słowackiego, proponując pisać w środkowym narzeczu słowackim, najlepiej rozumianym przez wszystkich Słowaków. W roku 1848 wrzenie rewolucyjne ogarnęło także i Słowaków. W rewolucjach wysuwano wtedy szereg postulatów polityczno-społecznych i narodowych, jak żądanie równouprawnienia z Węgrami, odrębnego sejmu, szkół z językiem wykładowym słowackim, wolności prasy, reformy rolnej itd. Rezolucja uchwalona na zjeździe w Świętym Mikulaszu, obok powyższych żądań wysunęła w trzynastym punkcie żądanie sprawiedliwości dla Polaków w Galicji. W czasie samej rewolucji część Słowaków pod kierownictwem [Jozefa] Hurbana[161] wystąpiła zbrojnie po stronie Austrii a przeciw Węgrom. W tym to gorącym okresie Słowacy po raz pierwszy weszli w bardzo wielką zażyłość polityczną z Czechami, którzy wysuwali się wtedy na kierowników i inspiratorów panslawizmu w Austrii. Słowacy znajdują poparcie u bardziej politycznie rozwiniętych Czechów, oparcie, za które Czesi otrzymali zapłatę w przynależności Słowaków do państwa czeskiego. Od roku 1848 Węgrzy coraz mocniej prowadzą politykę madziaryzacyjną, Słowacy zaś coraz mocniej się bronią, zarówno wykorzystując swoje własne polityczno-kulturalne zasoby, jak też znajdując oparcie w ruchu panslawistyczny oraz w sąsiednich Czechach.

Nic tedy dziwnego, że kiedy wybuchła [pierwsza] wojna światowa, Słowacy oddali swą przyszłość polityczną w ręce Czechów. Oto na terenie emigracji amerykańskiej w Pittsburgu zawarto sławną potem umowę, dotyczącą budowy wspólnego państwa czesko-słowackiego. Czesi umowę wykorzystali na konferencji pokojowej, nadali nowemu państwu nazwę Czechosłowacji, ale przyrzeczonej Słowakom autonomii nie dali. Niedotrzymanie umowy pittsburskiej stworzyło chroniczną wojnę wewnętrzną pomiędzy Czechami a Słowakami. Wodzem i bohaterem narodu słowackiego w tej wojnie był ksiądz Hlinka[162]. Słowacy w tej walce mężnieli, rozwijali się. Stawali się oni w niej narodem, przestawali powoli być ludem, czy też narodowością. Pod uderzeniem narodowo-socjalistycznych Niemiec Czechosłowacja przestała istnieć. Czesi nawet w przededniu klęski nie zdobyli się na radykalne załatwienie sprawy słowackiej. Wtedy to Słowacy dnia 23 marca tegoż roku w specjalnym słowacko-niemieckim pakcie poddali młode państwo słowackie pod niemiecką obronę. Tak tedy odrębne państwo słowackie znajduje się w czwartym roku swego istnienia.

Jak zatem widzimy z tych pobieżnych uwag, Słowacy zrobili wielką karierę polityczną. W przeciągu bowiem stu lat zaawansowali z ludu, który nie miał własnego języka literackiego na państwowy naród, dysponujący w prawdzie państwowością bardzo ograniczoną, ale zawsze państwowością. Dzisiejszą państwowość słowacką możemy w pewnym sensie przyrównać do państwowości wielkich książąt moskiewskich pod „ochroną” mongolską[163]. A przecież co to powstała za potęga z tych moskiewskich początków. Zapewne, że Słowacy takich możliwości nie mają. Niemniej ich państwo posiada wielkie szanse utrzymanie się w przyszłości, jako państwo o ograniczonych może możliwościach, ale państwo odrębne, zwłaszcza o ile by Słowacy zrozumieli rolę, przypadającą im w związku zachodniosłowiańskim.

Słowacy mieli, pominąwszy ich widoczne narodowe zdolności polityczne, bardzo wiele szczęścia w swych ostatnich dziejach. Najpierw w twardej walce z wynaradawiającym systemem madziarskim zdobyli dużo zasobów politycznych jeszcze przed [pierwszą] wojną światową. Wydobywszy się spod panowania węgierskiego, mogli oni przez czeski aparat państwowy bardzo poważnie swoje ziemie i siebie samych odmadziaryzować. Zniszczenie wpływów węgierskich mogło się dokonać u Słowaków tylko w oparciu o Czechów. Wprawdzie w programie czeskim leżało wpływy węgierskie zastąpić czeskimi, ale nie mieli na to zbyt wiele czasu i zbyt wiele sił. Zawsze miejscowi Słowacy mieli już nawet za panowania czeskie o wiele szans na zajmowanie pustek po Węgrach.

W społeczeństwie polskim zachowanie się Słowaków w czasie kryzysu czesko-słowackiego, oraz w czasie obecnej wojny spotkało się z wielkimi zastrzeżeniami. Zastrzeżenia te są w pewnym sensie zrozumiałe. Jeżeli jednak będzie się abstrahować od uczuć, to musi się Słowakom przyznać nie tylko wielką dozę realizmu politycznego, ale co więcej nie można im odmówić politycznego rozumu. W okresie kryzysu Czechosłowacji znaleźli się Słowacy w sytuacji nie do pozazdroszczenia. Nie mogli postawić na przyjaźń zachodnich demokracji, gdyż te okazały w tym kryzysie całkowitą bezradność. Przedstawiciele Anglii i Francji sami radzili Czechom, aby oddali Niemcom Sudety i inne terytoria o ludności niemieckiej. Bliska i pokrewna Słowakom Polska szła jeszcze wtenczas oficjalnie z Niemcami, wobec czego lepiej było podporządkować się Niemcom, jako panom politycznym, aniżeli Polakom, jako ich wasalom. Nie będąc w polityce międzynarodowej czynnikiem samodzielnym postanowili wybrać tylko mniejsze zło, które zresztą bardzo wydatnie poprawiło ich dotychczasowe położenie polityczne.

Nowo słowacka polityka przyniosła im zarówno pewne korzyści jak też pewne straty. Chodzi tylko o to, co w ostatecznym bilansie przeważa. Wedle mego przekonania przewyżka korzyści jest bardzo wielka. Zacznijmy najpierw od tego, co Słowacy musieli zapłacić za związanie swych losów z Czechami, nie mogącymi w krytycznym momencie obronić swego państwa, oraz za polityczne podporządkowanie się Niemcom. Najpierw Niemcy zapłacili ziemiami słowackimi Węgrom za ich wierność w stosunku do niemieckiej polityki. Dokładnych danych strat słowackich nie posiadam pod ręką. W każdym jednak razie przesunięcia są dla Słowaków bardzo bolesne. Podczas bowiem, gdy za czasów czesko-słowackich żyło na Węgrzech około 200.000 Słowaków, to dzisiaj Słowacy węgierscy stanowią powyżej pół miliona. Jeżeli się zważy na to, że w samej Słowacji żyje tylko 2 miliony 290 Słowaków, to ubytek powyżej 300.000 ludności słowackiej stanowi wielką stratę. Drugą zapłatą było wielkie pogłębienie wpływów niemieckich wewnątrz Słowacki. Niemiecka ludność Słowacji, licząca około 160.000 otrzymała daleko idący samorząd. Jej przywódca [Franz] Karmasin[164] został wiceministrem i otrzymał jak pisze „Völkischer Beobachter”[165], techniczne środki, przy pomocy których może on ten samorząd rzeczywiście przeprowadzać. Otwarto na oścież wota niemieckim wpływom kulturalnym, gospodarczym i politycznym. Między innymi ostatnio powstało Towarzystwo Niemiecko-Słowackie. trzecim wreszcie obciążeniem Słowacji, obciążeniem w danej chwili najdotkliwszym jest traktat ochrony państwa słowackiego przez Niemców. W praktyce ochrona ta idzie bardzo daleko. Kraj jest faktycznie okupowany, Gestapo działa w nim zupełnie oficjalnie itp. Słowacja jednak formalnie jest przedmiotem prawa międzynarodowego, zawiera traktaty i sojusze, wypowiada wojny.

Jak zatem widzimy potrójny ten haracz jaki Słowacy musieli zapłacić za stworzenie swej bardzo ograniczonej suwerenności jest bardzo ciężki. Ma o jednakże ten plus dla przyszłości państwa i narodu słowackiego, że wszystkie te straty upadają z klęską Niemiec, korzyści natomiast Na ogół pozostaną i będą na przyszłość oddziaływać. A korzyści te są nie byle jakie. Najpierw Słowacy uzyskali suwerenność państwową. Jest ona, jak już wspomniałem, poważnie ograniczona, ale formalnie przez Niemców ściśle przestrzegana i uznawana. Suwerenność ta przy tym zdobyta została w warunkach moralnie dodatnich dla Słowaków. Czesi nie zdobyli się, jak wiadomo, na obronę swego państwa. Najpierw oddali oni dobrowolnie Niemcom kraje sudeckie, potem zaś prezydent [Emil] Hacha[166] dobrowolnie oddał Czechy i Morawy na łaskę i niełaskę Niemiec. W tych warunkach moralno-politycznych tworzyli Słowacy swoje państwo, podporządkowane Niemcom. Sporo państw, między innymi Polska, uznały państwo słowackie na drodze dyplomatycznej. Państwo to nawet jest zabezpieczone przed demokracjami zachodu. Powstało ono mianowicie na mocy uchwały słowackich posłów do sejmu i to uchwałą jednomyślną. Pomimo że państwowa suwerenność słowacka jest ograniczona, to Słowacy mają jednak możność organizować swój własny narodowy aparat państwowy. Zorganizowali oni swoją administrację, szkolnictwo, policję, życie gospodarcze i przede wszystkim wojsko. Wojsko otrzymało bardzo dobrych nauczycieli, jakimi są w tej dziedzinie Niemcy. Wojsko słowackie razem z wojskiem niemieckim brało udział w dwu kampaniach to jest polskiej i rosyjskiej[167]. W kampaniach tych zyskało ono wielkie doświadczenie bojowe. Ważniejsze jest przy tym to, że Słowacy w ogóle mają swoje wojsko i to na skutek wojny wojsko dość duże. Przecież na froncie rosyjskim walczy 60.000 żołnierzy słowackich, tyle samo, ile po stronie rosyjskiej organizuje się wojska polskiego. Wojsko to może być gwarancją słowackiej suwerenności państwowej. Najogólniej tedy mówiąc powstała w Słowacji szeroka warstwa ludności, związanej węzłami natury politycznej a nawet gospodarczej z państwem słowackim. Warstwa ta będzie zainteresowana w dalszym istnieniu państwa słowackiego oraz będzie tego państwa bronić.

Słowacy podporządkowawszy się Niemcom rozwiązali, względnie zlikwidowali u siebie kwestię czeską i żydowską, właśnie przy pomocy tego podporządkowania. Jest to niemały sukces na drodze do unarodowienia i usamodzielnienia Słowaków. W ciągu dwudziestu lat napłynęło było do Słowacji 200.000 Czechów i to najbardziej wpływowe środowiska. Żydów posiadała Słowacja podług spisu z roku 1921 4,53 proc., co stanowi około 140.000 ludzi. Słowacy zatem mieli możność uregulowania już spraw trzech mniejszości to jest węgierskiej, czeskiej i żydowskiej. Ujmując zatem najogólniejszy bilans ostatniej polityki słowackiej, budującej na współpracy z Niemcami można wysunąć twierdzenie, że ze stanowiska słowackiego dotychczasowa polityka była dobra i dała Słowakom pozytywne rezultaty. Korzyści z tej polityki są większe aniżeli straty.

A teraz zastanówmy się, jak ukształtuje się przyszłość państwa słowackiego po wojnie. W świetle tego, co dotychczas o rozwoju Słowaków powiedzieliśmy, nie ulega wątpliwości bardzo silna tendencja do utrzymania nadal państwa słowackiego. Przede wszystkim będzie w tym kierunku oddziaływać silna i świeża warstwa rządząca Słowacją. O ile by jaki czynnik zewnętrzny nie rozbił dzisiejszych elementów rządzących Słowacją, to te wychowane w niemieckiej szkole rządzenia i walki będą na pewno zdolne do utrzymania się na powierzchni życia. Na ogół należy przyjąć za pewnik, że pomimo niechęci do Niemców Słowacy nie będą mieli ochoty wrócić do państwa czesko-słowackiego. Powrotowi do Czechosłowacji będą przeciwdziałać rozmaite okoliczności. Mimo wszystko trzeba przyznać, że Czesi jako panowie Słowaków okazali się ciężkimi panami. Pamięć ta jest za świeża, żeby przestała działać. Powrót do związku z Czechami uczyniłby bardzo iluzorycznym rozwiązanie i zlikwidowanie spraw mniejszości czeskiej i żydowskiej. Raczej należy się liczyć poważnie z możliwością konfliktu czesko-słowackiego, zwłaszcza, że obok sporu dotyczącego przynależności Słowaków do państwa czesko-słowackiego może wybuchnąć między Czechami a Słowakami spór graniczny o zamorawską gałąź Słowaków. Słowacy ci, oddzieleni geograficzną i polityczną granicą Karpat od właściwej Słowacji są poważnie zczechizowani, a liczą dziś jeszcze przeszło 300.000 ludzi.

Również trudno sobie wyobrazić jakikolwiek związek Słowacji z Węgrami. Raczej położenie obu państw może prowadzić do konfliktu, choćby ze względu na wzajemne pretensje rewindykacyjne. Poza tym Słowacy nie mogą pójść na związek państwowy z Węgrami ze względu na granicę obu państw umożliwiającą duże wpływy polityczno-kulturalne. Wprawdzie geografia wskazywałaby konieczność współżycia, ale musi być coś, co by słabszych Słowaków chroniło przed silniejszymi Węgrami. Tym czymś mogłoby być tylko oparcie się Słowaków, zorganizowanych w odrębne państwo, o Polskę i o państwo zachodniosłowiańskie. Polska oddzielona od Słowacji naturalną granicą Karpat, mająca z nią jak najmniejsze punkty sporne byłaby najmniej dla Słowaków groźnym opiekunem i sprzymierzeńcem.

Wspomnieć tu należy jeszcze o jednym elemencie, który będzie miał duży głos i duży wpływ na przyszłość narodu słowackiego. Jest nim słowacka emigracja w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, wynosząca powyżej jednego miliona ludzi. Można z całą pewnością powiedzieć, że emigranci słowaccy będą popierać ideę odrębnego państwa słowackiego. Będą oni prawdopodobnie, poparzywszy się na umowie pittsburskiej, przeciwstawiać się odbudowaniu Czechosłowacji. Wskazuje na to choćby mapa przyszłej Europy opublikowana przez amerykańskiego żyda Kaufmanna[168], w której widnieje Słowacja jako państwo odrębne.

Z dotychczasowych rozważań wynika, że Słowacja ma dużo warunków na to, aby utrzymać się jako państwo odrębne. Musiałoby się bardzo dużo sił sprzysiąc na to, aby przekreślić państwo słowackie i wrócić do stanu z przed 14 marca 1939 roku, to jest do republiki czesko-słowackiej. Słowacy są jednakże narodem małym, który własnymi siłami nie obroni swej niepodległości. Jedynym dobrym rozwiązaniem będzie wejście państwa słowackiego w skład państwa zachodniosłowiańskiego, zorganizowanego przez Polskę. Zapewni to Słowakom odrębność państwową oraz umożliwi im rozwiązanie ostatniego słowackiego problemu mniejszościowego, to jest problemu niemieckiego. Narodowa zaś Polska ze swej strony musi zrobić wszystko, aby pomóc narodowej Słowacji w utrzymaniu swego odrębnego bytu państwowego. Odrębne narodowe państwo słowackie jest bowiem kamieniem węgielnym państwa zachodniosłowiańskiego.

ROZDZIAŁ IV
ZAGADNIENIE ŁUŻYCKIE

Łużyczanie są najmniejszym ludem słowiańskim, należącym do gałęzi zachodniosłowiańskiej. Resztki tego, szeroko w średnich wiekach rozprzestrzenionego ludu, siedzą rozbite w królestwie saskim i pruskim w regencjach budziszyńskiej budziszynskiej, lignickiej i frankfurckiej (Frankfurt nad Odrą). Oficjalna niemiecka statystyka za rok 1926 podaje na cały terytorium łużyckim tylko 71.000 Łużyczan. Jeszcze w roku 1910 ta sama statystyka podała 111.167 Łużyczan. Sami Łużyczanie oceniali swoją liczebność w roku 1926 na 200.000-250.000 ludzi. Mimo wszystkich przeciwności losów Łużyczanie twardo trzymają się przy życiu. Ewald Müller w książce zatytułowanej Das Wendentum in der Niederlausitz[169] wydanej w roku 1893 oblicza ilość Łużyczan na 63.000. Wysuwa on przypuszczenie, że za lat 60 Łużyczanie wymrą całkowicie, licząc się z przypuszczeniem ich rocznym ubytkiem w ilości tysiąca ludzi. Tymczasem minęło lat pięćdziesiąt, a Łużyczan raczej przybyło nawet wedle niemieckich statystyk. Tenże sam autor przytacza w tym związku przewidywanie Niemców z czasów Lutra, według którego Łużyczanie mieli wymrzeć za lat sto[170]. Minęło już jednak cztery stulecia a Łużyczanie żyją, trzymając się swego języka, a nawet w ostatnich dwudziestu latach bardzo poważnie rozwinęli swe życie narodowe we wszystkich dziedzinach.

Początkowo przed podbojem niemieckim żyli Łużyczanie swoim własnym życiem państwowym rządzeni przez rodzimych książąt, których potomkowie w linii żeńskiej żyją do dziś[171]. Już Karol Wielki przez założenie marchii wschodnich, między którymi znajdowała się nad Saalą marchia łużycka, dał początek idei podboju Łużyczan. Istotny podbój Łużyc zaczął król [niemiecki] Henryk I w roku 928 a zakończył margrabia Gero w roku 963. Łużyczanie po podboju rozbili szereg powstań przeciwniemieckich. W roku 1002 Bolesław Chrobry odebrał Łużyce Niemcom, Polacy walcząc z Niemcami byli w posiadaniu Łużyc do roku 1031. Od ustąpienia naszych przodków z Łużyc pozostali już w nich Niemcy aż po dzień dzisiejszy.

Po podboju zepchnięto Łużyczan do najbliższych warstw społecznych wyniszczając ich pod względem biologicznym, kulturalnym i narodowym. Łużyczanie przeżyli przez te tysiąc lat z górą prawdziwe piekło udręki i poniżenia. Mimo to utrzymali swą narodowość i język na szczątkowym terytorium, sterczącym jak dwie, skaliste, małe wysepki słowiańskie, oblane niemieckim morzem. Uratowało Łużyczan kilka okresów „wolnościowych”, które Niemcy przeżywały. W tych okresach Łużyczanie zaczynali pisać w swoim języku i uratowali w ten sposób swoją narodową odrębność. Po raz pierwszy taką sposobność uzyskują Łużyczanie w okresie reformacji, który daje początek piśmiennictwu w języku łużyckim. Potem duży krok naprzód postąpili Łużyczanie w okresie romantyzmu. Niemiecki romantyzm, interesował się także Łużyczanami i podniósł przez to dość wysoko sympatie dla łużyckich odrębności kulturalnych. Odbiły się także dodatnio na możliwościach łużyckich lata 1848-50[172]. Najbardziej jednak brzemienną w następstwach była dla Łużyczan wojna światowa. Wtenczas to Łużyczanami zainteresowali się Czesi, który chcieli włączyć do Czechosłowacji przynajmniej górne Łużyce, przylegające do Czech. Czesi sfinansowali odpowiednią akcje polityczną i kulturalną na Łużycach. Łużyczanie wysłali nawet na konferencję pokojową [w Wersalu] swego przedstawiciela oczywiście w charakterze nieoficjalnym. Cały ten okres został potem wzmocniony przez to, że Niemcy przeszły okres względnej swobody politycznej, zakończony rewolucją hitlerowską. W tym to okresie Łużyczanie zorganizowali się dość dobrze pod względem oświatowym, gospodarczym a nawet i politycznym. Dopiero system hitlerowski tu bezpośrednio przed wojną wyrządził Łużyczanom wielkie szkody, likwidując prawie całkowicie ich narodowy dorobek ostatnich dziesięcioleci. Okres ten jest jednak za krótki na to, aby Łużyczan zniszczyć. Wobec tego należy mieć nadzieję, że Łużyczan nie złamie także system hitlerowski.

Rozwiązanie zagadnienia łużyckiego nie jest łatwe. Łużyczanie są narodem małym, po prostu malutkim. Sami nie mogliby oczywiście zorganizować swego własnego państwa. terytorium ich składa się z dwóch niepołączonych wysp łużyckich, to jest Łużyc górnych i dolnych. Oba te terytoria różnią się pomiędzy sobą dość znacznie pod względem językowym i religijnym. Dolne protestanckie Łużyce mówią narzeczem bardziej zbliżonym do polszczyzny, podczas gdy górne, przeważnie katolickie Łużyce, zbliżają się językowo bardziej do czeszczyzny.

U Łużyczan zaznaczają się wielkie sympatie słowiańskie. Starsze pokolenie budowało raczej na Czechach. Przed wojną zaczęła nurtować w młodym pokoleniu łużyckim myśl oparcia się o Polskę. Wynikało to przede wszystkim z tego, że Łużyczanie żyli w Niemczech razem z Polakami i stąd szły silniejsze wzajemne kontakty.

Do Łużyc zwłaszcza górnych wysuwają pretensje Czesi na zasadzie przynależności Łużyc w pewnym okresie do korony czeskiej[173]. Rozwiązanie to mało nawet pewną racje bytu w czasie poprzedniej wojny światowej, gdy Śląsk miał należeć do Niemiec. Kiedy jednakże po obecnej wojnie Śląsk wróci w całości do polskiej macierzy, takie same pretensje może wysunąć Polska na podstawie przynależności Łużyc do Polski za czasów pierwszych Piastów. Zarówno jednak polska jak i czeska inkorporacja Łużyc nie byłaby na miejscu. Łużyczanie powinni otrzymać za swą wierność wobec Słowiańszczyzny odrębne swoje państwo, gwarantowane i bronione przez państwo zachodniosłowiańskie. granice jego wyznaczy się w porozumieniu z przedstawicielami łużyckimi. Łużyce staną się marchią państwa zachodniosłowiańskiego, wysunięta najbardziej na zachód.

ROZDZIAŁ V
KATASTROFA IDEI JUGOSŁOWIAŃSKIEJ A PAŃSTWO ZACHODNIOSŁOWIAŃSKIE

Przed obecną wojną południowa Słowiańszczyzna była zorganizowana państwowo w dwa państwa: narodowe państwo Bułgarów i związkowe państwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, zwane początkowo królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców, a następnie przemianowane przez króla Aleksandra na Jugosławię[174]. Jeżeli w tytule obecnego artykułu mówimy o katastrofie idei jugosłowiańskiej, a nie o katastrofie państwa jugosłowiańskiego, to czynimy to dlatego, że idea była w przeszłości w stosunku do państwa Aleksandra Karadżiordżewicza podstawą, na której się państwo jugosłowiańskie opierało. Idea ta nawet mogła być podstawą do przyłączenia narodowego państwa bułgarskiego do Jugosławii Karodżiordżewiczów. Stało się jednak tak, że idea ta padła pod ciosami obecnej wojny. Idea ma przecież wielkie znaczenie w polityce, jest wielką siłą polityczną. Idea znaczy czasem więcej, aniżeli wszelkiego rodzaju konkrety, które można zmierzyć, zważyć czy policzyć. Warto się tedy tej tragedii jugosłowiańskiej przypatrzyć i wyciągnąć z niej praktyczne wnioski.

Idea jugosłowiańska ma głębokie korzenie i podstawy w geografii, historii, etnografii, polityce i gospodarce narodów, które wchodziły w skład królestwa jugosłowiańskiego. Zacznijmy od polityki. Mały, liczący zaledwie 1.700.000 ludzi, ale bardzo rozwinięty kulturalnie naród słoweński jest niesłychanie zagrożony przez Niemców i Włochów, jako bezpośrednio z tymi narodami graniczący. Stąd Słoweńcy, którzy ze względu na swoją małą liczebność, własnego narodowego państwa nie mogą w dzisiejszych warunkach stworzyć i utrzymać, byli w ciągu dwudziestoletnich dziejów państwa jugosłowiańskiego elementem bardzo jugosłowiańskim, cementującym państwo jugosłowiańskie, a nawet elementem usposobionym centralistyczne. Różnili się tym bardzo od Chorwatów, stojących bądź to na stanowisku bardzo szerokiej autonomii, bądź też zdążających od swej odrębnej państwowości. Nie ulega wątpliwości, że tym stanowisku odbijały się nie tylko elementy ich narodowej polityki zagranicznej w stosunku do Niemców i Włochów, ale także i w stosunku do ich sąsiadów chorwackich. Centralizm jugosłowiański reprezentowany przez Serbów, wschodnich sąsiadów Chorwatów, był bardzo na rękę słabym Słoweńcem. Działali tu oni w myśl znanej zasady polityki zagranicznej, według której sąsiad mego sąsiada jest moim przyjacielem. Katastrofa królestwa jugosłowiańskiego dotknęła najciężej właśnie Słoweńców, gdyż ziemie ich włączono do państwa niemieckiego i włoskiego podczas, gdy Chorwaci mogli na części swych ziem zorganizować się państwowo podczas, gdy Chorwaci mogli na części swych ziem zorganizować się państwowo, a Serbowie mogli na części swych ziem zorganizować się państwowo, a Serbowie także nie w całości dostali się pod obce panowanie, gdyż dotknęła ich tylko okupacja. Ciężki los Słoweńców to jedno z poważnych uderzeń w ideę jugosłowiańską. Z dzisiejszej swej niedoli Słoweńcy muszą wynieść przeświadczenie, że Jugosławia w przedwojennych granicach i koncepcji była za małym państwem, aby się oprzeć naporowi niebezpieczeństwa niemieckiego i włoskiego. Oczywiście, że gdyby idei jugosłowiańskiej nie przeciwdziałało się innej większej i bardziej uniwersalnej idei, to Słoweńcy będą nadal zwolennikami dotychczasowej lub też rozszerzonej o Bułgarię idei jugosłowiańskiej. Jeśliby jednak idei jugosłowiańskiej przeciwstawiło się ideę szerokiej wspólnoty państwa zachodniosłowiańskiego, to Słoweńcy opowiedzą się na pewno za ideą państwa zachodniosłowiańskiego.

Tak samo i Chorwatów w pewnej mierze związała z ideą jugosłowiańską konieczność polityczna z zakresu polityki zagranicznej. Dla Chorwatów groźnym okazało się już w czasie ostatniej wojny światowej niebezpieczeństwo włoskie. Włosi zawarli w roku 1915 w Londynie układ z ententą, w którym przyrzeczono im w zamian za udział w wojnie po stronie antyniemieckiej Triest, Gorycję, Istrię, Dalmację i wyspy na Adriatyku. Przy końcu wojny powstała w Zagrzebiu Chorwacka Rada Narodowa, która oderwała Chorwację i Slawonię[175] od Austro-Węgier. Wyglądało na to, że Chorwacji powzięli ambicję stworzenia własnego państwa narodowego. Tymczasem Włosi opierając się o układ londyński obsadzili bardzo rozległe terytoria chorwacko-słoweńskie. Musiano poprosić wojska serbskie na pomoc, które jedynie mogły wybawić Chorwatów z opresji. Przedstawiciele Rady Narodowej w Zagrzebiu zwrócili się w listopadzie 1918 roku do ks. Aleksandra[176] z propozycją wejścia w skład królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Nawiasem mówiąc, Włosi dopiero dziś po rozgromieniu Jugosławii weszli w posiadanie ziem przyrzeczonych im w umowie londyńskiej, otrzymując ponadto pozorny protektorat nad odrębnym państwem chorwackim.

Nie tylko jednak zagrożenie ze strony Włoch było przyczyną wejścia Chorwatów w skład państwa jugosłowiańskiego i przejęcia się ideą jugosłowiańską. Przyczyniła się do tego w pewnej mierze bardzo wielkie etniczne pokrewieństwo serbo-chorwackie. Pokrewieństwo to w dziedzinie języka jest tak poważne, że na ogół mówiło się przed [wielką] wojną o jednym narodzie serbo-chorwackim. Serbowie i Chorwaci mają wspólny język literacki, co stanowi i tworzy olbrzymią więź duchową. Różni natomiast oba te narody przeszłość historyczna i momenty religijno-kulturalne. Chorwaci, mający silne związki z Zachodem, wyznają religię katolicką. Chorwaci już w roku 1102 wchodzą w unię z Madziarami, która trwa aż do roku 1918. Unia ta coraz bardziej zresztą ze strony Budapesztu, a potem ze strony Wiednia, była obracana w faktyczną zależność polityczną. Inna sprawa, że Chorwaci umieli dla swoich celów politycznych wygrywać antagonizmy polityczne między Wiedniem a Budapesztem. Podczas, kiedy typ kulturalny i polityczny Chorwatów wyznaczał związek z Węgrami i Austrią, to typ Serba kształtował się w niepodległej Serbii Nemaniciów[177] , w Serbii pozostającej po klęsce na Kosowym Polu[178] pod panowaniem tureckim, a wreszcie Serbii wywalczającej swoją niepodległość i wielkość w ciągłych walkach z Turkami i innymi sąsiadami oraz w powstaniach. W związku ze swymi dziejami Serbowie są wyznania prawosławnego, a przepajają ich kulturę wpływy wschodnie, przede wszystkim bizantyńskie. Do jedności językowej obu narodów przyczyniły się tak bardzo metanastazyczne[179] wędrówki południowych Słowian. Były to wędrówki-ucieczki olbrzymich mas Słowian z pod jarzma tureckiego, idące z południa na północ i z północy na zachód. Unifikowały one terytorium południowej Słowiańszczyzny, niwelowały granice językowe i kulturalne i niejako mechanicznie jednoczyły Słowian.

Nie ulega wątpliwości, że idea jugosłowiańska kiełkowała od dawna na terenie półwyspu bałkańskiego. Idea ta, oczywiście bez nazwy przyświecała niektórym panującym Słowian bałkańskim. Rozwój jej całkiem już uświadomiony, następuje w XIX stuleciu i to w dwu centach. Z jednej strony powstaje samorzutny ruch iliryjski u Chorwatów, którego promotorem jest Liudevit Gaj, wydający od roku 1835 „Danicę Illiryjską”[180]. Ruch ten nie dał pozytywnych wyników politycznych, gdyż oparł swe rachuby na Austrii. Niemniej dla samopoczucia Chorwatów jest ważnym fakt narodzin właśnie w nich nowożytnej idei jugosłowiańskiej. Większe natomiast szanse realizacji miała idea jugosłowiańska, która zaczęła formować się w księstwie serbskim. Ojcem tej idei jest polski polityk emigracyjny ks. Adam Czartoryski[181]. Zwrócił on uwagę na Serbię, rządzoną przez Aleksandra Karadżiordżewicza[182], który zresztą działalności dyplomatycznej księcia zawdzięczał tron serbski. Instrukcja księcia [Czartoryskiego] z roku 1843 „Conseils sur la conduit à suivre par la Serbie”[183], ułożona dla prowadzenia przez jego agentów spraw serbskich, przyjęta następnie przez jednego z największych serbskich mężów stanu Eliasza Garaszanina[184], stała się podstawą nie tylko idei jugosłowiańskiej w serbskim wydaniu, ale co ważniejsze, podstawą polityki jugosłowiańskiej prowadzonej odtąd przez stale wzrastające i rozwijające się państwo serbskie.

Ideę jugosłowiańską wcieliła w życie ostatnia wojna światowa. Zjednoczenie Serbów, Chorwatów i Słoweńców ogłoszono dnia 1.XII.1918 roku. W skład nowego organizmu państwowego weszli Serbowie, Chorwaci i Słoweńcy z Austro-Węgier, Serbowie starego Królestwa Serbskiego oraz Czarnogórze. Nowemu państwu nadano ustrój monarchii konstytucyjnej o bardzo demokratycznych podstawach. Wnet jednak ukazały się wielkie trudności wewnętrzne. Rozgorzała wielka walka wewnętrzna pomiędzy serbskim centralizmem a chorwackimi tendencjami autonomicznymi, względnie nawet irredentystycznymi. Na tle takiej wielkiej walki doszło aż do strzałów w sejmie belgradzkim[185]. Wtedy Aleksander I dokonał zamachu stanu (r. 1929), ogłaszając swą dyktaturę. Wedle nowej konstytucji z dnia 3 września 1931 r. „Królestwo Jugosławii” posiada ustrój parlamentarny dość ograniczony. Król natomiast ma dużą władzę wykonawczą i ustawodawczą. Tendencje Aleksandra szły w kierunku nie tylko scementowania państwa, ale także w kierunku wytworzenia jednego narodu. Król Aleksander ugodzony kulą zamachowca w Marsylii w r. 1934, przypłacił ten zamach stanu życiem[186]. W zastępstwie małoletniego króla Piotra II[187], rządziła do wciągnięcia Jugosławii w drugą wojnę światową rada regencyjna z księciem Pawłem na czele[188].

Książę regent rządząc tymczasowo państwem bardzo nieskonsolidowanym, graniczącym z wrogimi państwami osi prowadził politykę ustępliwości w stosunku do Niemiec i Włoch, a nawet ostatnio przed wciągnięciem Jugosławii do wojny pozwolił ją wciągnąć do systemu politycznego osi. W związku z tym nastąpił w Belgradzie wojskowy zamach stanu, za którym odpowiedział się młody król Piotr. W odpowiedzi na to Niemcy i Włosi dokonali Niemcy i Włosi nie tylko całkowitego zniszczenia i rozbicia armii i państwa jugosłowiańskiego. Furor teutonicus[189] zwrócił się przede wszystkim przeciw elementowi serbskiemu. Po zwycięstwie rozszalał się terror niemiecki w Serbii. Jest on równie bezwzględny jak w Polsce. Niemcy starają się możliwie jak najszybciej zniszczyć właśnie Serbów, jako element zawierający i utrzymujący dawną Jugosławię. Zniszczenie dokonane w żywym ciele narodu serbskiego, to pierwsze uderzenie w ideę jugosłowiańską. Dopełniają tego uderzenia stworzenia państwa chorwackiego, oddanie Bułgarom Macedonii, oraz włosko-niemiecki zabór Słoweńców. O konsekwencjach dla idei jugosłowiańskiej zaboru terytoriów słoweńskich mówiliśmy już mimochodem poprzednio. Obecnie spróbujemy zastanowić się nad konsekwencjami powstania państwa chorwackiego oraz utraty Macedonii.

Dyktatura króla Aleksandra i wprowadzony przez niego nowy porządek polityczny nie załatwiły sprawy chorwackiej w Jugosławii. Chorwaci podjęli w kraju i zagranicą walkę bądź to o swoje równouprawnienie, bądź też o odrębność państwową. Po wyborach w roku 1938, w których Chorwaci odnieśli poważne zwycięstwo, zwołał dr Maczek[190], przywódca Chorwatów, w styczniu 1939 r. posłów chorwackich w Zagrzebiu celem odczytania manifestacyjnej proklamacji. W proklamacji tej dr Maczek wysuwa żądanie ponownego prawa samostanowienia dla narodu chorwackiego. Dr Maczek zwraca uwagę na niemożliwość utrzymania dotychczasowych stosunków w Chorwacji nie tylko miarodajnym czynnikom rządowym, ale także wielkim państwom europejskim. Podstawę do tych żądań widział Maczek w tym, że przed wojną w Chorwacji było prawo państwowe, które uniemożliwiło Chorwatom to, że byli oni panami w swoim kraju. Później prawo zostało odsunięte na bok przez gwałt i oszustwo. Chorwaci oświadczają, że pożycie z Serbami będzie niemożliwe, o ile nie otrzymają oni całkowitego równouprawnienia i wolności. Układy wreszcie, które rząd Stojadinowicza[191] zawarł z zagranicą, uważają Chorwaci za nieważące i zwracają na to uwagę państwom europejskim. Na koniec dr Maczek nie bierze odpowiedzialności za wypadki, które wyniknąć mogą w tej części Europy z tych stosunków. Naprężoną sytuację załagodził Ks. Regent Paweł, odwołując gabinet dr Stojadinowicza. Dr Maczek uzyskawszy dla Chorwatów pewne polepszenie sytuacji politycznej pozostał lojalny także w okresie konfliktu wojennego.

Tym natomiast politykiem, który doprowadził [w 1941 r.] do powstania państwa chorwackiego w walce z ideą jugosłowiańską oraz z państwem jugosłowiańskim, był dr Ante Pawelić[192]. Wedle danych o sobie udzielonych w wywiadzie tygodnikowi „Das Reich”[193], 52-letni obecnie poglawnik[194] odrębnego państwa chorwackiego jest z wykształcenia prawnikiem. W chorwackim ruchu wyzwoleńczym działał już przed wojną. W roku 1918 odgrywał poważną rolę. Pracował on w partii chłopskiej Stefana Radicia[195], który został zastrzelony 20 czerwca 1928 r. przez serbskiego posła w belgradzkim sejmie[196]. W związku z tym zabójstwem przeszedł Pawelić do walki terrorystycznej z serbskim centralizmem. Zorganizował wtedy swoją własną grupę polityczną, tzw. „Ustaszów”, tj. powstańców. Dużą jej podporą była emigracja chorwacka, licząca około jednego miliona ludzi. Pawelić też nie gardził pomocą państw ościennych. Sam przebywał na emigracji w Bułgarii i we Włoszech. Prowadził on akcję propagandową w piśmie, posiadał do swej dyspozycji tajne radio. Terroryści chorwaccy prowadzili w kraju szereg akcji rewolucyjno-terrorystycznych. Wysuwano podejrzenia, że organizacja Pawelicia brała udział w zamachu na króla Aleksandra.

Kiedy w kwietniu 1941 roku Niemcy i Włosi napadli Jugosławię organizacja Pawelicia wystąpiła, oczywiście w porozumieniu z państwami osi, przeciwko państwu i wojsku jugosłowiańskiemu. Chorwaci, kierowani przez „ustaszów”, zwrócili w bardzo wielu wypadkach przeciwko Serbom. Wojska serbskie rozbijano i brano do niewoli. Wojskom tym masowo przeszkadzano niszczyć obiekty wojskowe. Chorwaci przejmowali prawie bez rozlewu krwi władzę w swoje ręce. Przy tej sposobności okazało się, że w takim Zagrzebiu około 60 proc. policji i żandarmerii należało do „ustaszów”. „Ustaszami” byli również wszyscy szefowie bana chorwackiego[197].

Dr Pawelić został za przyzwoleniem państw osi szefem rządu chorwackiego, wybrawszy tytuł „poglawnika”, co w polskim języku można oddać słowem naczelnik, czy też wódz. Jego zastępcą jest marszałek Kwaternik[198].

Rząd chorwacki zaprosił na tron jednego z książąt panującego domu włoskiego, który zasadniczo tron przyjął, ale dotychczas nie zjawił się w swym nowym państwie[199]. państwo chorwackie rozciąga się na terytorium wielkości 115 tys. km. kw., oraz liczy około 6 milionów mieszkańców. W skład państwa weszły dzielnie czysto chorwackie, t.j. Chorwacja i Słowenia, oraz Bośnia i Hercegowina. Spory szmat wybrzeża dalmatyńskiego odszedł do Włoch[200]. Geopolitycznie i etnicznie jest to oczywiście kraj chorwacki tak, że w razie klęski państw osi Dalmacja wróci do Chorwacji. Pod względem narodowościowym nowe państwo chorwackie jest w przeważającej części chorwackie. Chorwatów bowiem w Jugosławii było 4-5 milionów. Z tego odeszła pewna ilość na okupację włoską, na wybrzeżu dalmatyńskim. Niemcy w ilości 15 tys. ludzi otrzymali wyjątkowe i uprzywilejowane stanowisko, na wzór Niemców słowackich. Nieliczna mniejszość żydowska jest traktowana na wzór niemiecki. Poważnym zagadnieniem są bośniacko-hercegowińscy Muzułmanie, różniący się od Chorwatów kulturą i religią, a sięgający do półtora miliona głów. Pawelić stara się ten element związać z Chorwacją rozmaitymi sposobami. Wysunął on mianowicie projekt przeniesienia stolicy Chorwacji z Zagrzebia do bośniackiej Banialuki[201]. Już obecnie rezyduje w Banialuce wicepremier dr Kulenović, pochodzący z bośniackiej, muzułmańskiej szlachty[202]. Trzydziestotysięczne prowincjonalne miasto, rozbudowane na chorwacką stolicę, liczące o wiele więcej ludności, mieści w sobie obecnie ministerstwo lasów państwowych, oraz niektóre oddziały ministerstwa zdrowia i gospodarstwa. Jest to pociągniecie bardzo dobre, gdyż Bośnię kolonizuje, stwarzając w niej stołeczny ośrodek chorwacki, a równocześnie wiąże z Chorwacją Muzułmanów przez dopuszczenie ich do współrządów w państwie. Banialuka otrzymuje połączenie kolejowe z Sarajewem przez wybudowanie odcinka drogi żelaznej Banialuka-Jajce. Chorwacki urząd kolonizacyjny planuje ponadto kolonizację Bośni przez ludność chorwacką z północnego zachodu.

Bardzo ciężkim jest zagadnienie mniejszości serbskiej prawosławnej, którą liczy się na powyżej miliona ludzi. Rząd Pawelicia poszedł na bardzo ostrą, eksterminacyjną politykę w stosunku do Serbów pogardliwie zwanych Wołochami[203]. Stosuje się tu wysiedlanie i przesiedlanie, wyrzucanie, niszczenie, oraz zakazy swobodnego poruszania się, które ich zatrzymują w mieszkaniach przez całą noc pomiędzy 20 a 6 godziną. Zabieg ten stara się z jednej strony wzniecić uczucie nienawiści i nieprzyjaźni pomiędzy Chorwatami a Serbami, z drugiej zaś jest zabiegiem z zakresu bezpieczeństwa publicznego, gdyż we wschodniej części Chorwacji, trwa dotychczas partyzantka, którą zarówno Niemcy jak i Chorwaci uważają za rozruchy komunistyczne.

D Pawelić wziął się z rozmachem do budowy państwa chorwackiego. Najwyższym może rezultatem w dziedzinie politycznej konsolidacji chorwackiej było złożenie przysięgi ustaszowskiej przez posłów do parlamentu jugosłowiańskiego, należących do dominującej w politycznym życiu chorwackim partii ludowej Maczka. Fakt ten musiał pozwanie wzmocnić „ustaszów”. Naoczni bezstronni obserwatorzy[204] oceniają wpływy „ustaszów” na 30 proc. społeczeństwa chorwackiego. Jest to na stosunki chorwackie bardzo dużo. Ogrom prac rządowych jest bardzo wielostronny. Rząd chce budować drogi i koleje żelazne, organizuje rolnictwo i kolonizację, organizuje przede wszystkim wojsko, którego używa zarówno do walki z partyzantką serbską, jak też wysyła oddziały na front przeciw bolszewicki, gdyż Chorwacja przystąpiła do paktu trzech[205]. Oczywiście organizuje się nowa administracja państwa, powstaje szkolnictwo.

Ze wszystkiego, co dotychczas powiedzieliśmy wynika, że państwo chorwackie, jego powstanie, organizowanie się jest poważnym zjawiskiem politycznym. Stoi za nim około czteromilionowy naród, o zachodnioeuropejskiej wysokiej cywilizacji, który chce żyć własnym życiem państwowym. Naród chorwacki jest jednak w gorszym położeniu niż naród słowacki. Jakkolwiek Chorwatów jest więcej, to jednak mają oni o wiele więcej wewnętrznych trudności do pokonania, aniżeli Słowacy. Chorwaci poza tym mają mniej czasu na mocne, państwowe zorganizowanie się. Już dzisiaj granice chorwackie są niepokojone przez powstania serbskie. Niemniej powstanie państwa chorwackiego będzie dla narodu chorwackiego miało bardzo wielkie znaczenie. Rzuciło ono przy tym tak potężną nieprzyjaźń między elementem chorwackim i serbskim, że trudno jest wyobrazić sobie wzajemne pożycie we wspólnym państwie.

Trzecim bardzo ważnym ciosem w ideę jugosłowiańską jest współpraca Bułgarii z państwami osi przeciwko Jugosławii, oraz bułgarski zabór Macedonii, należącej od roku 1913 do Serbii. Serbia uzyskała ten kraj na skutek pobicia Bułgarów w drugiej wojnie bałkańskiej. Macedonia, należąca do Serbii jest krajem wybitnie mieszanym bułgarsko-serbskim z poważną przymieszką innych narodowości. Seria utrzymała go do obecnej wojny w swoim posiadaniu dlatego, że w czasie pierwszej wojny światowej Serbia walczyła u boku państw zachodnich, a Bułgaria razem z Niemcami przeciwko koalicji zachodniej. W ostatnich latach wydawało się, że pomiędzy Jugosławią a Bułgarią doszło na tle sprawy macedońskiej do całkowitego wyrównania. Dużo w tym kierunku zdziałał król Aleksander przez swoją pojednawczą politykę. Kiedy jednakże Niemcy i Włochy napadły Jugosławię, Bułgaria opowiedziała się po ich stronie, za co otrzymała Macedonię z dostępem do Morza Egejskiego, ofiarowanym zresztą poprzednio przez Niemców Jugosławii. Osłabiła ona Poza tym poważnie serbskie siły narodowe. Konflikt bułgarsko-serbski poważnie się zaostrzył. Bez jakiejś pomocy z zewnątrz nie będzie on mógł być rozwiązanym. Już dziś rząd jugosłowiański na emigracji zawarł układ polityczny z rządem greckim. Układ ten jest na pewno skierowany przeciw Bułgarom. Ma on na celu odebranie Bułgarii na rzecz Grecji trackiej Macedonii, na rzecz zaś Serbii, Macedonii, należącej przed obecną wojną do Jugosławii. Oczywiście, że rewindykacjom tym będzie patronować Anglia. Jeżeli po przegranej niemieckiej pomoc angielska będzie mogła być skuteczna, to w tej konsekwencji słowiańska Serbia odzyskać mogłaby Macedonię, ale słowiańscy Bułgarzy utraciliby dostęp do Morza Egejskiego.

Jak zatem widzimy, wojna obecna zniszczyła całkowicie ideę jugosłowiańską. Bardzo ucierpiał i bardzo będzie na skutek tego wyczerpany naród serbski, który miał ambicję przewodzenia Słowianom bałkańskim. Ów porządek polityczny, wprowadzony obecnie przez państwa osi, nagromadzi nie tylko wiele politycznych namiętności, które mogą się wyładować we wzajemnych walkach, ale też wytworzy nowe środki życia politycznego, jak np. państwo chorwackie, na którymi nie łatwo się będzie mogło przejść do porządku dziennego. jedynym sposobem rozwiązania piętrzących się tutaj trudności byłoby przystawienie narodowych państw południowosłowiańskich, a zatem państwa bułgarskiego, serbskiego, chorwackiego i słoweńskiego do zachodniosłowiańskiego związku państwowego, pozostającego pod przewodnictwem Polski. Daleka północna Polska może być bezstronnym arbitrem pomiędzy wszystkimi w grę wchodzącymi narodami. Wszystkie sporne sprawy terytorialne pomiędzy poszczególnymi państwami narodowymi musiałoby się załatwić na drodze bądź wzajemnych pertraktacji, bądź też plebiscytów, przeprowadzonych pod polskim nadzorem. Na tej drodze musiałoby się rozwiązać sprawę macedońską, oraz rozgraniczenie terytorialne państwa serbskiego i chorwackiego. Zdajemy sobie sprawę z tego, że naród serbski nieco by na tym nowym porządku ucierpiał. Jako odszkodowanie należałoby mu umożliwić dostęp do morza przez Albanię. państwo zachodniosłowiańskie dałoby także Bułgarom możność utrzymania się na wybrzeżu Morza Egejskiego co dla całości zachodniosłowiańskiej miałoby olbrzymie znaczenie gospodarcze i strategiczne. Uratowałoby też ono Bułgarów od ciężkiej konsekwencji politycznej, w związku z ich dzisiejszą współpracą polityczną z Niemcami.

ROZDZIAŁ VI
NADDUNAJSKIE TRUDNOŚCI W REALIZACJI PAŃSTWA ZACHODNIOSŁOWIAŃSKIEGO

Zakreślony przez nas obszar przyszłego państwa zachodniosłowiańskiego dzieli niestety zwarte obcoplemienne terytorium, rozciągające się wzdłuż biegu Dunaju. Na terytorium to składają się przedwojenna Austria, Węgry i Rumunia. Obce te Słowiańszczyźnie elementy etniczne wykorzystały w pewnym stopniu wielką drogę Dunaju. Terytorium przedstawia rzadko w antropogeografii spotykany system dwu klinów ekspansji na jakiś teren idących w dwu przeciwnych kierunków. Większy z klinów rumuńsko-węgierski jest klin, który powstał jako osad migracji idących ze stepów eurazjatyckich. Fale ludów koczowniczych począwszy od Hunnów poprzez Awarów, Bułgarów, Pieczyngów a skończywszy na Madziarach, szły ze stepów rozbijając starą ludność terytorialną Słowian zachodnich. Etnicznie utrzymali się w swym charakterze jedynie Madziarzy. Inne elementy jak np. tureccy Bułgarzy ulegli fali reslawizacyjnej[206]. Fala reslawizacyjna nie zdołała jednakże zalać terytorium rumuńskiego, gdzie z rozmaitych elementów etnicznych ostatecznie skrystalizował się bardzo późno, gdyż właściwie w XIX stuleciu naród rumuński, co prawda bardzo poważnie podslawizowany. Tak samo zresztą i Węgrzy mają w sobie bardzo dużo elementów słowiańskich zarówno w dziedzinie krwi, jak też w dziedzinie cywilizacji. Drugi klin o wiele mniejszy, idzie od zachodu w postaci dzisiejszej Austrii, powstałej z dzisiejszej[207] Marchii Wschodniej. Tam, gdzie się te oba kliny stykają, to jest na linii dawnej węgierskiego a obecnie austriackiego Burgenlandu[208], niesłowiańska ta przegroda jest największą. Słowacy tego i Słoweńcy mieliby najmniejszą przestrzeń do pokonania aby zaporę międzysłowiańską przerwać. Nic tedy dziwnego, że za czasów konferencji wersalskiej istniał projekt, aby przez terytorium Burgenlandu pociągnąć korytarz łączący Jugosławię z Czechosłowacją.

Obcoplemienna smuga naddunajska jest pod względem liczebnym bardzo poważną. Wszystkie trzy omawiane kraje liczyły przed wojną powyżej trzydziestu milionów ludności, w tym tylko niecałe półtora miliona ludności słowiańskiej. Najwięcej elementów słowiańskich liczyła Rumunia, gdyż powyżej 7 proc. ogółu ludności. Na skutek obecnej wojny wszystkie te trzy kraje bardzo poważnie rozszerzyły swoje granice właśnie ze szkodą swych słowiańskich sąsiadów. Austria i Węgry zostały powiększone na koszt dawnej Czechosłowacji i Jugosławii. Węgrzy uzyskali północną część Siedmiogrodu odebranego Rumunii, która musiała Poza tym odstąpić Bułgarom część Dobrudży. Rumunię odszkodowali Niemcy przez przyłączenie do niej czyści Ukrainy z Odessą, gdzie nawet powstał rumuński uniwersytet.

Wszystkie trzy omawiane kraje stały od bardzo dawna bądź całkowicie, bądź też częściowo w wielkoniemieckim systemie politycznym. Austria powstała z niemieckiej Marchii Wschodniej, była krajem niemieckim, nastawionym na podbój słowiańskiego wschodu. Wyznaczoną jej przez założycieli rolę spełniała z wielkim uporem i umiejętnością, zwłaszcza, że posiadała zdolną dynastię w postaci Habsburgów. Od czasu, kiedy po wiośnie ludów nastąpiło odrodzenie Słowian przynależnych do korony św. Szczepana[209], Węgrzy czując się sami za słabi na utrzymanie w ryzach budzących się Słowian, popadli w całkowita zależność polityczną od Niemców, stali się w stosunku do Niemiec w zupełności narodem-wasalem. Zależność ta jeszcze bardziej się pogłębiła, kiedy po klęsce państw centralnych Węgrzy zeszli w traktacie trianońskim do roli małego państewka narodowego. Węgry od tego czasu weszły na drogę polityki rewizjonistycznej, która niesłychanie dużo pomogła niemieckiej polityce. Wprawdzie Węgrzy zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa tej polityki starali się równocześnie także bronić przecie Niemcom przy pomocy po[d]dania się pod włoską protekcję, ale to nie na wiele się zdało. Zarówno bowiem protektor jak też protegowany znaleźli się w czasie wojny w niewolniczej wprost zależności od Niemiec. Sytuacja Węgrów nie jest dziś do pozazdroszczenia. Nic więc dziwnego, że w takiej sytuacji ministrowie węgierscy popełniają samobójstwa[210]. Jeśli zaś mowa o Rumunii, to i ona często w swej krótkiej historii popadała w zależność od Niemiec. Rumuni znowu udają się po niemiecką protekcję w razie zagrożenia ich przez Rosję. W klasyczny sposób stało się to w czasie obecnej wojny. Rumunia na początku wojny była w systemie politycznym angielsko-francuskim. Jako państwo była za słabym tworem na to, aby dotrzymać Polsce przymierza[211]. Na skutek klęski Polski, a zwłaszcza na skutek okupacji wschodniej części Polski przez Sowiety, Rumunia zawisła niejako w powietrzu. Anglia i Francja nie mogły, a może i nie chciały jej podtrzymać przeciw Rosji Sowieckiej. A w ten sposób doszło do rosyjskiej okupacji Besarabii i Bukowiny[212]. W konsekwencji tej okupacji Rumunia znalazła się całkowicie w dyspozycji politycznej Niemiec. Trzeba też przyznać, że usługi rumuńskie oddawane Niemcom są bardzo duże[213].

Jak zatem z tego szkicowego przedstawienia wynika, naddunajski system obcych klinów etnicznych rozrywających żywe ciało zachodniej Słowiańszczyzny na obszar północny i południowy, jest bardzo poważną przeszkodą na drodze do powstania i pełnego zorganizowania się państwa zachodniej Słowiańszczyzny. Najogólniej mówiąc, żeby tę przeszkodę pokonać, to trzeba koniecznie dokonać następujących przemian na terytorium naddunajskiej smugi obcoplemiennej: 1) dokonać połączenia etniczno-terytorialnego zachodniej Słowiańszczyzny; 2) zlikwidować niemieckie wpływy polityczne w naddunajskiej smudze obcoplemiennej; 3) włączyć omawiane terytorium do państwa zachodniosłowiańskiego. Jasnym jest, że realizując całość tych zamierzeń trzeba będzie potraktować indywidualnie każdy z tworów politycznych, składających się na omawianą naddunajską smugę obcoplemienną.

Zacznijmy od Austrii. Jak już podkreślaliśmy, tworzy ona klin niemieckiego masywu etnograficznego, wrzynający się głęboko w terytorium zachodniosłowiańskie. Klin ten jest o wiele niebezpieczniejszy od klina węgiersko-rumuńskiego, gdyż łączy się bezpośrednio ze swoim wielkim terytorium macierzystym to jest z Niemcami. Klin ten przy tym, jak to wykazała historia Austro-Węgier, ma doskonałe położenie geopolityczne w stosunku do południowego wschodu Europy. Kto siedzi na terytorium przedwojennej republiki austriackiej, ten ma możność panowania w basenie naddunajskim, w północnej części Bałkanu. Posiadacz Austrii ma jeszcze większe możliwości geopolityczne. Może on wychodzić skutecznie bardzo daleko na północ i na wschód od łuku Karpat. Przecież Austro-Węgry[214] po rozbiorach Polski opanowały byłą Galicję, a w ostatniej wojnie światowej nawet południową Kongresówkę w postaci generał gubernatorstwa lubelskiego. Przecież dopiero po wzięciu Austrii Hitler mógł ważyć się na pochód nad Wołgę i na Kaukaz. Z tych wszystkich uwag wyłania się jeden zasadniczy wniosek: Austria nie tylko nie może pozostać przy Niemczech jako państwie, ale musi ona przestać być w posiadaniu niemieckiego narodu. To, że Austria nie może należeć do państwa niemieckiego rozumieją dziś wszyscy nie tylko w Europie, ale nawet w całym świecie. Trudniej natomiast zrozumieć będzie konieczność odebrania Niemcom Austrii w sensie narodowym. Na ogół myśli się o tym, aby Austrię oddzieloną od państwa niemieckiego utrzymać po wojnie jako państwo odrębne. Doświadczenie jednak z Anschlussem powinno opinii światowej otworzyć oczy na nieuchronność jakiegoś nowego anschlussu, jeżeli Austria będzie nadal krajem etnicznie niemieckim. Austria powstała na ziemi słowiańskiej jako niemiecki twór kolonialny. Słusznie tedy będzie, jeśli Austria na powrót wróci do Słowiańszczyzny. Takie rozwiązanie sprawy spełnia nie tylko postulat sprawiedliwości dziejowej, ale też co ważniejsze, wyrywa imperializmowi niemieckiemu kły i pazury, chroni Europę i świat na długo przed taką zawieruchą dziejową, jaką obecnie przeżywamy. Należy tedy Austrię rozebrać pomiędzy następujące państwa: Szwajcarię, Czechy, Słowenię, Słowację i wreszcie Polskę, jako państwo kierownicze wewnątrz zachodniosłowiańskiego związku państwowego. Największą część terytorium austriackiego należałoby przydzielić Czechom jako odszkodowanie za straty i brak nowych nabytków na wschodzie i północy. Polska powinna otrzymać Wiedeń z okolicą, celem umożliwienia sobie dojścia do Dunaju, który należy połączyć kanałem z Odrą i Wisłą. Południowo-zachodni kąt Austrii należałoby złączyć ze Szwajcarią. Słoweńcy i Słowacy powinna też uczestniczyć w podziale ziemią austriacką. Przez Austrię otrzymałaby zachodnia Słowiańszczyzna bezpośrednie etniczne połączenie. Zlikwidowanie i podział Austrii w dużej mierze zniszczyłby niemieckie wpływy polityczne w naddunajskiej smudze obcoplemiennej. Najpierw w członie trzech organizmów politycznych zabrakłoby Austrii, będącej członem podstawowym niemieckich wpływów. W ten sposób Węgry zostałyby odsunięte od sąsiedztwa z Niemcami i w ten sposób przerwałby się bezpośredni nacisk niemiecki na Węgrów, zmuszający ich do współdziałania z Niemcami. Węgry po reslawizacji Austrii mogłyby tylko współpracować z Niemcami, podczas kiedy dzisiaj współpracować muszą. Rozdział Austrii pomiędzy państwa słowiańskie narzuca Poza tym Węgrom i Rumunii konieczność wejścia do państwowego związku zachodniosłowiańskiego. Kompleks bowiem węgiersko-rumuński byłby wtedy otoczony przez terytorium państwa zachodniosłowiańskiego.

Jak już częściowo z poprzednich uwag wynika, inaczej aniżeli zagadnienie austriackie przedstawia się zagadnienie rumuńskie i węgierskie, rozpatrywane ze stanowiska zagadnień i interesów państwa zachodniosłowiańskiego. Oba te narody mocno przepojone krwią i cywilizacją słowiańską nie są bezwzględnymi i bezwarunkowymi przeciwnikami i wrogami Słowiańszczyzny. Ich wejście jako państw narodowych do związku zachodniosłowiańskiego jest możliwe i jest do pomyślenia. W każdym razie jest trudno sobie wyobrazić możliwość pozostania Węgier i Rumunii poza państwem zachodniosłowiańskim, zarówno ze względów na interesy słowiańskie, jak i też węgiersko-rumuńskie. Państwo zachodniosłowiańskie nie mogłoby być nigdy bezpiecznym, jeśliby w środku jego terytorium istniały dwa niezależne państwa, które, aby się utrzymać, musiałyby być stale we współpracy politycznie z wrogami państwa zachodniosłowiańskiego. Prowadziłoby to do konfliktu, w którym przewaga byłaby jednak po stronie większego organizmu zachodniosłowiańskiego. Węgry zatem i Rumunia muszą w takiej czy innej formie, w taki czy inny sposób znaleźć się w związku zachodniosłowiańskim. Państwo zachodniosłowiańskie Węgrom zapewnia bezpieczeństwo od strony Niemiec, Rumuni zaś od strony Rosji. Pewne komplikacje może w omawianym dziele budowy państwa zachodniosłowiańskiego stanowić, odwieczny a niezałatwiony konflikt węgiersko-rumuński na tle sprawy siedmiogrodzkiej[215]. Wprawdzie Niemcy próbowały sprawę tę obecnie załagodzić, ale nie wydaje się aby to było definitywne[216]. Poważną trudnością mogą być także wielkowęgierskie dążności polityczne. Trudności te trzeba będzie pokonać, gdyż od ich pokonania zależeć będzie bardzo wiele.

ROZDZIAŁ VII
ZAGADNIENIE RESLAWIZACJI NIEMIECKIEGO WSCHODU

Nie ulega żadnej wątpliwości, że po przegranej Niemcy będą dążyć do rewanżu przede wszystkim na Wschodzie. Będą się oni starali odebrać ziemie nabyte w wyniku tej wojny przez narodowe państwa związku zachodniosłowiańskiego. W walce o te ziemie będą się Niemcy starali, tak, jak to było przed obecną wojną, użyć dywersji niemieckiej mniejszości w państwie zachodniosłowiańskim. Wprawdzie należy przewidywać, że wszystkie narodowe państwa zachodniosłowiańskie będą się starać bardzo ograniczyć u siebie żywioł niemiecki zarówno pod względem ilościowym, jak też pod względem jego pozycji politycznej, niemniej jednak żywioł ten całkowicie w ich terytorium nie zginie. Zupełnie natomiast inaczej będą wyglądały pod względem narodowościowym przyszłe Niemcy bez względu na to, czy będą państwem jednolitym, czy też rozdzielone zostaną na pomniejsze państwa. Będą one organizmem bardzo pod względem narodowym jednolitym. Jako takie miałyby Niemcy bardzo wielką przewagę polityczną nad graniczącymi z nimi narodowymi państwami zachodniosłowiańskimi. Mogłyby one bowiem rozstrajać te państwa przy pomocy mieszkających w nich Niemców, same nie ulęgając żadnym niebezpieczeństwom ze Strony Słowiańszczyzny.

W takiej sytuacji świat słowiański musi poszukiwać jakiejś poważniejszej broni przeciwniemieckiej wewnątrz Niemiec, która by rozważyła[217] ewentualne wpływy niemieckie wewnątrz państwa zachodniosłowiańskiego. Na szczęście Niemcy nie są tak jednolitym narodem, na jaki obecnie zwarci hitlerowską obręczą wyglądają. Najbardziej uświadomionym podziałem niemieckim jest znany podział religijny na katolickie południe i protestancką północ. Jest to podział stosunkowo młody[218] i odgrywający, jak wiadomo, w wewnętrznych walkach niemieckich bardzo poważną rolę. Polityka Hitlera przedział ten poważnie pomniejszyła i zasypała, nie do tego jednak stopnia, aby przestał on całkowicie oddziaływać na wewnętrzną spójnię narodu niemieckiego. Przedział ten przeceniają narody zachodnie, a zwłaszcza Francuzi. Naszym zdaniem prawda leży gdzieś w pośrodku pomiędzy wiarą francuską, a przekonaniem, względnie sugestią hitlerowską. Hitler tylko w części zlikwidował przedział religijny, który nie ma zresztą zbyt poważnych możliwości politycznych przed sobą. Przedział religijny nie nadaje się Poza tym na instrument polityczny dla Zachodniej Słowiańszczyzny. Również nie bardzo się nadaje dla celów naszych starszy przedział językowy na dialekty górno- i dolnoniemieckie. Jako przedział starszy jest on mniej uświadomiony, chociaż różnice pomiędzy obu dialektami są tak wielkie, że zupełnie śmiało można mówić o dwu narodach, narodzie górnoniemieckim i dolnoniemieckim.

Jest natomiast pewne zróżnicowanie stosunkowo mało uświadomione zarówno na zewnątrz jak też na wewnątrz Niemiec, które w polityce słowiańskiej może odegrać bardzo poważną rolę. Jest nim zróżnicowanie szczepowe, względnie, jak to się mówi popularnie, zróżnicowanie krwi. Jak wiadomo, Niemcy nie są narodem jednorodnym. Składają się one z trzech zasadniczych elementów: germańskiego, celto-romańskiego i słowiańskiego. Germańskie terytorium w Niemczech obejmuje północno-zachodnie tereny na północ od Menu oraz na zachód od Łaby i Sali. Żywioł germański ekspandując z tego terytorium zalał dzisiejsze południowe Niemcy, etnicznie celtyckie oraz zgermanizował je, ulegając później wpływom rzymskim. Oba te połączone terytoria zrobiły znany ogólnie[219] podbój zachodniej Słowiańszczyzny[220]. Na skutek tego podboju powstało trzecie terytorium, to jest terytorium słowiańsko-niemieckiej. Terytorium to sięga bardzo daleko na zachód, bo aż po Łabę, Salę i górny Men. Terytorium to charakteryzuje się olbrzymim po prostu wlewem krwi słowiańskiej. Warstwa elementu germańskiego jest tam niesłychanie cienka zarówno w dziedzinie cywilizacyjnej, jak też zwłaszcza w dziedzinie krwi. Na niemieckim wchodzie przeważa po prostu krew słowiańska. Dzieje się to zarówno na północy od masywu czeskiego jak też na zachodzie i na południu, od niego w Austrii.

Dopóki naród niemiecki był w okresie powodzenia, ekspansji i rozmachu, dopóty ta zgermanizowana masa słowiańska powiększała niemiecką potęgę. Nie miała ona najzupełniej lub też posiadała bardzo rzadko świadomość swego słowiańskiego pochodzenia. Już jednakże po pierwszej wojnie światowej masa ta zaczęła się ruszać. Zaczęły się bardzo ciekawe, na razie dość sporadyczne powroty do słowiańskiego pnia. Działały w budzeniu tego procesu rozmaite przyczyny. Z jednej strony oddziaływały na wyobraźnię zniemczonych Słowian klęska niemiecka i polityczny renesans Słowiańszczyzny, która daleko była posunęła swe granice na zachód. Bardzo wielką rolę odegrał rasizm i wprowadzone przez niego badania historyczno-genealogiczne[221]. Badania te naprowadziły myśli zniemczonych Słowian na ich słowiańskie pochodzenie i budziły przywiązanie do swej, jak to Niemcy mówili, rasy. Objęcie władzy przez narodowy socjalizm proces ten oczywiście powstrzymało.

Jeśli jednak Niemcy przegrają obecną wojnę, to klęska niemiecka będzie o wiele większa, aniżeli w roku 1918, a granice słowiańskie posuną się jeszcze bardziej na zachód. W dodatku państwo zachodniosłowiańskie będzie bardzo poważnie zainteresowane w procesie reslawizacji niemieckiego wschodu. Procesowi temu przyjdzie ono na pewno z moralną i materialną pomocą. Państwo bowiem zachodniosłowiańskie będzie zainteresowane w tym, aby proces reslawizacyjny objął nie tylko ludność pochodzenia słowiańskiego w granicach przyszłego państwa niemieckiego, ale też w granicach zachodniosłowiańskich państw narodowych.

Czy to jednak nie jest mrzonka - zapyta nie jeden czytelnik - aby ludność dawno zgermanizowana, wprawdzie przemocą, powróciła na łono Słowiańszczyzny? Takim sceptykom przypomnijmy przypadek ludności irlandzkiej, zgermanizowanej przez Anglików do tego stopnia, że nie tylko minimalny procent najbardziej upośledzonej ludności został przy swojej celtycko-irlandzkiej cywilizacji i mowie. Mimo to powstał potężny ruch irlandzkiego odrodzenia politycznego i kulturalnego. Irlandczycy mówiący w swej olbrzymiej przewadze po angielsku, zdobyli swą własną państwowość w walce z Anglikami. Dopiero w swym własnym państwie restytu[u]ją Irlandczycy prawa swego własnego języka, po prostu uczą się na nowo po całych pokoleniach, swego irlandzkiego języka. Proces analogiczny do procesu irlandzkiego powstanie po obecnej wojnie na niemieckim wschodzie, będącym prastarym, a tylko przemocą zgermanizowanym krajem słowiańskim.

ROZDZIAŁ VIII
SI DUO FACIUNT IDEM, NON EST IDEM

Używamy starego rzymskiego przysłowia (wedle którego nie jest to samo, jeżeli dwóch ludzi robi rzekomo to samo[222]), celem zatytułowania rozważań na temat akcji i aktów dyplomatycznych, dotyczących organizacji powojennej środkowej Europy. Tak szczęśliwie złożyło się, że w najogólniejszych zarysach ukończyliśmy właśnie w Państwie Narodowym[223] publikację szeregu artykułów, dotyczących organizacji Europy środkowej w formie państwa zachodniosłowiańskiego, kiedy z Londynu nadeszły wiadomości o podjęciu szerokiej akcji na ten, że się tak wyrazimy, temat. Żeby nie wywołać żadnych nieporozumień, przez jakiekolwiek skróty myślowe, podajemy najpierw za P.[olską] I.[nformacją] P.[ras]-ową[224] dosłowne teksty doniesień radiowych. Oto one:

I. (P.I.P. z dnia 16.I.1942): Rola Polski w Europie środkowej.

Ambasador polski w Londynie Raczyński[225] udzielił przedstawicielowi „Times” wywiadu na temat stanowiska Polski w środkowej Europie i jej znaczenia w odbudowie po wojnie. Konieczne jest, aby w środkowej Europie powstał silny ośrodek gospodarczy, zdolny się obronić i daleki od wszelkiego ucisku i dążności do hegemonii. Podczas pobytu gen. Sikorskiego w Rosji ustalił on wspólnie ze Stalinem podwaliny pod przyszłą współprace między obu krajami[226]. Po przywróceniu granic po wojnie, wolnych od wszelkich zatargów, przez granice te będzie stale przepływał strumień najrozmaitszych towarów. Po wojnie nastąpi Federacja Polski i Czech, co do której ogłoszono już wspólną deklarację. Obecnie mieszane komisje opracowują szczegóły tej federacji. Federacja ta ma objąć wszystkie narody środkowej Europy od Litwy na północ do Węgier i krajów bałkańskich na południe. Być może, że powstaną dwie federacje, które ze sobą pozostawać będą w najściślejszej łączności i stworzą jedną całość gospodarczą. Jednym z państw, które przez całą swą historię i stosunki z Polską ma wszelkie dane do ścisłej współpracy w ramach federacji są Węgry. Węgry były zawsze w przyjaźni z Polską i do dziś wielu Polaków znajduje tam schronienie.

Grecja i Jugosławia. W Londynie podpisano ważny układ między tymi państwami dotyczący ścisłej współpracy gospodarczej, politycznej i militarnej. Utworzony zostanie wspólny sztab grecko-jugosłowiański. Układ ten ma być podstawą przyszłej federacji bałkańskiej.

II. (PIP z dnia 30.I.1942): Konfederacja polsko-czeska.

Dzień 24 stycznia będzie miał w historii wielkie znaczenie nie tylko dla rozwoju dalszych stosunków i współżycia polsko-czeskiego, lecz również i dla odbudowy Europy powojennej. Na podstawie deklaracji z dn. 11.II.41 r. rządy polski i czechosłowacki podpisały w dniu tym układ o Konfederacji polsko-czechosłowackiej. Układ ten zawiera następujące punkty. Oba rządy są ze sobą zgodne co do następujących zagadnień: 1. Rząd polski i czeski pragną, aby konfederacja objęła również inne państwa środkowej Europy. 2. Celem najściślejszej współpracy i dobrobytu oba państwa będą prowadziły wspólną politykę zagraniczną, wojskową, gospodarczą, finansową, socjalną, komunikacji, poczt i telegrafów. 3. Stworzony zostanie jeden wspólny sztab główny dla celów obrony w czasie pokoju i jedno wspólne dowództwo w czasie wojny. 4. Skoordynowany zostanie handel zagraniczny obu państw, ujednolicone taryfy celne w dążeniu do stworzenia unii celnej. 5. Skoordynowana zostanie polityka monetarna. Każde państwo zatrzyma własny system monetarny i własne banki, które będą strzegły stanu waluty w każdym kraju. Ustalony zostanie stały stosunek jednej waluty do drugiej. 6. Koordynacja finansów i systemu podatkowego w obu krajach. 7. Opracowanie planów wspólnego rozwoju i administracji kolejowej, wodnej i lotniczej, ujednolicenia opłat pocztowych i telekomunikacyjnych. 8. Państwa, posiadające porty morskie i rzeczne oddadzą je na usługi wszystkich państw Konfederacji, a państwa nieposiadające takich portów, popierać będą odnośne interesy państw pierwszych. 9. Jednolita polityka socjalna, szkolna i kulturalna. 10. Swoboda komunikacji pomiędzy obu krajami, zniesienie paszportów i wiz we wzajemnej komunikacji, swoboda pobytu i zarobkowania. 11. Uznanie wzajemne dyplomów szkolnych i zawodowych, honorowanie wyroków sądowych, koordynacja prawa i wzajemna pomoc prawna. 12. Konstytucje państw Konfederacji zapewnią obywatelom wolność sumienia, osobistą, nauki słowa i prasy, prawa zrzeszania się, równość obywateli wszystkich wobec prawa, prawo dostępu do urzędów i do godności, niezależność sądów i kontrola społeczeństwa nad rządami. 13. Dla wprowadzenia wspólnej polityki wprowadzone zostaną wspólne organy konfederacji. 14. Wspólne wydatki pokrywać będą wszystkie państwa Konfederacji.

W naszych artykułach dotyczących państwa zachodniosłowiańskiego wysunęliśmy ideę związku państwowego, obejmującego szereg słowiańskich i niesłowiańskich państw narodowych, leżących na międzymorzu Bałtyk-Adriatyk-Morze Czarne. państwo zachodniosłowiańskie powinno być państwem na tyle silnym, a co za tym idzie spoistym, aby mogło się obronić przed Niemcami i Rosją. Ustrój jednak jego powinien być na tyle elastyczny i luźny, aby każde państwo narodowe, względnie każdy naród państwo narodowe tworzący, mógł się bez przeszkód rozwijać. Zupełnie natomiast inaczej ujmują sprawę środkowej Europy akcja i akty dyplomatyczne opisane przez przytoczone wyżej komunikaty radiowe. Ambasador Raczyński w swoim wywodzie daje do poznania, że być może, powstaną na tym terytorium dwie federacje, które ze sobą pozostawać będą w najściślejszej łączności i stworzą jedną całość gospodarczą. Oczywiście, że dwie federacje, współdziałające ze sobą, a jednolite w pewny znaczeniu państwo zachodniosłowiańskie o nie jest jedno i to samo. W tym ujęciu widać znowu rękę lóż, rękę doktrynerskich ośrodków masońsko-demokratycznych, którym bardzo trudno zgodzić się na powstanie silnego tworu państwowego, kierowanego przez Polskę. Pan Raczyński w swoim wywiadzie uchyla nawet, zapewne nie zdając sobie z tego sprawy, rąbka tajemnicy, jeśli idzie o przyczyny tej ostrożności. Powiada on, że „konieczne jest, aby w środkowej Europie powstał silny ośrodek gospodarczy, zdolny się obronić i daleki od wszelkiego ucisku i dążności do hegemonii”. Idzie zatem wyraźnie ośrodkom żydowsko-masońskim, może nawet Anglii i Rosji, aby na omawianym terytorium nie powstał ośrodek polityczny, gdyż mógłby on uciskać najprawdopodobniej żydów i przejawiać tendencje do hegemonii. Czy jednakże taka galareta, jak owe dwie federacje, względnie jak to stwierdza [Raczyński], konkretnie zarysowany wypadek polsko-czechosłowacki, tylko konfederacje, będzie się w stanie przed kimkolwiek obronić[227]? Jesteśmy przekonani, że absolutnie nie. A może właśnie o to chodzi? Widać z tego wszystkiego, że masoneria niczego się z tej wojny nie nauczyła. Widać także, że pokój może być przez sfery masońskie organizowany jeszcze gorzej, jak obecne działania wojenne przeciwko państwom trójkąta Berlin-Tokio-Rzym[228].

Jeden z przytoczonych komunikatów doniósł o podpisaniu układu grecko-jugosłowiańskiego, mającego wytworzyć podstawę przyszłej federacji bałkańskiej. Układ dotyczy ściślej współpracy gospodarczej, politycznej i militarnej. Ta ostatnia jest tak daleko przewidywana, że zostanie stworzony aż wspólny sztab. Układ ten jest wyraźnie skierowany przeciw Bułgarii, na której Grecja chce odwojować dostęp bułgarski do Morza Egejskiego. Serbia zaś Macedonię. Jest to układ bardzo podobny do układu sił przeciwbułgarskich w czasie wojny bałkańskiej, który pozbawił Bułgarię owoców zwycięstwa nad Turcją. Układ grecko-jugosłowiański skierowany jest także przeciw nowopowstałemu państwu chorwackiemu. Nie ulega żadnej wątpliwości, że za układem grecko-jugosłowiańskim stoi Anglia, która chcąc sobie zabezpieczyć śródziemnomorską drogę do Indii, proteguje przede wszystkim Grecję, ale także i Jugosławię względnie Serbię. W obu tych krajach Anglia ma, jak się okazało, w czasie obecnej wojny, bardzo poważne wpływy. Oczywiście trzeba pamiętać, że układ jugosłowiańsko-grecki jest w tej chwili po zorganizowaniu się państwa chorwackiego, raczej układem serbsko-greckim.

Bardziej szczegółowo doniosły komunikaty o związku czechosłowacko-polskim[229]. Ostatecznie nazwano ten związek konfederacją, zaznaczając, że jest to związek luźniejszy od federacji, jakkolwiek komunikaty mieszają te pojęcia dość często. Dużo zamieszania wprowadza nasza prasa podziemna na temat istoty kontrahentów[230]. Mówi się o układzie, czy konfederacji czesko-polskiej. Tymczasem układ został zawarty pomiędzy rządem polskim, jakkolwiek istnieje państwo słowackie i państwo to zostało uznane przez polski przedwojenny rząd. Oczywiście, faktycznie jest układ tylko czesko-polski, tak jak układ bałkański jest układem serbsko-greckim. Układ czechosłowacko-polski jest bardzo wielką analogią do układu jugosłowiańsko-greckiego. Rola Grecji przypadła tu Polsce, jakkolwiek Polska ma całkiem inne pozycje, jak Grecja. Polska nie mała i nie ma żadnego interesu politycznego analogicznego do obrony Greckiej Tracji przed Bułgarami, który by narzucał jej konieczność układu z Czechami, występującymi jako Czechosłowacy. Układ czechosłowacko-polski jest wymierzony przeciwko państwu słowackiemu. Jako taki jest niepotrzebnym zadrażnieniem Słowaków, a przez to politycznie szkodliwym. Układ czesko-polski pomija także milczeniem sprawę łużycką, oddając Łużyczan na łup czeskiej zaborczości. Już te dwa braki decydują o tym, że układu między emigracyjnymi rządami Czech i Polski nie można uważać za układ podyktowany polską narodową racją stanu. Jeżeli nie polska, to jaka racja stanu podyktowała polskiej emigracyjnej reprezentacji ten układ? Coś trochę na ten temat może nam powiedzieć 12. punkt układu brzmiący: „Konstytucje państw Konfederacji zapewnią obywatelom wolność sumienia, osobistą, nauki słowa i prasy, prawa zrzeszania się, równość obywateli wszystkich wobec prawa, prawo dostępu do urzędów i do godności, niezależność sądów i kontrola społeczeństwa nad rządami”. Jak widzimy zatem, jest to prawie dosłowne powtórzenie sławnej już obecnie deklaracji zasad rządu gen. Sikorskiego, chcącej koniecznie obdarzyć naród polski „demokratycznym” ustrojem, nawet gdyby większość Polaków tego ustroju sobie nie życzyła. Deklaracja Zasad przewidywała, że w takim wypadku polską większość będzie można przegłosować głosami żydów, Ukraińców, Litwinów, Białorusinów, może Niemców[231]. Teraz zaś przekonujemy się, że gdyby i tak Polacy w Polsce przegłosowali w tej dziedzinie wszystkie swoje mniejszości, to i to na nic się nie przyda. Demokratyzmu w Polsce będzie bronić omawiany układ, dotyczący konfederacji. Do pomocy żydom i Ukraińcom przyjdą Czesi. W świetle 12. punktu układu o konfederacji staje się jasnym, że u podłoża układu była czynna racja stanu żydostwa i masonerii. Idzie tu po prostu o wzmocnienie wpływów masońskich w Polsce i o niedopuszczenie do unarodowienia Polski.

Układ grecko-jugosłowiański został zawarty pod auspicjami Anglii i służy także angielskim interesom. Pakt polsko-czechosłowacki może okazać się w swych skutkach tak samo, jak i pakt państw bałkańskich, instrumentem dogodnym dla polityki państw postronnych. Oczywiście, że Anglia może uzyskać wzmocnienie swych wpływów w obu układających się państwach. Ale przede wszystkim pakt ten może stać się narzędziem polityki rosyjskiej z powodu notorycznego moskalofilstwa Czechów[232]. W tym związku znamienne są słowa ambasadora Raczyńskiego, dotyczące ustalenia przez gen. Sikorskiego wspólnie że Stalinem, podwalin pod przyszłą współprace obu krajów. Warto też zwrócić uwagę na fakt wymienienia przez Raczyńskiego Litwy i Węgier, jako państw, mających należeć do federacji środkowoeuropejskiej. Czyżby państwa położone na wschód od Litwy i Węgier, a zatem Łotwa, Estonia, Rumunia i Bułgaria miały się stać strefą wpływów rosyjskich i do federacji nie należeć?

Rozwój sytuacji wojennej posuwa co prawda sprawę dalej. Wedle doniesienia Deutsche Allgemeine Zeitung[233]. z dn. 16.IX.1942. gen. Sikorski dał wywiad redakcji tygodnika amerykańskiego „Saturday Ewening Post”[234] na temat swego planu Stanów Zjednoczonych Europy wschodniej. Według Sikorskiego Związek Sowiecki zgadzał się na jego plan, Anglia ustosunkowała się przychylnie a Stany Zjednoczone Ameryki Południowej są poinformowane o projekcie jako jednym z celów wojny. W skład Stanów Zjednoczonych Europy Wschodniej wchodziliby: Polacy, Czesi, Niemcy?, Słowacy, Rumuni, Węgrzy, Bułgarzy a może jeszcze i inne ludy. Jest to pociągnięcie propagandowe obliczone na satelitów Niemiec. Ale też może to być ukryty przeciwrosyjski sztych Anglii. Jest bardzo charakterystycznym momentem, że Sowiety musiały się zgodzić na ten plan choćby tylko ujęty propagandowo. Dla naszego programu jest to o tyle ważne, że plan Stanów jakkolwiek nieszczególnie pomyślany oswaja jednak z ideą wspólnoty państwowej na omawianym terytorium.

W świetle tych wszystkich uwag widzimy jasno różnice dwóch programów. Nasz program jest programem narodowym i szczepowym, programem organicznym i konstruktywnym. Odpowiada on interesom nie tylko polskim, ale także leży w interesie wszystkich narodów słowiańskich, zamieszkujących międzymorze zachodniosłowiańskie. Program rządu londyńskiego jest programem narzuconym przez międzynarodowe czynniki polityczne. Jest to organizacja Europy środkowej, podyktowana interesami żydów, Anglii i Rosji. Program ten krzywdzi szereg narodów, a co najważniejsze, nie tworzy organicznej, potrzebnej dla pokoju światowego całości. Naród polski, rozumiejąc swoje interesy o historycznej doniosłości opowie się na naszym narodowym w tej dziedzinie programem.

ROZDZIAŁ IX
ISTOTNIE POLSKA ORIENTACJA

Pewne niebezpieczeństwo dla idei państwa zachodniosłowiańskiego może tworzyć odżycie sporów orientacyjnych z poprzedniej wojny światowej.

Pojęcie orientacji pochodzi, jak wiadomo, z okresu wojny wszechświatowej, w czasie której naród polski wśród ciężkich warunków budował zręby swej państwowości. Wtedy to Dmowski, genialnie ogarnąwszy polityczne położenie polskie i międzynarodowe zerwał z wiekową naszą tradycją walki z Rosją, a zaingerował okres walki z Niemcami, zagrażającymi wprost istnieniu narodu polskiego. Niestety była wtedy bardzo wielka część społeczeństwa, która wbrew zdrowemu rozsądkowi chciała budować polskie państwo w oparciu o niemieckie państwa centralne. Tę dwutorowość polskiej polityki nazwano popularnie sporami orientacyjnym. Nazwa ta była urobiona przez przeciwników polityki narodowej Dmowskiego, z tendencją pomniejszania a nawet zniszczenia tej polityki. Niemniej „orientacja” jako pojęcie polityczne utrzymała się i będziemy się nim posługiwać, jakkolwiek nie jest ono pojęciem zbyt ścisłym, zbyt odpowiadającym prawdzie historycznej. To bowiem, że Dmowski walczył przeciw Niemcom, nie znaczyło przez to samo, że walczył on jako rosyjski poplecznik, jako moskalofil. Trudno byłoby w wypadku wojny rosyjsko-niemieckiej walcząc przeciw Niemcom, być równocześnie w formalnej i taktycznej wojnie z Rosją.

Jakkolwiek przewidywania polityczne Dmowskiego okazały się trafne, to zwycięstwo jego polityki ograniczało się za jego życia do wyrąbania nam lepszych granic na zachodzie, aniżeli granice planowane prze tzw. „aktywistów”, to jest ludzi współdziałających z Niemcami[235]. Piłsudski bowiem nie tylko przeparł swoją nieszczęsną wyprawę kijowską, ale przez cały ciąg swego życia w miarę posiadanych możliwości walczył przeciw Rosji i kierował przecie niej swą politykę.

Po zamachu majowym związał się nawet daleko idącą umową polityczną z Niemcami, realizując w ten sposób zupełnie wyrażeni swą starą proniemiecką orientację[236]. Dopiero po śmierci Piłsudskiego i Dmowskiego zwyciężyła znowu polityka Dmowskiego, to jest polityka walki z Niemcami, w postaci pierwszej naszej wojny jako państwa odrodzonego, wojny, którą obecnie tragicznie przeżywamy. Smutną, pozagrobową satysfakcją Dmowskiego był dramatyczny fakt, że jego myśli politycznej nie mogli się nawet przeciwstawić uczniowie i spadkobiercy Piłsudskiego. Wojnę z Niemcami musieli podjąć Beck i Śmigły-Rydz. Zaniedbanie jednak właściwej i jedynie dobrej polityki przez Piłsudskiego i jego spadkobierców przyniosło nam tragiczną katastrofę roku 1939.

Jakkolwiek oficjalna polska polityka prawie do ostatniej chwili przed wojną wahała się, czy pójść przeciw Niemcom czy z Niemcami, to ostatecznie kiedy Hitler przez swój napad wahania te przeciął, naród polski poszedł na tę wojnę politycznie zjednoczony, bez orientacji. Nawet początkowe opowiedzenie się Rosji po stronie Niemiec niewiele w tej dziedzinie zmieniło. Rozumiano w Polsce doskonale, że wystąpienie Rosji jest wystąpieniem wtórnym, spowodowanym przez niemiecką agresję. Spodziewano się przy tym na ogół wojny niemiecko-rosyjskiej, która obu przeciwników wyniszczy. W obu okupacjach nastąpiła szalona eksterminacja żywiołu polskiego. Wyglądało tak, jakby Niemcy i bolszewicy w tej dziedzinie wprost rywalizowali ze sobą. Podzieliwszy się Polską i będąc ze sobą w pozornej przyjaźni, ani jedni, ani drudzy nas nie potrzebowali. W tych warunkach nawet najzagorzalsi germanofile stracili nadzieję na współpracę z Niemcami i nawet polscy komuniści mieli utrudnioną pracę, gdyż tego, co można by nazwać moskalofilami, w ogóle w obecnej chwili nie ma[237].

Dopiero wojna niemiecko-rosyjska stworzyła pewne możliwości i warunki powstania tego, co można by nazwać sporami orientacyjnymi. Wojna ta bowiem zmieniła w bardzo poważny sposób nasze polityczne położenie. Przede wszystkim wojna ta toczy się, a nawet w pewnym sensie do dziś się toczy na ziemiach polskich[238]. To zmusza zarówno bolszewików, jak też Niemców do starania się o pewnego rodzaju sympatię, jeśli nie współpracę z Polską. Rosja walcząc w koalicji antyniemieckiej uzyskała już w tej dziedzinie bardzo dużo, gdyż faktyczny sojusz z częścią londyńskiej reprezentacji [narodu] oraz z częścią emigracji. A i Niemcy nie tracą czasu. Powadzą oni systematyczną, choć dotychczas nie osiągającą celu propagandę w prasie gadzinowej za zmianą stanowiska Polaków, sugerując zupełnie wyraźnie myśl współpracy politycznej i wojennej z Niemcami oraz walki z bolszewizmem. Widać z tego, że chcą nas w jakiś sposób włączyć do niemieckiej Europy. Ponieważ niemiecki aparat propagandowy jest u nas bardzo dobrze rozbudowany, przeto należy się obawiać, że będzie działał. Na razie zarówno Niemcy, jak też bolszewicy są bardzo twardzi w stosunku do naszego narodu, ale w miarę wyczerpywania się ich sił na pewno starania swoje w kierunku silniejszego zaangażowania nas wzmogą. Możemy jeszcze być świadkami niejednego posunięcia w stosunku do Polski, mającego na celu wykorzystanie naszych sił.

W wyniku dotychczasowej wojny sowiecko-niemieckiej Niemcy obsadzili wschodnią część Polski, będącą [od września 1939 r.] pod okupacją sowiecką. W konsekwencji tego nawiązały się żywsze stosunki pomiędzy wschodnią a zachodnią częścią Polski. Zaczęły do as dochodzić dokładniejsze wieści o bolszewickich prześladowaniach żywiołu polskiego[239]. Wieści te wzmagają w zachodniej Polsce nastroje antybolszewickie i antyrosyjskie. Niemcy obsadzili poza tym także dawne nasze ziemie wschodnie nie objęte granicami roku 1939. A przecież w Polsce żyje wiele elementu polskiego, pochodzącego z tych ziem, mającego do nich przywiązanie, a w niejednym wypadku mającego jeszcze interesy materialne, ziemie, domy, fabryki. Interesy te należy traktować jako ważny czynnik postępowania. Wszak przed wybuchem wojny niemiecko-bolszewickiej sprzedawano i kupowano w Warszawie dobra leżące na Ukrainie. Oczywiście, że postawa tych ludzi ma też swoje wpływy na nastroje społeczeństwa, mobilizując je nie tylko przeciw bolszewikom, ale też przeciw Rosji.

Najważniejszym jednak momentem w zachodzących procesach, które niosą ze sobą niebezpieczeństwo orientacyjne, stał się układ z Rosją zawarty przez gen. Sikorskiego[240]. Na skutek niego ustąpili z rządu ministrowie sanacyjni ([August] Zaleski[241], gen. [Kazimierz] Sosnkowski[242]), oraz reprezentant Stronnictwa Narodowego, minister, Marian Seyda[243]. Sanacja przy tej sposobności przeprowadziła potężny manewr polityczny, mający na celu walkę z Sikorskim oraz propagandę swoich własnych celów politycznych. Przede wszystkim trzeba pamiętać, że sanatorzy są niepoprawnym federalistami i chcą koniecznie polskimi siłami budować Ukrainę i Białoruś. Posunięcie sanacyjne było niesłychanie sprytne. Z rządu ustąpili tylko ministrowie, rozdzierając teatralnie szaty przed narodem, ale pozostał na stanowisku prezydent [Władysław] Raczkiewicz, dzierżący istotę władzy. Nie usunął się także ze swego ważniejszego posterunku, to jest z zastępstwa prezydenta Rzeczypospolitej, gen. Sosnkowski. Nie tylko tedy sanatorzy nic nie stracili, ale podważyli bardzo silnie autorytet Sikorskiego i odegrali się mocno w opinii [publicznej], podnieśli głowę. Razem z propagandą przeciw układowi i Sikorskiemu, prowadzą propagandę za starymi swymi pomysłami federacyjnymi[244].

Wszystkie te przemiany, wydarzenia i procesy stwarzają pewien klimat polityczny, który może dać łatwo podłoże pod powstanie orientacji. Dziś specjalnie byłoby groźnym, gdyby pogłębienie się rozdźwięków na tle orientacyjnym mogło ułatwić Niemcom stworzenie jakiegoś niby rządu polskiego pod niemiecką okupacją, który by próbował na wzór Słowacji czy Rumunii wypowiedzieć wojnę Rosji. Równie groźnym byłoby, gdyby współdziałanie wojskowo-polityczne z Rosją Sowiecką nie ograniczało się tylko do emigracji, czemu przeszkodzić nie możemy, ale gdyby przeniosło się do kraju w formie nasilenia akcji sabotażowej czy nawet bojowej. Akcję czynną w kraju nakazać tylko może polski narodowy rząd, broniący i walczący o polskie interesy narodowe[245]. Przy tej sposobności musimy ustalić zasadę, że bardzo już wyniszczonych polskich żywych sił nie możemy nadużywać w służbie obcych interesów. Musimy dziś te siły zachować na decydujący moment, kiedy przy załamywaniu się okupacji, dziś już tylko niemieckiej, naród polski będzie mógł zrealizować swoją własną orientację, orientację istotnego polskiego interesu. Tą jedynie polską orientacją jest obecnie zbudowanie państwa narodowego, oraz zorganizowanie państwa zachodniosłowiańskiego pod kierownictwem Polski.

Dzięki zaś wybuchowi wojny niemiecko-rosyjskiej wyłania się koniunktura nie tylko odbudowania Polski, ale także uzyskania w tej Polsce suwerenności politycznej przez naród polski i stworzenia przez polskie państwo narodowe państwa zachodniosłowiańskiego, mającego gwarantować bezpieczeństwo i pomyślny rozwój zarówno Polaków, jak też i wszystkich innych narodów zachodniosłowiańskich. Naród polski musi wytężyć w tych kierunkach wszystkie swoje siły, nie może błądzić i rozpraszać się. Dziś nawet początek dyskusji orientacyjnych szkodzi tak pojętej polityce polskiej, gdyż odwraca od niej uwagę. Oczywiście jeszcze bardziej szkodziłoby idei państwa narodowego i państwa zachodniosłowiańskiego rozstrzelanie energii na realizowanie zarysowanej tu przez nas polskiej, oraz a próby realizowania wschodnich pomysłów federalistycznych pochodzenia niemieckiego. W istocie bowiem idea odbudowy Ukrainy jest przede wszystkim pomysłem polityki niemieckiej, mającym na celu pomniejszenie Polski i Rosji. Polska nie może dziś absolutnie wdawać się w awanturę ukraińską, gdyż nie ma sił na to, aby Ukrainę oderwać od Rosji, oraz utrzymać ją w swoim własnym państwie lub jako państwo od siebie zależne. Nie ma przy tym mowy o tym, aby Ukraińcy sami bez polskiej pomocy mogli utrzymać swoją niezależność. Jeżelibyśmy w jakiejkolwiek formie zaplątali się w sprawę ukraińską, to nie obejdzie się bez wojny polsko-rosyjskiej, tak, jak w roku 1920[246]. Skutki zaś tej wojny byłyby takie same jak wówczas, to jest straty zarówno na zachodzie, jak też i na wschodzie[247]. Wojna taka zneutralizowałaby niewielką obecnie naszą energię i nasze możliwości polityczne, a tymczasem przeszłaby koniunktura do stworzenia nowego, korzystnego politycznie porządku na międzymorzu zachodniosłowiańskim. Trzeba w tym związku pamiętać, że każde państwo robi swój system polityczny, powiększa swe wpływy bądź to przy pomocy wojny, bądź przy pomocy układów i działań pokojowych. Nie należy mieć złudzeń, że w dzisiejszym stanie rzeczy Polska mogłaby swój system budować przy pomocy wojny i tylko przy pomocy wojny. A system rozbudowania Polski na wschód można będzie urzeczywistnić tylko w wojnie z Rosją i to nawet wtedy, gdyby Rosja była tak rozbitą i zdezorganizowaną, jak była w czasie poprzedniej wojny.

Oczywiście nie znaczy to, że nie wierzymy w siły narodu polskiego. Wykrzesać z Polaków można siłę wielką, ale przed tą siłą nie należy stawiać zadań nie do wykonania.

Gdyby zaś nawet Polska w jakiś sposób weszła w posiadanie ziem ruskich (ukraińskich), to fakt ten uniemożliwiłby jej zorganizowanie się we formie państwa narodowego. Trudno bowiem przypuszczać, aby przy zachodnich i wschodnich nabytkach terytorialnych zamieszkałych w większości przez ludność niepolską, naród nasz po tylu przeżyciach i tylu katastrofach mógł opanować u siebie owe obce elementy. jest zaś rzeczą niezmiernie dla naszej przyszłości ważną, aby państwo nasze było państwem narodowym. Jedynie bowiem państwo narodowe będzie okresem odrodzenia i regeneracji, bez którego to okresu losy naszego narodu mogą być ciężkie, a nawet bardzo niepewne. Zupełnie inaczej, zdrowiej potoczą się nasze losy, kiedy na razie zrezygnujemy z rozszerzenia się na wschód, a pójdziemy na zachód i na południe. Prusy Wschodnie i ziemie po Odrę i Nysę Łużycką są o wiele przepojone elementem polskim aniżeli Ukraina i Białoruś po ćwierćwieczu bolszewizmu. Ziemie te jako ziemie zachodnio-europejskie są nam bliższe cywilizacyjnie jak obecnie ziemie ruskie. Tak samo bliższe cywilizacyjnie są nam kraje słowiańskie, a nawet niesłowiańskie, aniżeli zbolszewizowany wschód. Kraje te przy tym oddzielone górami i zorganizowane jako odrębne jednostki państwowe, a umiejętnie i celowo z Polską związane nie zrobią z Polski właściwej państwa narodowościowego.

Historycznie rzecz biorąc, kierunek naszej politycznej ekspansji szedł nie tylko na wschód szedł on także na zachód i południe. Bolesław Chrobry był przecie w posiadaniu Moraw, Czech i Łużyc. Przede wszystkim jednak ideę ekspansji polskiej na południe próbowali realizować Jagiellonowie. Były próby stworzenia unii zarówno z Czechami, ale też z Węgrami. Królem węgierskim był Władysław Warneńczyk, w kierunki morza Czarnego szedł z nieudaną wojenną wyprawą Jan Olbracht. Próby unii z Czechami nie doszły do skutku z powodu różnic religijnych, jakie istniały miedzy husyckimi Czechami a katolicką Polską. Poważną przeszkodą w ekspansji na południe, mogącej stworzyć całość i jedność państwową na terytorium międzymorza zachodniosłowiańskiego, były góry. W dzisiejszym stanie rozwoju środków komunikacyjnych, która uniemożliwiła spełnienie się południowych planów Jagiellonów to były właśnie wojny z Moskwą. Wojny te zaczęte w roku 1492 z Litwą trwały z dłuższymi przerwami ponad sto lat. Odwróciły one uwagę Polaków od zagadnień południowych, które zaczęli rozwijać Turcy i Habsburgowie, dzieląc kraje południowe pomiędzy siebie. Wojny z Moskwą wyczerpały Polskę i okroiły ją od wschodu do tego stopnia, że ostatecznie upadła[248]. Kiedy dziś zatem stoi przed Polską zadanie powiększenia swej siły, to korzystajmy z naszych dziejowych doświadczeń i najpierw oprzyjmy się o morza południowe, abyśmy się mogli zarówno sami ostać, jak też obronić naszych licznych mniejszych pobratymców na zachodniosłowiańskim międzymorzu.

ROZDZIAŁ X
PAŃSTWO ZACHODNIOSŁOWIAŃSKIE W ŚWIETLE MIĘDZYNARODOWYCH MOŻLIWOŚCI

Państwo zachodniosłowiańskie, położone pomiędzy Bałtykiem, Adriatykiem a Morzem Czarnym, byłoby kompleksem, który by oczywiście zmienił układ sił nie tylko w Europie, ale też oddziałałoby[249] na stosunki międzynarodowe poza Europą. W odróżnieniu od dzisiejszej Polski państwo to miałoby o wiele szerszy zasięg interesów politycznych, sięgałoby daleko swymi wpływami. Gdyby takie państwo powstało to wywołałoby ono w stosunku do siebie szereg nieprzyjaźni, ale też pozyskałoby szereg nowych sojuszników i przyjaciół. Myśląc o idei państwa zachodniosłowiańskiego, przypatrzmy się jak najogólniej międzynarodowym możliwościom jego powstania i rozwoju. Trzeba tu wyraźnie popatrzeć na to, kto w tej dziedzinie ma wspólne z nami interesy, a kto musi się nam przeciwstawić.

W opozycji, a może nawet w nieprzyjaźni do nowego tworu państwowego znajdą się na pewno jego sąsiedzi. Zdecydowany krąg przeciwników zamkną: Niemcy, Włochy, Rosja, Grecja i ewentualnie Turcja. Niemcy i Włochy będąc państwami pobitymi i poniósłszy nawet pewne straty terytorialne na rzecz nowego organizmu państwowego, będą najzaciętszymi przeciwnikami zachodniosłowiańskiego porządku. Jako państwa zwyciężone będą one jednak przez dłuższy czas pozbawione możliwości odwetu. Bardzo trudno będzie się mogła pogodzić z powstaniem państwa zachodniosłowiańskiego Rosja. Powstanie bowiem tego państwa zaryglowałoby jej na długi czas pochód w kierunku cieśnin czarnomorskich. Im tedy Rosja będzie silniejsza, tym trudniej będzie państwo zachodniosłowiańskie zorganizować i utrzymać. Małe państwa skandynawskie powinny się zachować raczej neutralnie, znajdując w państwie zachodniosłowiańskim przeciwwagę dla Rosji.

Najpewniejszym sojusznikiem państwa zachodniosłowiańskiego będzie na pewno Francja, szukając w nim obrony przeciw Niemcom i Włochom. Gdyby państwo zachodniosłowiańskie powstało, to spełniłoby ono w systemie francuskiej polityki zagranicznej rolę carskiej Rosji, oraz Polski, Czechosłowacji i Jugosławii z okresu przed 1929 okiem. Stąd Francja mogłaby i powinna by bardzo nam pomóc w dziele budowy nowego tworu politycznego.

Poza tym organizatorzy państwa zachodniosłowiańskiego mogą spotkać się z największym zrozumieniem, sympatią, a nawet pomocą w państwach azjatyckich położonych na wschód od Rosji i Turcji. Trzeba tu przede wszystkim zwrócić uwagę na Chiny. Chiny, kraj o wielkiej i starej cywilizacji, kraj, któremu obecna wojna pozwala na poważne przeorganizowanie się, będzie bardzo chętnie widział powstanie na zachód od Rosji większej organizacji państwowej. Chiny zawsze w ciągu swej długiej historii były bardzo czułe na niebezpieczeństwo idące ze stepów azjatyckich, czyli z terytoriów objętych obecnie przez Rosję. Z terytorium tego dokonywano przecież podboju Chin. Polityka budująca państwo zachodniosłowiańskie będzie musiała bardzo poważnie zabiegać o współpracę z Chinami.

Obok Chin liczyć można w równym stopniu na Afganistan, państwo wprawdzie mała, ale rozwijające się i bardzo zagrożone przez ekspansję rosyjską. Takie samo stanowisko w stosunku do reprezentowanej przez nas idei zająć musi naród perski. Stąd w interesie naszym leży doprowadzenie do całkowitego wyzwolenia się Iranu z wpływów politycznych angielsko-rosyjskich, które tak się niesłychanie wzmogły w czasie obecnej wojny, doprowadzając do faktycznej okupacji całego państwa. Również świat arabski rywalizujący z Turkami będzie przychylnym okiem patrzył na nasze zamiary.

W świetle dotychczasowych uwag można powiedzieć, że jest dwa wielkie narody, które są bezwzględnie zainteresowane w powstaniu państwa zachodniosłowiańskiego, tj. Francuzi i Chińczycy. Inne wielkie ośrodki polityczne, mające dość skomplikowane swoje położenie międzynarodowe, mogą tylko częściowo popierać ideę państwa zachodniosłowiańskiego. Tak przede wszystkim będzie wyglądać ustosunkowanie się do omawianej tej Japonii. Japonia posiada i przez dłuższy czas posiadać będzie trzech przeciwników, tj. Stany Zjednoczone, Chiny i Rosję. Rosja w obecnym układzie politycznym jest na dugi okres niemniej niebezpiecznym sąsiadem japońskim. Co więcej, Japonia mając wojnę z dwoma innymi swoimi sąsiadami, musi z Rosją utrzymywać stan spokoju, pomimo więzów formalnych wiążących ją przeciw Rosji. Klasycznie ten przykład zachodzi dotychczas w obecnej wojnie, kiedy Japonia nie chce czy nie może wystąpić przeciwko Rosji pomimo przymierza z Niemcami i pomimo istotnej wojskowej potrzeby wypowiedzenia wojny Rosji. To dowodzi, że konflikt rosyjsko-japoński stracił dość dużo ze swej ostrości. W związku z tym oraz w związku z konfliktem chińsko-japońskim, Japonia mniej będzie zainteresowana tym, co się dzieje na zachód od Rosji, aniżeli np. Chiny.

Najbardziej może skomplikowanym do idei państwa zachodniosłowiańskiego będzie stosunek Anglii. Najogólniej biorąc powstanie pomiędzy Niemcami a Rosją wielkiego, niezależnego i silnego państwa pokrywa się bardzo z angielskimi interesami. Państwo takie trzymałoby w szachu z jednej strony Niemcy, co do których Anglicy musieli chyba stracić wszelkie złudzenia, oraz Rosję. Oba te państwa zagrażają bardzo poważnie imperium brytyjskiemu. Niemcy mogą w każdej chwili ugodzić wyspy macierzyste, Rosja natomiast dążąc do południowych mórz, zagraża angielskim Indiom. Wobec takiej sytuacji geopolitycznej imperium angielskiego należałoby się spodziewać, że budowa państwa zachodniosłowiańskiego nie powinna natrafić na trudności, ale raczej powinna stanowić jeden z ważnych punktów programowych obecnej angielskiej polityki. Jak już jednak wspominaliśmy w jednym z poprzednich rozdziałów, polityka angielska planuje obecnie (na terenie Europy środkowej) organizację dwóch federacji, t. j. północnej i południowej. Federacja południowa, której trzon stanowią Grecy i Serbowie, ma wzmocnić angielskie zabezpieczenie szlaku śródziemnomorskiego, wiodącego do Indii i Australii. Anglicy nauczeni doświadczeniem tej wojny wzmacniają ten szlak, jak tylko mogą. Wzmocnili go już przez zajecie Syrii, Iraku, Abisynii oraz Madagaskaru. Wygląda też na to, że bądź to w związku z ochroną szlaków, bądź też w obawie o bezpieczeństwo właśnie samych Indii i Australii, Anglicy przemieszczają się na bliski i średni wschód oraz do Afryki. Trudno sobie w tej chwili zdać sprawę, czy to przemieszczanie się angielskiego żywiołu oddziała dodatnio czy też ujemnie na możliwości zachodniosłowiańskie. W każdym razie gdyby Anglicy utracili w tej wojnie Indie, to nie potrzebowaliby w Europie przeciwrosyjskiego sojusznika. Co prawda wtedy i szlak śródziemnomorski byłby dla Anglików mniej konieczny. W każdym razie zewnętrzno-polityczna sytuacja Anglii jest tak skomplikowana, posiada ona tak różnorodne orientacje, że trudno jest obecnie przed zakończeniem wojny zdać sobie z grubsza sprawę ze stanowiska Anglii wobec idei zachodniosłowiańskiej.

Tak samo trudno mieć już dzisiaj wyraźny pogląd co do stanowiska Stanów Zjednoczonych. Ustosunkowują się one do nowej idei ze względu na swój konflikt z Japonią dość przychylnie do Rosji, z drugiej jednak strony Rosja jest najbliższym sąsiadem Stanów Zjednoczonych, a jako taka może mieć z nimi także możliwości konfliktu, zwłaszcza, że Rosja przemieszcza miejsce swej energii na wschód. Na stosunki amerykańsko-rosyjskie będzie mieć bardzo duży wpływ wynik obecnej wojny amerykańsko-japońskiej. Jeżeliby Stanom Zjednoczonym udało się pokonać Japonię dość gruntownie, to może nastąpić pogorszenie się amerykańsko-rosyjskich stosunków, gdyż wtedy Stany Zjednoczone miałyby o wiele większą swobodę ruchów w stosunku do Rosji. W takim oczywiście wypadku można by liczyć na życzliwe stanowisko Stanów Zjednoczonych w procesie budowy zachodniosłowiańskiego tworu państwowego.

Stanowisko Stanów Zjednoczonych będzie o tyle ważnym, że za nim przychyli się także w dużej mierze stanowisko żydów. Żydzi, jako naród, nie będą tu mieli tak bezpośrednich interesów, jak do czasów obecnej wojny. Na skutek eksterminacyjnej polityki Hitlera żydzi zostali zlikwidowani jako podstawowa masa żydowska, bytującego właśnie na terytorium, które by weszło w skład państwa zachodniosłowiańskiego. Nie będą się oni tedy tak bardzo omawianym terytorium interesowali.

Jak zatem widzimy, państwo zachodniosłowiańskie posada dość poważną koniunkturę międzynarodową. Byłoby ono bowiem jednym z najważniejszych elementów międzynarodowej równowagi już nie tylko europejskiej, ale ogólnoświatowej. Zrealizowanie się równowagi politycznej w stosunkach międzynarodowych stanowi o długotrwałym stanie pokoju. Twór państwowy potrzebny do stworzenia równowagi międzynarodowej ma zawsze wielkie szanse powstania i utrzymania się.

ZAKOŃCZENIE

Ukończyliśmy ogólny i szczegółowy przegląd wyłaniających się możliwości na powstanie państwa zachodniosłowiańskiego. Daje on jak najogólniejsze pojęcie o wielkiej niepowtarzalnej koniunkturze jaką posiada w tej dziedzinie naród polski. To, czy koniunkturę tę naród nasz wykorzysta, zależy przede wszystkim od tego, czy zdobędzie się on na wielką historyczną wolę, czy wzniesie się na odpowiedni poziom moralno-polityczny. Tyko bowiem odpowiedni poziom moralno-polityczny narodu może zdecydować o tym, czy zdołamy spełnić swoje posłannictwo. na poziom ten złożyć się zaś musi nie tylko myśl polityczna, ale organizacja i karność polityczna oraz determinacja polityczna. Te cnoty polityczne muszą się wybić na wierzch naszych cech narodowych, jeśli mamy stanąć na czele narodów zachodniosłowiańskich.

Na koniec chcę podjąć krótką dyskusję z głosami, które dochodziły nas po ukazaniu się niektórych artykułów w „Państwie Narodowym”. Pierwsze zastrzeżenie było natury ogólnej. Niektórzy czytelnicy wysuwali obawy, czy naród polski będzie miał na tyle sił, aby zorganizować państwo zachodniosłowiańskie. Obawy te byłyby słuszne, gdyby państwo zachodniosłowiańskie trzeba było budować w walce z większością narodów wchodzących tu w grę. Tymczasem większość tych narodów, jak Słowacy, Węgrzy, Bułgarzy, Chorwaci, Łużyczanie i ewentualnie Czesi i Rumuni opowie się za przynależnością do państwa zachodniosłowiańskiego. Ten stan wymagać będzie od nas stosunkowo małej energii. Będzie ona musiała być użyta raczej w kierunku do czynników postronnych, rzucających przedsięwzięciu kłody pod nogi.

Z bardzo poważnymi sprzeciwami i zastrzeżeniami spotkał się rozdział dotyczący włączenia do państwa zachodniosłowiańskiego przedwojennej austriackiej republiki. Jakkolwiek zastrzeżenia te rozumiem i nie bardzo im się dziwię, to jednakże musze się m zdecydowanie przeciwstawić; żeby zrozumieć ideę wcielenia Austrii do państwa zachodniosłowiańskiego, to trzeba dokładnie zrozumieć wagę geopolitycznego położenia Austrii. Jeszcze raz chcę podkreślić, że kto posiada terytorium Austrii, ten ma otwarte, daleko idące możliwości ekspansywne na wschód. Państwo zachodniosłowiańskie nigdy nie byłoby bezpieczne, gdyby Austria pozostała w posiadaniu państwa i narodu niemieckiego. Projektowane tu państwo zachodniosłowiańskie będzie miało na południu dwa punkty newralgiczne t. j. Austrię i Bułgarię. Oba te kraje muszą się znaleźć w jego posiadaniu, jeżeli dzierżawy jego mają być zabezpieczone. Austria jest przy tym niemieckim punktem wypadowym podczas gdy Bułgaria stanowi przedpole ekspansji tureckiej. Na północy odpowiednie znaczenie posiadają ujście Odry oraz kraje bałtyckie. Wszystkie te 4-ry bastiony muszą się znaleźć w posiadaniu państwa zachodniosłowiańskiego.

Leon Podolski [Karol Stojanowski]

Ziemie Zachodnie a państwo narodowe

Każdy przewrót, czy, jeśli kto woli, każda rewolucja musi mieć warunki społeczno-polityczne, aby mogła się udać i aby na miejsce starego, nieodpowiedniego porządku mogła stworzyć nowy porządek społeczno-polityczny, zabezpieczający byt i rozwój narodu w najbliższej przyszłości. Do tych warunków należą: świadoma celu organizacja przygotowują przewrót, szeroko i głęboko spopularyzowana idea, w imię której przewrotu się dokonuje, słabość przeciwników politycznych, a wreszcie pewna grupa, czasami warstwa społeczna, która by stanowiła szeroko pomyślaną podstawę operacyjną zarówno dla zorganizowania i dokonania przewrotu, jak też przede wszystkim dla dobrego zorganizowania i funkcjonowania nowego, stworzonego przez przewrót porządku i długotrwałej tego porządku obrony. W istocie bowiem jest o wiele łatwiej technicznie dokonać przewrotu, aniżeli stworzyć i obronić nowy porządek społeczno-polityczny. Są przecież w dziejach przewroty udane technicznie, ale nie mające siły twórczej i przez to szybko upadające, jak np. przewrót Napoleona III. Każdy zaś wielki rewolucyjny przewrót miał jako podstawę jakąś warstwę społeczną, która specjalnie przewrót ten poparła. I tak ewolucję francuską poparły żywioły mieszczańskie, rewolucję bolszewicką robotnicy i zbałamuceni przez komunistów chłopi, rewolucje wreszcie typu faszystowskiego włoskie i niemieckie drobnomieszczaństwo i robotnicy. Oczywiście w danej chwili stwierdzamy tylko socjologiczną konieczność poparcia każdego przewrotu przez jakąś warstwę społeczną, reprezentującą wielkie i szerokie masy narodu. Nie wchodzimy tu szczegółowo w konsekwencje, jakie za sobą niesie takie poparcie. Najogólniej mówiąc, za poparcie jakiego udziela warstwa społeczna przewrotowi, musi społeczeństwo i państwo płacić danej warstwie wielkimi świadczeniami i przywilejami. Przywileje te i świadczenia wykoszlawiają porządek społeczno-polityczny i stają się przez to przyczyną i zarodkiem przyszłego upadku. Klasycznym, w pełni rozwiniętym wypadkiem jest tu wypadek francuski. Czyż bowiem u podstawy przedwojennego francuskiego rozkładu politycznego nie leży francuska rewolucja, która zmusiła Francję płacić masońskiej burżuazji przez półtora wieku bardzo wiele za poparcie rewolucji?

Jeśli mowa o narodowym przewrocie polskim, to niełatwo znieść warstwę społeczną, która by sama jedna stanowiła podstawę przewrotu. Tak się bowiem ułożyły stosunki polityczne i społeczne w Polsce, że żadna warstwa w całości nie poprze narodowego przewrotu, zwłaszcza w początkowej fazie przewrotu. Polski przewrót narodowy będzie się opierał na siłach międzywarstwowych. Nie ulega wątpliwości, że może największą podstawę społeczną da naszemu przewrotowi chłop polski. Jednakże za duże wpływy posiada na wsi kierunek radykalno-lewicowy, aby chłop poparł przewrót narodowy od razu i całkowicie. Kierunek lewicowo-radykalny, sterowany przez koła masońskie zrobi bardzo dużo, aby się państwu narodowemu przeciwstawić, oraz nie dopuścić do jego powstania. Mieszczaństwa polskiego jest bardzo mało. Wprawdzie rodzi się ono na terenie t.zw. „Gubernii Generalnej” w związku z antyżydowską polityką niemiecką, ale jako warstwa dopiero formująca [się], nie odgrywa roli decydującej. Także i inteligencja w całości nie poprze przewrotu narodowego. Tylko bowiem młodsze roczniki inteligencji są wychowane w duchu narodowym i immunizowane od wpływów żydowskich. Jak już poprzednio podkreślałem, jest to zjawisko raczej dodatnie. To, że przewrót narodowy będzie rezultatem poparcia sił międzywarstwowych, a nie sił jakiejś poszczególnej warstwy, czy klasy społecznej, uchroni polskie państwo narodowe np. od wpływów marksistowskich, socjalistycznych, wpływów, które wypaczyły zarówno państwo faszystowskie, jak też narodowo-socjalistyczne.

Jest w Polsce szeroka i jak na polskie stosunki potężna grupa społeczna, mająca wszelkie dane po temu, aby stać się podstawą społeczną narodowego przewrotu, jedną z najważniejszych baz organizacyjnych narodowego państwa polskiego oraz elementem podstawowym państwowej grupy narodowej, organizującym, broniącym i rządzącym polskim państwom narodowym. Jest to przy tym grupa, a nie warstwa społeczna, grupa, w której wszystkie człony społeczne od robotnika do arystokraty są z gruntu narodowe. Tą grupę społeczną jest ogół i całość społeczeństwa ziem zachodnich.

Żeby w tym względzie nie było żadnych nieporozumień, ustalamy sobie co uważamy za społeczeństwo ziem zachodnich. Trzonem i naturalnym ośrodkiem tych ziem jest oczywiście Wielkopolska, ściślej mówiąc przedwojenne województwo poznańskie, wykrojone z ziem byłego zaboru pruskiego. Jest to ośrodek z dużą kulturą narodową i polityczną, ośrodek wielki i posiadający liczne możliwości. Do ziem zachodnich należy poza tym z ziem byłego zaboru pruskiego Pomorze i Śląsk oraz całe dość szerokie pogranicze byłej kongresówki, przylegające do ziem byłego zaboru pruskiego, jak Kutnowskie, Kaliskie, Łódzkie, wraz z pograniczem śląsko-małopolskim. Pogranicze to, mające związek kulturalny i geograficzny z ziemiami byłego zaboru pruskiego zarówno w czasach przedrozbiorowych, jak też w czasach porozbiorowych, związek ciągnący aż do chwili obecnej, tworzy z ziemiami byłego zaboru pruskiego pewnego rodzaju jedność regionalna. Nie tylko jednakże mieszkańcy tych ziem tworzą to, co nazwaliśmy społeczeństwem ziem zachodnich. Do społeczeństwa tego w ostatnim dwudziestoleciu Polski niepodległej wszedł duży zastęp Polaków z byłego zaboru austriackiego i rosyjskiego, którzy się osiedlili w ziemiach byłego zaboru pruskiego. Wielu z tych Polaków nie zżyło się jeszcze z ludnością zachodnią. Wielu jednak związało się bardzo silnie z Poznańskiem, Śląskiem i Pomorzem. Zwłaszcza młode pokolenie tych „Galileuszy z Kongresówy”[250], bądź to urodzone, bądź też wychowane na zachodzie weszło całkowicie w skład społeczeństwa ziem zachodnich. Jak zatem widzimy, społeczeństwo ziem zachodnich to wielka siła społeczna i polityczna, która opowiedziawszy się za ideą państwa narodowego może sama jedna stać się podstawą i podwaliną nowego porządku politycznego w Polsce. Jeżeli tak jest, to myślę, że jest to sprawą pilną i potrzebną omówić zagadnienie stosunku ziem zachodnich do idei państwa narodowego.

Stosunek ten, jego historyczną konieczność, zrozumiemy dobrze dopiero wtenczas, jeśli sobie uświadomimy czym w życiu naszego narodu były i czym obecnie są ziemie zachodnie. trzeba tutaj przede wszystkim pamiętać, że rdzeń ziem zachodnich, tj. Wielkopolski odłam naszego narodu dał nam pierwszą narodowa dynastię w postaci Piastów, dynastię która wydała tak wielkich władców jak Mieszko I, Bolesław Chrobry Wielki, Bolesław Śmiały, Bolesław Krzywousty, [Władysław] Łokietek, Kazimierz Wielki i inni. Wielkopolanie stanowili wojskową i polityczną drużynę tych piastowskich władców. Byli ich wodzami i administratorami, ich doradcami i dyplomatami. Wielkopolanie, jednym zdaniem, przez długi czas Polską rządzili i kierowali, bronili i powiększali jej granice. Widocznie tedy coś było w duszy społeczeństwa wielkopolskiego, jakieś wielkie polityczne zdolności, które właśnie Wielkopolan przeznaczyły do tej wspaniałej roli. W żadnym razie nie ulega wątpliwości, że Wielkopolanie są elementem państwo-twórczym pierwszej jakości, okazali to bowiem w rzeczywistym a trwającym całe stulecia, życiu politycznym.

Wielkopolska z miastami Gnieznem i Poznaniem była do śmierci Bolesława Krzywoustego (r. 1138) centrum politycznym całej Polski. Dopiero podziały Polski przeniosły stolicę do Krakowa, siedziby księcia seniora. Od tego to czasu datuje się utrata pozycji politycznej Wielkopolan. Przyczyną tej utraty nie jest jednakże samo umieszczenie siedziby senioratu w Krakowie. Przyczyna jest o wiele głębsza. Polska podzielona pomiędzy potomków Krzywoustego, skłócona wewnętrznie, nie mogła się oprzeć niemieckiemu naciskowi. Niemcy nie tylko forsownie wcielają kraje zachodniosłowiańskie na zachód od Polski, ale zyskują coraz większe wpływy w samej Polsce. W r. 1157 pada Branibórz broniony przez Jaksę z Kępanicy, w r. 1181 książę zachodniego Pomorza Bogusław zmuszony jest złożyć hołd Rudobrodemu w Lubece. Wszelkie możliwości rozrostu Polski na zachód zostały nie tylko na długie wieki utracone, ale Niemcy parli potężną falą na wschód. Ten proces niemieckiego parcia na wschód spowodował systematyczne cofanie się Polski z Zachodu oraz, powodowane przez to cofanie się, szukanie rekompensaty na wschodzie. Polska zaczyna zyskiwać wpływ w świecie litewsko-bałtyckim, tj. w Prusach wschodnich, na Jaćwieży, wreszcie na Litwie, oraz wpływy w świecie ruskim. Wielkopolska na skutek tych procesów historycznych stała się z ziem środkowo położonej w państwie, ziemią kresową. Przeniesienie stolicy z Wielkopolski do Krakowa, a potem do Warszawy, oraz kresowość Wielkopolski powoli a systematycznie zaczęły pozbawiać tę dzielnicę znaczenia w całokształcie polityki polskiej. Nawiasem mówiąc, dopiero teraz z chwilą wysunięcia przez część Obozu Narodowego, tj. przez grupę przewrotu narodowego postulatu granicy zachodniej na Odrze i Nysie otrzymuje Wielkopolska poważne możliwości odbudowania swego politycznego znaczenia, o ile oczywiście poprze całą swą rozporządzalną siłą ideę przewrotu narodowego i sam przewrót.

Nie trzeba jednakże przypuszczać, że przeniesienie stolicy z Wielkopolski do Małopolski pozbawiło całkowicie ziemie zachodnie wpływu na polskie życie polityczne. Wielkopolska nie tylko ciągle dawała wielki wkład do ogólnopolskiej skarbnicy politycznej, ale, co więcej, jej inicjatywy były na ogół politycznie mądrzejsze, dojrzalsze i jakbyśmy dzisiaj powiedzieli, o wiele więcej narodowe, aniżeli poczynania innych dzielnic. wielkopolska rozumiała najlepiej ze wszystkich dzielnic niebezpieczeństwo niemieckie, znaczenie problemów morskich, sprawę żydowską, znaczenie zerowego ustroju gospodarczego i tp. Żeby nie być gołosłownym, przytoczę kilka faktów historycznych na powtórzenie wysuniętej tezy.

Oto przy końcu XIII stulecia, w chwili gdy Małopolska uległa najazdowi czeskiemu, a cała Polska zżerała swoje siły w podziałach dzielnicowych, książę wielkopolski, Przemysł II, daje pierwsze podstawy pod państwowe zjednoczenie Polski. Łączy on mianowicie z Wielkopolską Pomorze Nadwiślańskie oraz koronuje się na króla polskiego w Gnieźnie dnia 25 czerwca 1295 r. Dzieła rozpoczętego przez króla Przemysła II dokończył jego następca na tronie „Królestwa polskiego i Pomorza”, najdzielniejszy z dzielnych naszych królów, król Władysław Łokietek, pierwotnie książę kujawski.

Za Kazimierza Jagiellończyka szlachta wielkopolska pod przewodem Ostroga złamała przysięgę możnowładców małopolskich. Równocześnie ta szlachta ujawniała tendencje ekspansywne w kierunku ujścia Wisły i Bałtyku, podczas gdy małopolskie możnowładztwo paro raczej na stepy ukraińskie. Wielkopolanin, Prymas Łaski, był przeciwnikiem sekularyzacji Zakonu krzyżackiego, radząc Zygmuntowi I-mu po prostu wcielenie ziem Zakonu krzyżackiego i oparcie się o wybrzeże pruskie. Tenże Prymas Łaski i jego bratankowie są zwolennikami przymierza francusko-polskiego, skierowanego swym ostrzem przeciw Habsburgom. W czasie największego naszego upadku, co w chwili elekcji Augusta Mocnego, jedynie Wielkopolanie sprzeciwiają się wyborowi Niemca na króla. gdy za czasów ostatniego naszego króla Stanisława Augusta chciano wbrew Rosji związać silniej z Polską Gdańsk, Rosja stanęła przeciw Polsce a za Gdańskiem. Poseł ziemi pomorskiej Józef Wybicki mógł, już w tej sprawie tylko zdobyć się na protest przed polskim sejmem. Miasto Poznań najwcześniej, o jeszcze przed pierwszym rozbiorem Polski, oczynszowało chłopów ze wsi należących do tego miasta. Wielkopolanin wreszcie, gen. Henryk Dąbrowski, dał początek epopei legionowej.

Po rozbiorach pod zabór pruski dostały się: część Wielkopolski, jako W.[ielkie] Księstwo Poznańskie, Pomorze i Śląsk. Niemcy na te terytoria przypuścili jak najwścieklejszy szturm eksterminacyjny. Ziemie zachodnie broniły się z podziwu godnym uporem wypracowując w tej obronie pierwszorzędne cechy charakteru. Ziemie zachodnie w walce tej wprawdzie osiągnęły najwyższy stopień rozwoju kulturalnego, ale przed wojną światową walczyły już ostatkami sił. Niemcy już wyglądali w tej walce na zwycięzców. uratował polskość ziem zachodnich Roman Dmowski przez narzucenie Polsce programu walki przeciw Niemcom. Ziemie zachodnie w czasie wojny światowej zdały wielki egzamin swej dojrzałości politycznej. Stanęły murem za Dmowskim, popierając pracą, pieniędzmi i krwią jego walkę z Niemcami. W obu pozostałych dzielnicach zwalczały się dwie orientacje ale Wielkopolska, Śląsk i Pomorze walczyły jako zwarta całość przeciw Niemcom. Ta jednolita i zwarta postawa zachodnich ziem polskich manifestowana przeciw niemieckimi powstaniami w Wielkopolsce i na Śląsku zdecydowała o przyłączeniu tych ziem do Polski. Niestety program Dmowskiego nie został w całości zrealizowany. Szereg ziem polskich zostało po stronie niemieckiej. Gdańsk nie przypadł Polsce; rdzennie polskie Mazury znalazły się w Niemczech, nie rozwiązano wreszcie sprawy wschodnio-pruskiej. Stało się to nie tylko dzięki przeciwdziałaniu niemiecko-żydowskiemu na konferencji pokojowej, ale także dzięki temu, że Piłsudski przeciwstawił zachodniej polityce Dmowskiego swoją politykę wschodnią. Granice Polski są tedy wynikiem kompromisu dwóch polityk, a co za tym idzie częściowej porażki narodowej polityki Dmowskiego. Skutki tej częściowej porażki były dla znaczenia ziem zachodnich w Polsce bardzo poważne. Polska oficjalna polityka przez całe prawie dwudziestolecie skierowana była na wschód, zaniedbując zachód i jego interesy. Oczywiście, że polityka wschodnia systematycznie eliminowała reprezentantów ziem zachodnich nie tylko od poważnego udziału w rządach. ale nawet poważniejszego wpływu w ogóle na aparat państwowy. Nieupuszczanie zachodnich elementów do wpływu na rządy umożliwiały dwa momenty. Oto na skutek pozostawienia poza garncami polskimi poważnej ilości ziem i ludności polskiej, zachodnie elementy zostały w Polsce zmajoryzowane[251]. Poza tym odłam polski ziem zachodnich posiadał stosunkowo mało inteligencji przygotowanej po prostu do objęcia stanowisk w aparacie państwowym. Wszystkie te przyczyny spowodowały to, że w ostatnim dwudziestoleciu zachodnia Polska miała bardzo małe znaczenie w polskim państwie, w polskiej polityce zarówno wewnętrznej, jak też zagranicznej, wreszcie w polskim wojsku. Zachodnia Polska była w Polsce niejako przykryta przez inne dzielnice i inne elementy polityczne. Większe wpływy miały w Polsce inne dzielnice, a przede wszystkim żydzi. Stosunki polityczne ułożyły się tedy w ten sposób, że zachodnia Polska musiała niejako bronić siebie i swoich wartości przez cofnięcie się w siebie. Stąd powstał wielkopolski, śląski i pomorski regionalizm, wytworzony zresztą przede wszystkim dzięki odpychaniu ludzi pochodzenia zachodniego od państwa polskiego przez polsko-żydowską sferę rządzącą, cementowaną przez masonerię. I jeśli się głębiej zastanowić, to tego rodzaju stosunki polityczne musiały się wytworzyć. Zmierzała bowiem do nich konsekwentnie rządząca Polską sfera polsko-żydowska, utrzymywana w jedności przez masonerię. Przecież zachodnio-polskie społeczeństwo jest społeczeństwem całkowitym posiadającym polskie mieszczaństwo. Mieszczaństwo to było zaś śmiertelnym niebezpieczeństwem dla żydów. jeżeli zatem żydostwo mieszczaństwa tego nie mogło zniszczyć, to przynajmniej trzeba go było ograniczyć do samych ziem zachodnich, trzeba było dla niego stworzyć pewnego rodzaju ghetto. Oczywiście, że specjalne warunki ghettu temu bardzo sprzyjały. Żydowsko-masońskie sprzysiężenie, polnie dbało o to, aby zachodni Polacy nie wyszli ze swego ghetta, spychając ich podstępnie do opozycji.

Ten zachodnio-polski regionalizm, względnie partykularyzm, a właściwie niedopuszczenie zachodnich Polaków do jakichkolwiek wpływów na losy państwa zmieściło się katastrofalnie na losach państwa polskiego. Śmiało można wysunąć twierdzenie, że ten właśnie objaw polityczny leżał u podłoża naszej katastrofy z września 1939. Niekiedy bowiem całe oficjalne życie polityczne i państwowe bardzo starannie wyczyszczono z „poznańskich endeków” to zabrakło w nim w zupełności ludzi, którzy rozumieli niemieckie niebezpieczeństwo. Niebezpieczeństwo niemieckie stało się w naszym oficjalnym życiu publicznym bądź to niedoceniane, bądź też wręcz negowane. Stąd prowadziło się złą politykę wewnętrzną, zagraniczną i wojskową. Kiedy wreszcie Niemcy odsłoniły przyłbicę i Hitler zażądał brutalnie wydania mu najważniejszych elementów naszej niezależności na granicy zachodniej, wtedy oczywiście było już zapóźno. Kiedy zaś po kilkunastu latach Wielkopolska, Pomorze i Śląsk okrzepły, kiedy wyrosła nowa generacja, zwłaszcza młode mieszczaństwo i inteligencja, oraz kiedy w Polsce bardzo się rozszerzył ruch narodowy, mogły ziemie zachodnie przystąpić do zdobywania swego znaczenia w Polsce. Myślę tu o ruchu przesiedleńczym mieszczaństwa zachodnio-polskiego do ziem centralnych i wschodnich. Ta, dobrze się w ostatnich latach przedwojennych rozwijająca, miejska kolonizacja zachodnia była organiczną próbą nie tylko walki z żydami, ale też odzyskania przez Polskę zachodnią należnego sobie wpływu i znaczenia w całokształcie życia polskiego.

Niestety wybuchła wojna najpierw polsko-niemiecka, w której Polska poniosła militarną klęskę, a później światowa, która znowu daje pewność zwycięstwa nad Niemcami koalicji, w której Polska dotychczas walczy. Nastąpiła jednak czasowa okupacja całego terytorium polskiego, która specjalnie ciężko dotknęła polskie ziemie zachodnie. Zostały one włączone do Rzeszy Niemieckiej. Zniszczono całkowicie polską, odwieczną fizjonomię tych ziem. Dokonano barbarzyńskiego przesiedlenia poważnej części ludności polskiej, zwłaszcza fachowego mieszczaństwa i inteligencji. Zniszczono w straszliwy sposób polski majątek narodowy na ziemiach zachodnich zarówno w postaci majątku prywatnego, jak też społecznego. jednym zdaniem Zachodnia Polska zapłaciła niesłychanie ciężką ceną za swą izolację polityczną, za swój pewnego rodzaju partykularyzm, czy też regionalizm spowodowany porażką zachodniego, narodowego programu politycznego i zwycięstwa żydostwa, masonerii i sanacji. Zarówno tedy katastrofa całego polskiego narodu, jak też bardzo ciężkie doświadczenia zachodnich Polaków stawiają przed nami pewne obowiązki i pewne konieczności. Cały naród musi wyciągnąć naukę z historycznego doświadczenia ostatniego ćwierćwiecza naszych dziejów. dzieje te niedwuznacznie uczą, że jeżeli przyszłe państwo polskie ma się utrzymać, to musi być państwem narodowym, państwem skierowanym swym nastawieniem na zachód. Zachodnio-polski odłam ludności polskiej musi mieć w przyszłej Polsce narodowej o wiele większe znaczenie polityczne, aniżeli dotychczas. Wielkopolanie, Pomorzanie i Ślązacy muszą w przyszłej narodowej Polsce stanowić trzon polskiej grupy czy warstwy rządzącej.

Dzisiaj przeżywamy chwilę w dziejach naszego narodu naprawdę przełomową. Stare państwo polskie zostało zniszczone i nie powrócą już te stare formy. Naród musi budować na nowo i na nowo zorganizować się w państwo i to państwo narodowe. Na czele całej tej akcji i pracy muszą stanąć zachodni Polacy. Zachodni Polacy staną się w ten sposób nie tylko jedną z głównych sił przewrotu narodowego w Polsce, ale najpoważniejszą podstawą narodowego porządku w Polsce, tj. polskiego państwa narodowego. Żywioł zachodnio-polski posiada do takiej roli w Polsce wszelkie dane.

Najpierw pod wpływem zwycięstwa nad Niemcami oraz związanego z nim przesunięcia się Polski na zachód, zachodni Polacy będą mieli w Polsce większe znaczenie. Oczywiście znaczenie to będzie tym większe, im bardziej w przyszłej polskiej polityce zwycięży program zachodni rozwijany w Polsce od półwiecza przez ruch, oraz przez obóz narodowy[252]. Dziś wprawdzie godzą się na zachodnie nabytki terytorialne prawie wszystkie grupy polityczne, nawet te, które do niedawna stały w pierwszych szeregach wschodnich federacjonistów. Jest to jednakże postawa czysto koniunkturalna, narzucona przez wojnę z Niemcami. W głębi zaś ducha żywioły nienarodowe i to zarówno rekrutujące się z dawnej sanacji jak też żywioły z pod znaku masonerii francuskiej nie zrezygnowały z programu wschodniego. Wielu jest przyjaciół Ukrainy, zarówno w kraju, jak też w Londynie i to przyjaciół mających oficjalne stanowiska w dzisiejszym aparacie państwowym. Przyjaciele ci zachcą, ulegając masońskiej komendzie, tworzyć polskimi siłami i wbrew naszym interesom, różne Ukrainy i Białorusie. Żeby to się nie stało, to zachodni Polacy muszą poprzeć obóz narodowy w Polsce w walce o unarodowienie państwa, muszą jednym zdaniem czynnie poprzeć ideę grupy przewrotu narodowego.

W chwili organizowania się naszego państwa po okresie okupacyjnym znajdzie się Polska w tej sytuacji, kiedy będzie mogła rozwiązać u siebie kwestię żydowską. Niebezpieczeństwo żydowskie jest specjalnie groźne dla polskich ziem zachodnich. Żydzi w przedwojennej Polsce byli w pewnym stopniu nieobecni właśnie tylko na ziemiach zachodnich, jakkolwiek już byli dość poważnie się usadowili na Śląsku i na Pomorzu[253]. Jeśliby żydzi w Polsce zostali, to nie jest na dłuższą metę do pomyślenia, aby wolna od żydów oaza wielkopolska mogła się w ogóle utrzymać. Żydzi musieliby zalać nawet Wielkopolskę. A wtenczas Wielkopolska i Wielkopolanie upodobniliby się w swojej strukturze społeczno-politycznej do Polski centralnej i wschodniej. Oczywiście w konsekwencji zażydzenia Wielkopolski ziemie zachodnie straciłyby nawet to małe znaczenie polityczne, jakie miały przed obecną wojną. A trzeba w tym związku pamiętać, że dziś Niemcy niesłychanie zniszczyli polskie ziemie zachodnie. Wobec tego stracą one po wojnie swoją wielką zwartość i odporność, co mogłoby umożliwić opanowanie polskiego zachodu przez żydów. Polski Zachód i zażydzony wschód polski, tak jak ogień i woda nie mogą obok siebie spokojnie żyć przez czas długi. Albo jeden, albo drugi musi ulec we wzajemnej walce. Zachodni Polacy muszą zatem poprzeć prace grupy przewrotu narodowego w Polsce. Tylko bowiem państwo narodowe, w dzisiejszych naszych warunkach mogące powstać tylko na drodze przewrotu, będzie w możności rozwiązać sprawę żydowską całkowicie i raz na zawsze. przed zachodnimi Polakami stanęło dziś pytanie, czy poparłszy przewrót narodowy przyczynią się do postania państwa narodowego, czy też pójdą na drogę kompromisu z siłami masońskimi i przyczynią się w ten sposób do powstania Judeo-Poloni.

Zachodnia Polska ma nie tylko obowiązek, ale też zarówno ogólnopolski, jako też swój dzielnicowy interes w stworzeniu państwa narodowego. Poza tym dziś posiada ona możliwości stworzenia go. Podstawą tych możliwości jest rozproszenie Wielkopolan, Pomorzan, Ślązaków, Łodzian i tp. po całym terytorium Polski. Rozproszenia tego dokonały: polska ewakuacja ziem zachodnich, przeprowadzona na początku wojny przez polskie władze, ucieczka pewnej części ludności polskiej, zwłaszcza zaangażowanej w akcji przeciwniemieckiej, oraz przede wszystkim materiał systematycznie wysiedlany przez Niemców. Ci wszyscy wysiedleńcy to pierwszorzędny wybór materiału ludzkiego z ziem zachodnich. Materiał do inteligentny (mieszczaństwo, ziemiaństwo i inteligencja) i kulturalny. tworzy on tu na emigracji w stosunku do reszty ludności polskiej jakby odrębną organizację. Materiał ten poznaje życie polskie na całym polskim terytorium, powoli nawet w to życie wrasta. narodowy ten materiał stanowi naturalną podstawę nie tylko dla walki o państwo narodowe, ale tez podstawę do rządzenia w tym państwie. Wyobraźmy sobie, jak wielkie znaczenie będzie mieć w okresie walki o państwo narodowe fakt rozsiania się narodowo nastrojonych Wielkopolan, Pomorzan, Ślązaków po całej Polsce. Rolę swoją ten element odegra tylko wtenczas, jeżeli zostanie przepojony nie tylko ideą budowy polskiego państwa narodowego, ale jeśli sobie uświadomi, że będzie on i powinien być w pozwanym stopniu głównym budowniczym tego państwa. Wtenczas oczywiście w chwili likwidowania okupacji, żaden np. Wielkopolanin nie będzie wracał na łeb na szyję do Wielkopolski aby zobaczyć własnymi oczyma o ile jego huba została zniszczona, ale podporządkuje się narodowemu rządowi i pod rozkazami tegoż rządu zrobi wszystko, aby w Polsce nastąpił narodowy porządek. Rozproszenie zachodnich Polaków po Polsce może i powinno okazać się takim samym zjawiskiem i procesem społeczno-politycznym, jak rozproszenie żydów w świecie. Jak wiadomo, Żydzi, uległszy rozproszeniu w świcie wytworzyli ideę politycznego opanowania świata. Jest to oczywiście zupełnie zrozumiałe. Rozproszenie wyrzuciło Żydów z ich dawnych ciasnych i skromnych warunków, a dało im szerokie stosunki i kontakty oraz większy wgląd w życie innych narodów. A wszystko to daje możliwości opanowania obcego dotychczas środowiska. Rozproszenie zachodnio-polskie daje te same możliwości społeczno-polityczne zachodnim Polakom w stosunku do Polski, jakie dało Żydom ich rozproszenie światowe.

W warunkach rozproszenia otrzymali zachodni Polacy możność wypełnienia swej misji dziejowej, którą jest dziś wywalczenie, zbudowanie i obrona narodowego państwa polskiego, które to dopiero państwo może być podstawą i fundamentem większego polskiego systemu politycznego.

Wierzę, że zachodnia Polska i zachodni Polacy tę swoją zaszczytną misję spełnią. Inna sprawa, że droga do tej misji nie będzie łatwa. Po pierwsze, zachodni Polacy spotkają na rozproszeniu sporo organizacji zależnych od ośrodków lewicowych, sanacyjnych i masońskich, z którymi ten i ów się zwiąże. Poza tym bardzo niebezpiecznym byłoby zorganizowanie się np. regionalnego ruchu. Zachodnio-polskiego walczącego rzekomo w imię regionalizmu i obrony właśnie przez ten regionalizm narodowego charakteru ziem zachodnich. Wyobraźmy sobie, że powstałaby organizacja i związany z nią ruch, który by się na terenie ziem zachodnich przeciwstawił idei państwa narodowego, wysuniętej przez grupę przewrotu narodowego, tłumacząc się tym, że jest za mało sił na to, aby państwo takie wywalczyły, że trzeba uchronić ziemie zachodnie od walk wewnętrznych, dobrze je zorganizować, a zorganizować je będzie można, o ile już teraz podporządkuje się je masońskiemu, a tylko występującemu pod ogólnopolską firmą, rządowi polskiemu zagranicą. Oczywiście tym sposobem zostałby zneutralizowany jeden z największych rezerwuarów sił narodowych w Polsce. Wtedy na kilka miesięcy wielkopolska np. byłaby może trochę więcej narodową jak krakowskie, ale potem musiałaby się ugiąć przed resztą Polski, opanowaną przez masonerię i żydowstwo, tak samo, jak ugięła się była dzielnica pruska, mająca przecie w r. 1915 i następnych nawet swój narodowy rząd i swoje własne wojsko. A dziś przecie nie miałby ziemie zachodnie nawet tego rządu i wojska. Jasnym jest, że gdyby się tego rodzaju grupa zorganizowała i gdyby nawet jej członkowie i prawie wszyscy kierownicy działali w zupełnie dobrej wierze, to nawet wtedy grupa taka byłaby grupą bardzo szkodliwą, grupą, która popełniłaby zdradę zarówno zachodnio-polskich, jak też przede wszystkim ogólnopolskich interesów narodowych. Grupa taka byłaby grabarzem państwa narodowego, mającego dziś swoją olbrzymią koniunkturę. Co więcej, grupa taka byłaby grabarzem w ogóle ruchu narodowego w Polsce. Jeżeli bowiem w wyniku obecnej wojny nie powstanie polskie państwo narodowe, to ruch narodowy zostanie w Polsce tak skompromitowany, że odwróci się od niego dusza naszego narodu.

Społeczeństwo jednak ziem zachodnich jest na tyle narodowe i na tyle dojrzałe, że odrzuci wszelkie tego rodzaju sugestie oraz w całości stanie na stanowisku budowy państwa narodowego. Wielkopolska, Pomorze, Śląsk staną w tej historycznej, wielkiej chwili, kiedy się ważą losy naszego narodu na kilka stuleci, twardo na gruncie niesfałszowanej idei narodowej. Dzielnice te zahartowane od dawien dawna w realizacji wielu idei przyczynią się obecnie do całkowitej realizacji idei narodowej, a tą całkowitą realizacją jest suwerenne, polskie państwo narodowe.

Przypisy

[1] 10 marca 1920 r. szkoła została upaństwowiona z dniem 1 grudnia 1919 r.

[2] Nt. Karola Stojanowskiego zob. m.in. K. J, Stojanowski Karol, „Z Otchłani Wieków”, r. 16, z.7/8 (1947), s.114; W. Kocka, Prof. dr Karol Stojanowski jako archeolog, „Archeologia”, t.2 (1948), s.475; T. Krupiński, Wspomnienie o Karolu Stojanowskim (1895-1947), pierwszym kierowniku Katedry Antropologii Uniwersytetu we Wrocławiu, „Studia Antropologiczne”, nr 5/1998, s. 7-12; M. Marszał, Włoski faszyzm i niemiecki narodowy socjalizm w poglądach ideologów Narodowej Demokracji 1926-1939, [Wrocław] 2001, s.174-175, przyp. 1; H. Dobias-Telesińska, Karol Stojanowski (1895-1947) - antropolog, profesor, [w:] Udział Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich w życiu naukowym i kulturalnym Poznania i Wielkopolski. Biogramy i wspomnienia, red. J. Rozmiłowski, Poznań 2007, s.140-141; W. Wincławski, Stojanowski Karol (1895-1947), [w:] Słownik biograficzny socjologii polskiej, t. 3, red. W. Wincławski, Toruń 2007, s. 327-329; J. Patalas, Społeczno-medyczne aspekty działalności Karola Stojanowskiego (1895-1947) - antropologa, eugenika oraz działacza społeczno-politycznego, mps. pracy doktorskiej, Poznań 2010, http://www.wbc.poznan.pl/Content/185483/PDF/index.pdf [dostęp: 10.06.2020 r.], s. 11-131 - szczególnie godna uwagi próba biografii; T. Siewierski, Stojanowski Karol, [w:] Warszawa walczy 1939-1945. Leksykon, red. K. Komorowski, Warszawa 2014, s. 700-701; M. Turdes, The History of East-Central European Eugenics, 1900-1945. Sources and Commentaries, London-New York 2015, s. 98-100.

[3] Poglądy te były przedstawiane w literaturze stosunkowo często, choć przez długi czas pisano wyłącznie o poszczególnych wątkach i problemach w myśli Stojanowskiego, nie zaś o niej samej jako takiej. Jedyne spójne spojrzenie na całość myśli społeczno-politycznej Autora przedstawiła w swojej rozprawie doktorskiej Joanna Patalas (zob. dz. cyt., s. 58-106). Jest to jednak jedynie obszerny zarys myśli Stojanowskiego, która zdecydowanie wymaga szerszego omówienia - niewątpliwie w formie osobnej monografii.

[4] Szerzej: M. Marszał, dz. cyt., s. 174-209.

[5] Zob. szerzej: Tamże, s. 198-203; K. Kawalec, Spór o eugenikę w Polsce w latach 1918-1939, „Medycyna Nowożytna”, nr 7/2 (2000), s. 87-102 (zwłaszcza: s. 96-98); M. Musielak, Eugenika hitlerowska w interpretacji Karola Stojanowskiego – antropologa i ideologa narodowego, [w:] Między wielką polityką a narodowym partykularyzmem, red. J. Kiwerska, B. Koszela, „Publikacje Instytutu Historii UAM” 51, Poznań 2002, s. 162-168; G. Radomski, Eugenika i przejawy jej recepcji w polskiej myśli politycznej do 1939 roku, „Historia i Polityka”, nr 4 (11), 2010, s. 85-100; J. Patalas, dz. cyt., s. 216-235.

[6] Z tego to właśnie powodu, pomimo faktu, że ukazała się drukiem dopiero w 1941 r., pozwoliłem sobie właśnie z 1940 r. uczynić początek zakresu chronologicznego broszur programowych napisanych przez Stojanowskiego w konspiracji.

[7] Jako data napisania Przedmowy pojawia się w tekście 20 IX 1942 r.

[8] Zob. T. Kisielewski, Federacja Środkowo-Europejska. Pertraktacja polsko-czechosłowackie 1939-1943, Warszawa 1991.

[9] Szerzej zob. M. Zagórniak, Koncepcje federacyjne rządu RP w Londynie w czasie II wojny światowej, [w:] Z dziejów prób integracji europejskiej od średniowiecza do współczesności, red. M. Ułaski, „Universitas Iagiellonica Acta Scientiarum Litterarumque” 1117, „Schedae Historicae, Fasciculus” 118, „Studia Polono-Danubiana et Balcanica” 7, Kraków 1995, s. 119-123; S. Fertacz, Polska myśl słowiańska w okresie drugiej wojny światowej, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach” 1870, Katowice 2000; M. Dymarski, Europa Środkowa w prognozach politycznych polskiego wychodźstwa 1939-1943, [w:] Europa i integracja europejska w polskiej myśli politycznej XX wieku, red. J. Juchnowski, J. Tomaszewski, Wrocław 2003, s. 61-90; R. Juchnowski, Koncepcje federalistyczne Rowmunda Piłsudzkiego, [w:] Tamże, s. 92-104; J. R. Sielezin, Wizja „Paneuropy gospodarczej” w myśli politycznej SL „Roch” (1941-1943). Wybrane zagadnienia, [w:] Tamże, s. 105-119; K. Rogaczewska, Naród - państwo - federalizm w koncepcjach Adama Doboszyńskiego, […] Tamże, s. 120-140; J. Sadowski, Polscy federaliści i konfederaliści w czasie II wojny światowej (część 1), „Studia Europejskie”, nr 3/2005, s. 9-31; Tenże, Polscy federaliści i konfederaliści w czasie II wojny światowej (część 2), „Studia Europejskie”, nr 4/2005, s. 9-29; W. J. Muszyński, W walce o Wielką Polskę. Propaganda zaplecza politycznego Narodowych Sił Zbrojnych (1939-1945), Warszawa 2000, s. 266-278; M. Gniadek-Zieliński, Narodowe Siły Zbrojne 1942-1947, Warszawa 2017, s. 95-100; D. Miszewski, Obóz Narodowy wobec koncepcji federacyjnej w czasie II wojny światowej, „Saeculum Christianum”, t. 24 (2017), s. 256-274; B. Grott, Koncepcje geopolityczne obozu narodowego w latach II wojny światowej, „Wschodnioznawstwo”, nr 3/2017, s. 173-192. W wymienionych opracowaniach dalsza literatura. W środowisku narodowym pomysły na przeorganizowanie Europy Środkowej pojawiały się już zresztą przed wojną. Zob. m.in. W. Wasiutyński, Między Trzecią Rzeszą a Trzecią Rusią, Warszawa 1939.

[10] J. Patalas, dz. cyt., s. 44.

[11] Zob. M. Marszał, dz. cyt., s. 174-209.

[12] Drugie z nich Autor ukończył właściwie w momencie tworzenia NSZ. Z całą pewnością na tym etapie organizacji struktury druk był sfinansowany z funduszy NLOW lub tzw. secesji SN - nie jest też zupełnie wykluczone, że groszem sypnęła Delegatura Rządu, choć do takich informacji nie udało mi się dotrzeć.

[13] Sytuacja do pewnego stopnia analogiczna jak w 1918 r.

[14] Żeby Polska była polska. Antologia publicystyki konspiracyjnej podziemia narodowego 1939-1950, wyb. i oprac. W. J. Chodakiewicz, W. J. Muszyński, Warszawa 2010, s. 825-839;

[15] Tzw. „obóz narodowy” jeszcze przed wojną nie był środowiskiem jednolitym. Obok w przeddzień wojny rozdartego konfliktem wewnętrznym Stronnictwa Narodowego, będącego największą organizacją, którą możemy sklasyfikować jako przynależącą do tego obozu, istniały jeszcze mniejsze ruchy. Spośród nich trzeba przede wszystkim wymienić zachowujące latem 1939 r. sprawność organizacyjną podzielone środowisko Obozu Narodowo-Radykalnego - środowisko tzw. Organizacji Polskiej skupione wokół dziennika „ABC - Nowiny Codzienne”, oraz Ruch Narodowo-Radykalny „Falanga”. W okresie konspiracji środowisko to uległo kolejnym podziałom. Samo Stronnictwo Narodowe było w momencie wydania tej broszury podzielone na dwa środowiska, a w 1942 r. już na trzy. Wszystkie organizacje mówiły o konsolidacji obozu narodowego, ale każda chciała by dokonało się to pod jej przewodnictwem.

[16] Przez „czystość krwi” Autor nie ma na myśli jedynie kwestii rasowych, ale także cywilizacyjne i kulturowe - o czym dalej.

[17] Faszyści włoscy fascynowali się starożytnym Rzymem, co przejawiało się w wielu aspektach życia kulturalnego i społecznego Włoch pod ich rządami. Najbardziej wymowna w tej kwestii jest jednak sama nazwa ruchu, która pochodzi od Pol. słowa „fasces” oznaczającego tzw. rózgi liktorskie, których wiązki liktorzy nieśli w antycznym Rzymie przed najwyższymi urzędnikami Republiki jako symbol ich władzy.

[18] Otto von Bismarck (1815-1898) - niemiecki polityk, premier Prus (1862-1873, 1873-1890) i kanclerz Rzeszy (1871-1890), główny architekt zjednoczenia Niemiec w 1871 r.

[19]  Ewidentny postulat wymiany klasy politycznej w Polsce i utworzenia de facto systemu monopartyjnego - choć nie pisze się tu wprost o partii, ale pewnym ruchu społecznym będącym zapleczem politycznym dla struktur państwowych, także struktury te kontrolującym pod względem ideowym w duchu prezentowanej „idei narodowej”. Czym dokładnie miałaby być ta struktura nie sposób określić, bo publicystyka konspiracyjna jest w tej kwestii niejasna. Warto jednak podkreślić, że podobne stanowisko reprezentowały podczas okupacji wszystkie organizacje narodowe, co było bez wątpienia dziedzictwem myśli Dmowskiego, stojącej za powołaniem do życia Obozu Wielkiej Polski (1926), a wreszcie (1928) będącego dopiero jego polityczną reprezentacją Stronnictwa Narodowego. Niemały wpływ na wykrystalizowanie się tego rodzaju przekonań miały także fascynacje portugalskim „salazaryzmem”. Sam Stojanowski pisał już w tym duchu przed wojną (zob. m.in. Chłop a państwo narodowe, Poznań 1937, s. 37, 42), jednoznacznie wówczas wskazując na potrzebę powstania kierującej państwem monopartii. Zob. M. Gniadek-Zieliński, Narodowe Siły Zbrojne 1942-1947, Warszawa 2017, s. 84-85.

[20] W okresie międzywojennym środowisko narodowe wrogo odnosiło się do polsko-niemieckiego zbliżenia do jakiego doszło po dojściu Hitlera do władzy i nawoływało do zawrócenia z tego kursu. Z tego też powodu z nadzieją przyjęto rozdźwięk jaki w stosunkach między oboma państwami miał miejsce wiosną 1939 r., licząc zresztą (przynajmniej odnosi się to do części narodowców) na utworzenie rządu koalicyjnego w obliczu zagrożenia wojennego.

[21] Ludwig Woltmann (1871-1907) - niemiecki antropolog, zoolog i neokantysta, jeden z czołowych przedstawicieli ruchu rasowego w Niemczech.

[22] „Politisch-Anthropologische Revue” - czasopismo wydawane w latach 1902-1907 i stworzone dla propagowania wyników badań rasowych Wotmanna i jego środowiska.

[23]  Zob. L. Woltmann, Politische Anthropologie, Eisenach-Leipzig 1903.

[24] Josef Ludwig Reimer (1879-1955) - austriacki pisarz i aktywista pangermański, popularyzator badań rasowych takich badaczy jak Ludwig Woltmann, Arthur de Gobineau czy Houston S. Chamberlain.

[25]  Zob. J. L. Reimer, Ein Pangermanisches Deutschland. Versuch über die Konsequenzen der gegenwärtigen wissenschaftlichen Rassenbetrachtung für unsere politischen und religiösen Probleme, Berlin-Leipzig 1905; tenże, Grundzüge deutscher Wiedergeburt! Ein auf wissenschaftlicher Basis ruhendes neudeutsches Lebensprogramm für die Gebiete der Rassenpflege, Staats- und Sozialpolitik, Religion und Kulture, Leipzig 1906.

[26] Gdy Autor kreśli te słowa w mocy jest cały czas pakt o nieagresji zawarty pomiędzy III Rzeszą i ZSSR. Jesteśmy jeszcze przed napaścią Hitlera na Sowiety.

[27]  Szerzej o idei pangermańskiej i jej wyznawcach przed Hitlerem zob. m.in. J. B. Jackisch, „Not a Large, but a Strong Right”. The Pan-German League, Radical Nationalism, and Rightist Party Politics in Weimar Germany, 1918–1939, Ann Arbor 2000; R. Kipper, Der Germanenmythos im Deutschen Kaiserreich. Formen und Funktionen historischer Selbstthematisierung, Göttingen 2002.

[28]  Friedrich Naumann (1860-1919) - niemiecki duchowny ewangelicki i polityk, założyciel i pierwszy przewodniczący Nationalsozialer Verein (pol. Związku Narodowo-Społecznego), istniejącego między 1896 a 1903 r. Był zwolennikiem reform socjalnych i ekspansji terytorialnej Niemiec.

[29] Hermann Rauschning (1887-1982) - muzykolog i polityk niemiecki o poglądach konserwatywnych. Działacz NSDAP od 1932 r., w okresie 29 VI 1933 - 23 XI 1934 Prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańska. Zwolennik porozumienia z Polską i Polakami mieszkającymi na obszarze Wolnego Miasta. Na tle swoich poglądów w 1934 r. wszedł w konflikt z lokalnymi władzami partii i złożył dymisję ze stanowiska, a w dwa lata późnej udał się na emigrację, gdzie zmarł.

[30] H. Rauschning, Die Revolution des Nihilismus. Kulisse und Wirklichkeit im Dritten Reich, Zürich 1938 (I wyd. polskie ukazało się już jesienią 1938 r., drugie wydanie poprawione: Rewolucja nihilizmu. Kulisy i rzeczywistość Trzeciej Rzeszy, z 5 wyd., oprac. specjalnie przez aut i z jego upoważ. przełoż. St. Łukomski [Julian Maliniak], Warszawa 1939. Zob. także recenzję A. Hertza: „Przegląd Socjologiczny”, r. VIII, 1939, z. 1-2.

[31] Erich von Ludendorff (1865-1937) - niemiecki wojskowy i jeden z czołowych dowódców na froncie wschodnim podczas Wielkiej Wojny. Po wojnie związał się z ruchem nazistowskim biorąc udział zarówno w puczu Kappa (1920), jak i puczu monachijskim (1923). W 1927 r. został wykluczony z szeregów NSDAP i do końca życia funkcjonował na marginesie tego środowiska.

[32] Możemy się tylko domyślać o kogo chodzi, ale zapewne był to ktoś z bliski współpracowników Stojanowskiego, a więc człowiek należący do tzw. grupy Kowalskiego. Być może sam Kazimierz Kowalski.

[33] Obóz Wielkiej Polski - powstały w 1926 r. z inicjatywy R. Dmowskiego ruch społeczny, którego celem była konsolidacja środowisk prawicowych w Polsce w celu obalenia rządów sanacyjnych i przeprowadzenia przewrotu narodowego. W 1933 r. OWP zostało zdelegalizowane przez rząd w całym kraju, pod pretekstem działalności wywrotowej i bojówkarskiej jego członków. Akt ten zwieńczył trwające od początku istnienia tej organizacji szykany, jakimi poddawano jej członków. W szczytowym momencie do OWP należało od 200 do 300 tys. osób, co czyniło z niego największy ruch polityczny w Polsce.

[34] Doświadczenia narodowców z obozami wykraczają znacznie poza okres II wojny światowej. Trzeba powiedzieć jasno, że w okresie istnienia sanacyjnego obozu w Berezie Kartuskiej (1934-1939) byli jego głównymi „lokatorami”, obok nacjonalistów ukraińskich i komunistów.

[35] Chodzi o pacyfikację wsi ukraińskich w 1930 r. w ramach zarządzonej przez Józefa Piłsudskiego (wówczas premiera RP) policyjnej akcji represyjnej w Małopolsce Wschodniej. Zob. G. Mazur, Problem pacyfikacji Małopolski Wschodniej w 1930 r., Zeszyty Historyczne”, nr 135 (2001), s. 3–39; R. Wysocki, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce w latach 1929-1939. Geneza, struktura, program, ideologia, Lublin 2003, s. 128-134.

[36] Mowa tu o wyliczeniach podatku gruntowego. Na ziemiach byłych zaborów austriackiego i pruskiego był on oparty na katastrze gruntowym. Przychód katastralny szacowano na podstawie jakości gruntów (w tym klasy gleby) danego powiatu co dawało wymiar kontyngentu podatkowego, który następnie rozdzielano pomiędzy gospodarstwa rolne. Dosyć podobny sposób (pod pewnymi względami nawet bardziej skomplikowany) wyliczania podatków gruntowych miał też miejsce na terenach byłego Królestwa Polskiego. Dopiero w latach 1936-1937 na dobre rozpoczął się proces unifikacji w tym zakresie, jednak do rozpoczęcia wojny nie udało się go w pełni przeprowadzić. Zob. A. Hanusz, Polityka podatkowa w zakresie różnicowania obciążeń rolniczych w Polsce, Lublin 1996.

[37] Bardzo ciekawe spostrzeżenie, poczynione przecież przez antropologa. Lata później, antropolog filozoficzny René Girard, rozwinie głębokie badania nad mimetyczną naturą człowieka, które z całą pewnością należą do jednych z najbardziej kluczowych dla rozwoju antropologii i kulturoznawstwa II poł. XX w.

[38] Symbolicznym momentem zwrotnym w percepcji katolicyzmu przez polskich narodowców jest wydanie przez R. Dmowskiego broszury pt. Kościół, naród, państwo (Warszawa 1927). Zwłaszcza w latach 30. można zaobserwować zwrot ku żarliwości religijnej w kręgu młodych działaczy narodowych - na co zresztą Stojanowski zwraca uwagę. Zob. B. Grott, Nacjonalizm i religia. Proces zespalania nacjonalizmu z katolicyzmem w jedną całość ideową w myśli Narodowej Demokracji 1926-1939, Kraków 1984

[39] Aluzja do sprawy tzw. korytarza pomorskiego i kwestii wybudowania tam eksterytorialnej autostrady łączącej Prusy Wsch. z resztą Rzeszy, co było oczywiście elementem problemu bardziej generalnego, o którym Autor pisze dalej.

[40] Zagadnieniu temu została poświęcona kolejna z broszur Stojanowskiego, pt. Państwo Zachodnio-Słowiańskie.

[41] Jako „odpryski” ludów Autor ma tu na myśli Ukraińców i Białorusinów, jako przejściową formację okcydentalizującej się nacji ruskiej.

[42] Co ciekawe, w Państwie Zachodnio-Słowiańskim, napisanym w dwa lata później, Autor jest już znacznie pewniejszy co do tego, że Polska będzie w stanie tą ideę zrealizować.

[43] Propaganda sanacyjna utrzymywała, że Polska jest jedną z czołowych potęg europejskich. Niestety problem ten nie doczekał się obecnie dokładnego omówienia. Popularnonaukowa praca L. Wyszczelskiego pt. Polska mocarstwowa. Wizje i koncepcje obozów politycznych II Rzeczypospolitej (Warszawa 2015), po pierwsze podchodzi do problemu z innej strony, a po drugie nie jest pozycją godną polecenia. Nt. systemu propagandy sanacyjnej w ogóle zob. E. Kaszuba, System propagandy państwowej II Rzeczypospolitej (1926-1939), „Dzieje Najnowsze”, nr 35/3 (2003), s. 3-25.

[44] Abisynia (Etiopia) dostała się w ręce włoskie w wyniku wojny, która zakończyła się w 1936 r., Albanię zaś zajęto podczas kampanii wiosną 1939 r. Zob. J. B. Fischer, Albania at War, 1939–1945, Michigan 1999; D. Nicolle, The Italian Invasion of Abyssinia 1935–1936, Westminster 1997; A. Mockler, Haile Sellassie’s War, New York 2003.

[45] Włosi nie tylko zaskarbili sobie przychylność gen. Franco udzieloną pomocą militarną, ale nade wszystko udzielili mu olbrzymich pożyczek. Po zakończeniu wojny domowej, Madryt był zadłużony w stosunku do Włoch na ponad 355 mln ówczesnych dol. amerykańskich, który to dług Mussolini „wspaniałomyślnie” zredukował o 30 proc. Zob. m.in. J. F., Coverdale, Italian Intervention in the Spanish Civil War, Princeton 1975; X. M. Juliá, Włosi w wojnie domowej w Hiszpanii (1936-1939), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, nr 97 (2016), s. 183-199.

[46] Anschluss (niem. przyłączenie) Austrii - dokonana w 1938 r. przez III Rzeszę, z pogwałceniem postanowień traktatu wersalskiego, aneksja terytorium Federalnego Państwa Austriackiego.

[47] Rzeczywiście do początków 1939 r. Wlk. Brytania prowadziła politykę częściej przeciwstawną interesom polskim, niż odwrotnie. Zob. T. Piszczkowski, Anglia a Polska 1914–1939 w świetle dokumentów brytyjskich, Londyn 1975; M. Nurek, Polska w polityce Wielkiej Brytanii w latach 1936-1941, Warszawa 1983; M. Baumgart, Wielka Brytania a odbudowa Polski 1914–1923, Szczecin 1990; K. Kania, Wielka Brytania 1918–1939 w świetle polskich źródeł dyplomatycznych, Toruń 2007; J. Złotakiewicz-Kłębukowska, Od Balfoura do Curzona - polityka Wielkiej Brytanii wobec odradzającej się Polski 1918-1920, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, t. 64 (2009), s. 37-53; K. Kania, Stosunek Wielkiej Brytanii do Polski – od konferencji pokojowej w Paryżu do uznania wschodnich granic Rzeczypospolitej 1919–1923, „Historia Slavorum Occidentis”, nr 1(2), 2012, s. 151-165.

[48] David Lloyd George (1863-1945) - brytyjski polityk, premier Wlk. Brytanii w okresie 1916-1922, jeden z autorów układu wersalskiego. Podczas rozmów pokojowych, a także w powadzonej przez swój rząd polityce zagranicznej po jej zakończeniu, był przeciwnikiem wzmacniania tworzącego się państw polskiego.

[49] Pod tym terminem, Autor ma tu na myśli najpewniej prasę związaną ze Związkiem Walki Zbrojnej (ZWZ) oraz Delegaturą Rządu na Kraj.

[50] Być może aluzja do prowadzonych przez Narodową Organizację Wojskową i Stronnictwo Narodowe rozmów z ZWZ nt. scalenia wysiłku zbrojnego w kraju.

[51] 22 czerwca 1940 r. w Compiègne podpisano francusko-niemieckie zwieszenie broni. W tym samym miejscu w 1918 r. miało miejsce podpisanie rozejmu kończącego Wielką Wojnę. Wybranie tego miejsca przez Niemców było więc symboliczne, do tego stopnia, że sprowadzili oni nawet z muzeum wagon kolejowy, w którym miało miejsce spotkanie w 1918 r. i wykorzystali go ponownie.

[52] Philippe Pétain (1856-1951) - wojskowy i polityk francuski, Wódz Naczelny armii francuskiej (1917-1918), minister wojny (1934), wicepremier (1940) i premier Francji (1940-1942), przywódca Państwa Francuskiego (1940-1944) ze stolicą w Vichy, utworzonego po klęsce wojennej Francji. W 1945 r. skazany na karę śmierci, którą zamieniono na dożywotnie więzienie. Państwo Vichy usiłowało przeorientować wartości Francuzów z laickich i antyklerykalnych na bliskie ideom Autora tej broszury.

[53] Chodzi o zaakceptowanie przez XX Kongres Syjonistyczny w 1937 r. propozycji brytyjskiej o utworzeniu w Palestynie dwóch państw, mniejszego żydowskiego i większego muzułmańskiego (z Jerozolimą i nadbrzeżem kontrolowanym przez Zjednoczone Królestwo). Od zakończenia Wielkiej Wojny Brytyjczycy usiłowali rozwiązać konflikt arabsko-żydowski w będącej pod ich zarządem Palestynie. Konflikt ten, ze względu na wzmożenie aktywności syjonistycznej, a także nazistowskie represje w Europie wzmógł się w ostatnich latach poprzedzających wybuch wojny światowej.

[54] Tzw. wojna zimowa (1939-1940) między ZSSR i Finlandią, zakończona ostatecznie niewielkimi nabytkami terytorialnymi Sowietów, pozbawionymi jakiegokolwiek znaczenia strategicznego. Wojna z niewielką Finlandią pokazała wszystkie mankamenty Armii Czerwonej po stalinowskiej czystce w jej szeregach oficerskich z lat 1937-1939. Szerzej zob. m.in.: B. Piotrowski, Wojna radziecko-fińska (zimowa) 1939–1940. Legendy, niedomówienia, realia, Poznań 1997; E. Engle, L. Paananen, Wojna zimowa. Sowiecki atak na Finlandię 1939–1940, tłum. J. Sałajczyk, Gdańsk 2001; W. R., Trotter, Mroźne piekło. Radziecko-fińska wojna zimowa 1939-1940, tłum. J. Włodarczyk, Wrocław 2007.

[55] Tj. Arktyczne.

[56] Autor więc nie wyklucza nabytków terytorialnych na wschodzie w bliżej niesprecyzowanej przyszłości. W konspiracyjnym środowisku SN-owskim, do którego Stojanowski był w opozycji, zdarzały się już po rozpoczęciu wojny niemiecko-sowieckiej propozycje inkorporacji znacznych połaci zachodnich republik ZSSR po zakończeniu wojny. Zob. M. Gniadek-Zieliński, dz. cyt., s. 100-101.

[57] Tzw. Linia Dmowskiego - linia proponowanych granic wschodnich Polski przedstawiona przez delegację polską podczas obrad konferencji pokojowej w Wersalu (1919 r.). Była ona bardzo bliska rzeczywistej wschodniej granicy państwa polskiego po traktacie ryskim (1921 r.). Zob. P. Eberhardt, Koncepcje granic państwa polskiego u progu odzyskania niepodległości, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, t. 4 (2015), s. 27-30.

[58] Tego rodzaju przypuszczenia wysuwa Autor najprawdopodobniej na podstawie wiadomości dot. antypolskiego powstania w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu w czasie wojny obronnej 1939 r., podejrzewając w tym (zresztą zupełnie słusznie) niemieckie inspiracje. Zob. A. Wawryniuk, Antypolska działalność ukraińskich nacjonalistów w kampanii polskiej 1939 roku, „Radzyński Rocznik Humanistyczny”, t. 16 (2/2018), s. 447-469 - tam dalsza literatura.

[59] Henryk Jan Józewski (1892-1981) - polski malarz, działacz niepodległościowy i polityk związany z sanacją, wiceminister spraw wewnętrznych w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej (1919), minister spraw wewnętrznych w rządzie RP (1929-1930), wojewoda wołyński (1928-1929, 1930-1938) i wojewoda łódzki (1938-1939). Zwolennik porozumienia polsko-ukraińskiego. Wspierał legalną aktywność polityczną i samorządową Ukraińców, postrzegając Wołyń jako „ukraiński Piemont”, w którym rozpocznie się proces budowy państwowości ukraińskiej w oparciu o Polskę. W okresie II wojny światowej aktywny w konspiracji, członek KG Służby Zwycięstwu Polski (1939) i komendant okręgu Warszawa-Miasto ZWZ (do stycznia 1940), współzałożyciel Stronnictwa Demokratycznego i redaktor dwutygodnika „Polska Walczy”. Po wojnie kontynuował działalność konspiracyjną. Aresztowany w 1953 r. został skazany na dożywocie, którą to karę w 1956 r. kilkakrotnie zmniejszano, a wreszcie anulowano wyrok.

[60] Stojanowski nie ma oczywiście pojęcia o tzw. tajnym protokole do układu Ribbentrop-Mołotow.

[61] Obie operacje zostały przeprowadzone między czerwcem a lipcem 1940 r., a utworzenie nowych republik proklamowano w sierpniu.

[62] Pol. skoro sprawy przybrały taki obrót.

[63] Autor ma na myśli umowę graniczną z 1940 r. między Węgrami i Rumunią przeprowadzoną na mocy tzw. drugiego arbitrażu wiedeńskiego z 30 sierpnia 1940 r., podczas którego Niemcy i Włochy (w roli arbitrów) podzieliły sporny obszar między oba państwa, a także dokonały ustaleń dot. wspomnianych autonomii narodowościowych.

[64] W 1942 r. Stojanowski widzi już sprawy inaczej - zob. Państwo Zachodnio-Słowiańskie…

[65] „Głos” - czasopismo redagowane przez J. L. Popławskiego i współpracowników w okresie 1886-1900 (od 1905 redagowany przez inne środowisko). Po początkowej orientacji lewicowej pismo znalazło się jeszcze w 1888 r. pod wpływem Ligi Polskiej, a później Ligi Narodowej.

[66] Jan Ludwik Popławski (1854-1908) - polski publicysta i polityk, jeden z twórców ruchu narodowo-demokratycznego w Polsce i organizator struktur Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego w zaborze austriackim.

[67] Stanisław Stojałowski (1845-1911) - polski duchowny katolicki, polityk i działacz ludowy. Poseł do austriackiej Rady Państwa (1898-1900; 1907-1911) i Sejmu Krajowego Galicji (1901-1907), założyciel i przewodniczący Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego (1896-1906) działającego na obszarze Galicji i Śląska Cieszyńskiego . Początkowo skłaniał się ku środowiskom lewicowy, jednak od 1897 r. zaczął przechodzić na pozycje endeckie, by pod koniec życia związać się z tym środowiskiem.

[68] Chodzi o Rolskie Stronnictwo Ludowe „Piast”, powstałe w 1914 r. po rozłamie w PSL na grupę opowiadającą się za współpracą z narodowcami („Piast”) i grupę stawiającą na socjalistów („Wyzwolenie”). Liderem PSL „Piast” pozostawał od 1916 r. przez cały okres funkcjonowania partii Wincenty Witos. W 1931 r. obie grupy rozłamowe połączyły się tworząc Stronnictwo Ludowe (SL).

[69] Tj. Wincenty Witos.

[70] Liga Narodowa - tajna struktura działająca na terenach trzech zaborów i emigracji, założona w 1893 r. przez grupę zwolenników R. Dmowskiego w ramach przekształcenia istniejącej dotąd (od 1887 r.) Ligi Polskiej. Organizacja była zapleczem dla rodzącego się szeroko rozumianego środowiska narodowo-demokratycznego - działalności wydawniczej, społeczno-organicznej, a wreszcie politycznej. Liga została rozwiązana w 1927 lub 1928 r. - w zależności od relacji.

[71] Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (tu: Narodowa Demokracja) - partia polityczna wywodząca się z Ligi Narodowej, na której czele stanął R. Dmowski. Struktura istniała w okresie 1897-1919, w tym od 1904 r. legalnie w zaborze austriackim, od 1905 r. rosyjskim, a od 1909 r. w pruskim. We wszystkich zaborach SND cieszyło się znaczącym poparciem społecznym, w tym zwłaszcza w zaborze ros. i zaborze niem. - gdzie to właśnie ta struktura nadawała ton życiu parlamentarnemu kół polskich.

[72] Związek Ludowo-Narodowy - początkowo federacja partii prawicowych i centrowych, ostatecznie jednolita partia, w której dominującą rolę odgrywali endecy. Istniała między 1919 a 1928 r., będąc jedną z najbardziej znaczących sił w polskim parlamencie, w charakterze koalicjanta wielokrotnie będąc u steru władzy.

[73] Stronnictwo Narodowe - partia powstała w 1928 r. w wyniku przekształcenia ZLN, mająca być pierwotnie polityczną reprezentacją Obozu Wielkiej Polski. Partia przetrwała rozwiązanie OWP w 1933 r. i kontynuowała działalność parlamentarną pozostając w opozycji do rządów sanacyjnych. W 1937 r. ostatecznie doszło do przejęcia władzy w partii przez tzw. „młodych” opowiadających się za rozwiązaniami radykalnymi i autorytarnymi, choć i w tej grupie doszło wkrótce do rozłamu na kanwie ewentualnej współpracy z sanacją. SN funkcjonowało dalej w konspiracji (gdzie doszło do kolejnych rozłamów) oraz na emigracji. Po zajęciu Polski przez Sowietów w 1944 r. część działaczy usiłowało bezskutecznie zdelegalizować SN, pozostali zaś pozostali w konspiracji. Ostatecznie struktury w kraju zostały zlikwidowane przez UB lub dokonały samorozwiązania do 1947 r., zaś na emigracji SN istniało do 1992 r.

[74] Obóz Narodowo-Radykalny - założona w 1934 r. przez część młodych działaczy rozwiązanego OWP ugrupowanie polityczne o poglądach radykalnie nacjonalistycznych i autorytarnych. Po 3 miesiącach działalności zdelegalizowane przez sanację przeszło do konspiracji, w której 1935 r. nastąpił rozłam na dwie frakcje - jedną związaną z czasopismem „ABC”, drugą z „Falangą”. Pierwsza z grup kontynuowała tradycję ONR posługując się dalej tą nazwą, także po wybuchu wojny. Działacze ci w 1939 r. powołali do życia Organizację Wojskową „Związek Jaszczurczy”, która w 1942 r. na mocy porozumienia zawartego z częścią działaczy SN, weszła w skład Narodowych Sił Zbrojnych. W tym czasie próba organizacji ONR na emigracji nie powiodła się, co jedynie w ograniczonym stopniu udało się po zakończeniu wojny.

[75] Ewidentna krytyka demokratycznych pozycji na których stał wówczas Dmowski i jego środowisko.

[76] Związek Młodych Narodowców (od 1937 r. Ruch Narodowo-Państwowy) - grupa młodych byłych działaczy OWP, która usamodzielniła się w okresie 1932-1934 od większości środowiska organizującego Stronnictwo Narodowe. Celem grupy, na której czele stanęli m.in. Jerzy Drobnik i Jan Zdzitowiecki było zbudowanie nowego obozu narodowego w oparciu o pozostającą przy władzy sanację, dlatego organizacja ta weszła w 1937 r. do Obozu Zjednoczenia Narodowego. Liczebność grupy nie przekroczyła kilkuset działaczy, a jej organami prasowymi była „Awangarda Państwa Narodowego” i „Akcja Narodowa”.

[77] Zob. T. Kenar, Myśl polityczna Związku Młodych Narodowców i Ruchu Narodowo-Państwowego (1932-1939), mps. pracy doktorskiej (Szczecin 2007); W stronę autorytaryzmu. Nacjonalizm integralny Związku Młodych Narodowców 1934-1939, wstęp i oprac. M. Marszał, Kraków 2008.

[78] Zob. J. Majchrowski, Silni – zwarci – gotowi: myśl polityczna Obozu Zjednoczenia Narodowego, Warszawa 1985; M. Sioma, Koncepcja i realizacja hasła konsolidacji narodowej w latach 1936-1939. Założenia ogólne, „Dzieje Najnowsze”, r. 42 (2010), z. 2, s. 85-101. Trzeba tu też wspomnieć o aktywności Bolesława Piaseckiego, który w okresie 1937-1938, dzięki przychylności - kierującego wówczas OZN - Adama Koca, usiłował przejąć młodzieżówkę tej organizacji (Związek Młodej Polski), obsadzając ją działaczami RNR „Falanga”. Zob. A. Dudek, G. Pytel, Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990 s. 76-78.

[79] Gabriel Narutowicz (1865-1922) - polski inżynier i polityk, minister robót publicznych (1920-1922) oraz spraw zagranicznych (28 VI-14 XII 1922), prezydent RP (11-16 XII 1922). Został zamordowany podczas wizyty w warszawskiej galerii „Zachęta”.

[80] „Blok Narutowicza” - pojęcie (chyba) autorskie, określa archetyp współpracy innych narodowości RP przeciw Polakom. Gdy w grudniu 1922 r. na forum Zgromadzenia Narodowego głosowano nad wyborem prezydenta, Narutowicz niespodziewanie pokonał w II turze kandydata wysuniętego przez endecję, Maurycego Zamoyskiego. Decydujące okazały się tu głosy mniejszości narodowych oraz „piastowców”, którzy zaskakująco w drugiej turze nie poparli endeków.

[81] Łk 20, 24.

[82] António de Oliveira Salazar (1889-1970) - ekonomista i polityk portugalski, minister finansów (1928-1940) i wojny (1936-1944) oraz premier Portugalii (1931-1968), a przejściowo p.o. prezydenta (18 IV-9 VIII 1951) tego kraju. Twórca tzw. Nowego Państwa (por. Estado Novo), którego podstawa ustrojowa oparta została na społecznym nauczaniu Kościoła, tradycji konserwatywnej, nacjonalizmie oraz idei korporacjonistycznej. Salazar organizował w Portugalii rządy autorytarne, pozostawiające jednak dużą swobodę samorządom lokalnym i branżowym, dystansował się od faszyzmu i nazizmu.

[83] Być może Autor odnosi się tu do wieści z Londynu, gdzie gen. Sikorski czynił (od listopada 1939 r.) pewne kroki ku temu żeby obsadzić tron polski (a właściwie polsko-czechosłowacki) oddając go dynastii Windsorów w osobie ks. Kentu, Jerzego (1902-1942). Ideą tego posunięcia było zbliżenie z Wielką Brytanią i zabezpieczenie tym sposobem jego pozycji międzynarodowej.

[84] Elefterios Wenizelos (1864-1936) - prawnik i polityk grecki. Współzałożyciel i długoletni lider Partii Liberalnej, minister sprawiedliwości (1899-1901, 1908-1910) oraz minister spraw zagranicznych (1908-1910), a wreszcie premier (2 V-6 X 1910) Krety (pod protektoratem tureckim). Następnie ośmiokrotny premier Grecji w okresie 1910-1933.

[85] Jerzy II (1890-1947) - król Grecji z dynastii Glückburgów w okresie 1922-1924 i 1935-1947. Objął tron po abdykacji ojca, Konstantyna, jednak po niespełna dwóch latach sam został zdetronizowany, po zwycięstwie w wyborach republikanów oskarżających go o udział w antydemokratycznym spisku wojskowych. Jerzy udał się na emigrację zaś w Grecji proklamowano republikę. W 1934 r. wybory wygrało jednak stronnictwo monarchistyczne i zaprosiło Jerzego na powrót do kraju, przypieczętowując to rok później (sfałszowanym) plebiscytem.

[86] Autor dokonuje tutaj zbyt daleko idących wniosków. Z pewnością król dążył do zakończenia kryzysu politycznego w Grecji i z tego powodu amnestii dla działaczy Partii Liberalnej biorących udział w nieudanym republikańskim zamachu stanu (1935 r.), niemniej rządy swe oparł na monarchistach, a w 1936 r. oddał władzę dyktatorską w ręce Joanisa Metaksasa (tzw. reżim 4 sierpnia).

[87] „Instytucje Esterek” - znowu autorski koncept Stojanowskiego upatrujący dla opisywanej sytuacji archetyp w postaci Esterki, żydowskiej kochanki króla Kazimierza Wielkiego, za podszeptem której - zdaniem Jana Długosza - miał on obdarzyć społeczność żydowską szczególnymi przywilejami.

[88] Chodzi o ugodę zawartą między sanacją oraz Ukraińskim Zjednoczeniem Narodowo-Demokratycznym (UNDO) i innymi grupami umiarkowanymi w 1935 r. Rząd polski w zamian za ukrócenie działalności dywersyjnej zobowiązał się do wdrożenia ustawy z 1922 r. o autonomii dla woj. lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, amnestii dla ukraińskich więźniów politycznych oraz wsparcia dla ukraińskiej działalności oświatowej i gospodarczej. Autonomii dla rzeczonych województw nigdy nie wprowadzono, zaś z pozostałych zobowiązań strona polska wywiązywała się niechętnie i połowicznie. Ukraińcy zresztą podobnie. Ostateczna klęska idei porozumienia miała miejsce po powstaniu OZN i przejęcia przez tą organizację retoryki nacjonalistycznej i wycofywanie się przez rząd z polityki ugodowej. Zob. R. Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003.

[89] Michał Bobrzyński (1849-1935) - polski historyk, prawnik i polityk konserwatywny, czołowa postać środowiska tzw. stańczyków krakowskich opowiadających się za współpracą z cesarzem austriackim. W 1889 r. został wybrany do Sejmu Krajowego i Rady Państwa, w okresie 1908-1913 pełnił funkcję namiestnika Galicji, a 1916-1917 ministra ds. Galicji przy rządzie Cesarstwa Austriackiego.

[90] Konrad Prószyński (1851-1908) - polski działacz oświatowy, pisarz i wychowawca, członek Ligi Narodowej. W 1875 r. założył tajne Towarzystwo Oświaty Narodowej, którego celem była edukacja warstwy chłopskiej. Autor pierwszego nowoczesnego elementarza (Elementarz, na którym nauczysz się w 5 lub 8 tygodni, Warszawa 1975), którego metoda uznana została w latach ’90 XIX w. za „najlepszą na świecie” przez londyńską komisję pracującą nad programem nauczania dla szkół elementarnych. Zob. A. Szymański, Najlepszy elementarz świata. Znakomity elementarz polski Konrada Prószyńskiego (Promyka), Kraków 1904.

[91] Cytat z Wesela Stanisława Wyspiańskiego (Gospodarz, Akt I, scena 24).

[92] Pierwsze powstanie narodowe, ale też pierwsza próba pozyskania doń chłopów (tzw. „Uniwersał połaniecki”, formowanie oddziałów kosynierów, itd.). W każdych kolejnych powstaniach kwestia zyskania przychylności chłopów i aktywnego ich uczestnictwa była sprawą kluczową.

[93] Ciężko odnieść się do tej liczby. Do dziś nie powstała monografia poświęcona problemowi reformy rolnej w II RP.

[94] Wizerunek przychylnych chłopom władców nakreślił w swej kronice Jan Długosz - zob. Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, tłum. J. Mrukówna, kom. St. Gawęda, Z. Perzanowski, K. Peradzka, ks. IX, Warszawa 1975, rok 1333, rozdz. 1, s. 223; rok 1362, rozdz. 1, s. 392-393; rok 1370, rozdz. 3, s. 444-445. Zawrotną karierę zrobił ten wątek w XIX wieku będąc elementem propagandy polskich środowisk inteligenckich usiłujących związać chłopa z polską ideą narodowowyzwoleńczą. Zob. m. in. J. I. Kraszewski, Król chłopów. Powieść historyczna z czasów Kazimierza Wielkiego, Warszawa 1881; C. Niewiadomska, Legendy, podania i obrazki historyczne, t. 5: Łokietek - Kazimierz Wielki, Warszawa 1918, s. 15-17.

[95] Tj. mieszkańcem Polesia.

[96] Historia mobilizacji społecznej podczas tzw. Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, która była w znacznej mierze efektem stalinowskiej propagandy odwołującej się do haseł narodowych i patriotycznych, potwierdziła słuszność przypuszczeń Autora.

[97] Głód ziemi, który był jednym z głównych sił napędowych obu rewolucji rosyjskich 1917 r. wypchnął do władzy bolszewików. Ci zaś, gdy tylko się umocnili rozpoczęli tzw. „rozkułaczenie” i przymusową kolektywizację.

[98] Tadeusz Boy-Żeleński (1874-1941) - polski tłumacz, krytyk literacki i literat. W swojej aktywności literackiej i publicystycznej propagował liberalny światopogląd, w tym prawo do antykoncepcji i aborcji. W 1939 r. podjął się aktywnej współpracy z władzami sowieckimi. W 1941 r., po zajęciu Lwowa (gdzie wówczas zamieszkiwał) przez Niemców, został aresztowany a następnie rozstrzelany podczas zbiorowej egzekucji profesorów lwowskich.

[99] „Wiadomości Literackie” - tygodnik społeczno-kulturalny ukazujący się w Warszewie w okresie 1924-1939, któremu klimat artystyczny nadawali tzw. skamandryci. Pismo w latach ’30 związane było z tzw. lewicą sanacyjną i stało na pozycjach liberalnych światopoglądowo i laickich.

[100] Jak należy ją rozumieć - nie zostaje tu wyjaśnione. Można jednak przypuszczać, że chodzi o aktywność pomocniczą, np. budowanie fortyfikacji.

[101] Edward Śmigły-Rydz (1886-1941) - polski wojskowy i polityk, oficer Legionów Polskich i okresie 1917-1924 Komendant Główny Polskiej Organizacji Wojskowej. Jeden z czołowych dowódców polskich podczas wojny polsko-bolszewickiej, w okresie 1935-1939 Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 1936 r. w stopniu marszałka), współtwórca Obozu Zjednoczenia Narodowego (1936-1939) i Naczelny Wódz podczas wojny obronnej 1939 r. 18 września przekroczył granicę rumuńską, gdzie został internowany. W 1940 r. zbiegł i przedostał się do Polski, gdzie usiłował zaangażować się w działalność konspiracyjną. W 1941 r. zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach w Warszawie.

[102] Tj. Obozu Zjednoczenia Narodowego (1936-1939) - zorganizowana na polecenie Śmigłego-Rydza przez płk. Adama Koca partia, której powstanie było konsekwencją rozpadu środowiska piłsudczykowskiego po śmierci swego mentora. Grupa skupiona wokół Śmigłego-Rydza programowo i propagandowo usiłowała pod wieloma względami naśladować włoskich faszystów i polskich narodowców. W 1937 r. organizacja liczyła do 100 tys. członków.

[103] Aluzja do tworzenia „osobnego księstwa” Ministerstwa Spraw Wojskowych w II RP, najpierw przez J. Piłsudskiego, a później Śmigłego-Rydza, tj. dużej autonomii tej komórki administracji rządowej względem najwyższych władz państwa.

[104] Tj. judaizmu. Termin „mozaizm” został wywiedziony od Mojżesza i używany jest głównie w środowisku zachodnioeuropejskim. Sami Żydzi raczej nie wykorzystują tej nazwy do określenia własnej wspólnoty wyznaniowej ponieważ - w ich przekonaniu - zakłada „mojżeszocentryzm”.

[105] Warto zauważyć, że Autor pisze te słowa w 1940 r. Jesteśmy więc jeszcze w okresie na długo przed rozpoczęciem tzw. „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Co więcej, w tym okresie stopień wiarygodności informacji, na których opierała się prasa konspiracyjna jest nieporównywalnie mniejszy w stosunku do kolejnych lat wojny, a więc oparty przede wszystkim na plotce. Niemcy przecież Żydów skutecznie odizolowują i utrudniają przepływ informacji nt. tego o się tam dzieje.. Organizowanie rudymentów samorządności żydowskiej w gettach w połączeniu ze zwożeniem przez Niemców ludności żydowskiej do Polski z innych okupowanych krajów mogło zatem budzić tego rodzaju kontrowersje - tym bardziej u osoby o ukształtowanych poglądach antysemickich, a taką z pewnością był Stojanowski, i tym bardziej, gdy weźmie się pod uwagę, że stłoczonych w gettach Żydów nie dotykały w takim stopniu jak Polaków uliczne egzekucje, a łapanki w getcie w ogóle nie występowały. W tym czasie ludność żydowska umiera jednak przede wszystkim w wyniku fatalnych warunków sanitarnych i zaopatrzeniowych panujących w gettach, czego Polacy nie widzą i często są przekonani, że bezpieczniej jest im żyć w getcie niż być narażonym na wspomniane szykany i prześladowania będące doświadczeniem ludności polskiej.

[106] Zob. M. Wierzbicki, Polacy i Żydzi w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-żydowskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką (1939-1941), Warszawa 2001 wraz z polemiką nt. książki: A. Żbikowski, „Polacy i Żydzi w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-żydowskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką (1939-1941)”, Marek Wierzbicki, Warszawa 2001: [recenzja], „Pamięć i Sprawiedliwość”, nr 1/2 (2002), s. 304-317; M. Wierzbicki, W odpowiedzi na recenzję Andrzeja Żbikowskiego: Marek Wierzbicki, „Polacy i Żydzi w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-żydowskie na ziemiach północno wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką (1939-1941)”, Warszawa 2001, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2/1 (3), 2003, s. 333-345.

[107] Zygmunt Krasiński (1812-1859) - polski poeta i dramaturg, jeden z czołowych twórców epoki romantyzmu, autor m.in. Irydionu i Nie-Boskiej komedii.

[108] Frankiści - heretycka grupa wyrosła na kanwie judaizmu, wywodząca się z sabataizmu. Powstała wokółosoby Jakuba Franka (1726-1791), który ogłosił się mesjaszem. Zwolennicy zamieszkiwali głównie tereny południowo-wschodniej Polski (zwłaszcza Podole), ale występowali również w Turcji i w Rzeszy. W wyniku prześladowań ze strony ortodoksyjnych Żydów, a także inicjatywy katolickiej (w tym samego Augusta III), w drugiej połowie XVIII w. znaczna ich część przeszła na katolicyzm. Po śmierci Jakuba Franca grupa zaczęła słabnąć, co sprawiło, że na przełomie wieków większość przyjęła katolicyzm.

[109] Ciężko powiedzieć, jak to należy rozumieć ale chyba jako ograniczanie ich swobody zamieszkania wyłącznie do wydzielonych stref (osiedli czy też dzielnic) - a więc gett.

[110] Agencja Żydowska (dla Izraela) - powstała w 1929 r. na mocy decyzji XVI Kongresu Syjonistycznego w Zurychu jako agenda Organizacji Syjonistycznej odpowiedzialna za pomoc dla żydowskich migrantów osiedlających się w Palestynie. Funkcjonuje do dziś.

[111] Umowa taka nigdy nie miała miejsca, a cała sprawa potwierdza problem polskiego podziemia z opieraniem swoich opinii dot. problemów światowych na informacjach zaczerpniętych z prasy niemieckiej, w której nie raz pojawiały się rozmaite „fake newsy” - jak w tym wypadku. Prawdopodobnie niemiecki artykuł znalazł punkt zaczepienia dla propagandowej narracji w rozmach Brytyjczyków (dość wstrzemięźliwie zresztą prowadzonych) z Weizmanem nt. stworzenia w Palestynie formacji żydowskich w ramach armii brytyjskiej.

[112] Chaim Weizman (1874-1952) - chemik i polityk żydowski, przywódca ruchu syjonistycznego. Prezydent organizacji Syjonistycznej (1921-1931, 1935-1946) oraz prezydent Izraela (1948-1952).

[113] Deklaracja Balfoura - list wysłany 2 XI 1917 r. przez Arthura J. Balfoura, ministra spraw zagranicznych Wlk. Brytanii do Walthera Rothschilda, przywódcy żydowskiej diaspory w Brytanii, zawierający zapewnienie o pragnieniu rządu brytyjskiego utworzenia w Palestynie „żydowskiej siedziby narodowej (national home for the Jewish people)”.

[114] Pol.: „bez gniewu i upodobania”.

[115] Pol. „sposób życia”.

[116] Octavian Goga (1881-1938) - rumuński literat i polityk nacjonalistyczny, przewodniczący Narodowej Partii Agrarnej (1932-1935) i jeden z liderów Partii Narodowo-Chrześcijańskiej (1935-1938). Minister spraw wewnętrznych (1926-1927) i premier Rumuni (1937-1938). Organizowany przezeń ruch społeczno-polityczny silnie czerpał ze wzorców faszystowskich i nazistowskich, a sam Goga pełniąc przez kilka miesięcy urząd premiera zasłynął przede wszystkim ustawodawstwem antyżydowskim.

[117] Alexandru C. Cuza (1857-1947) - rumuński ekonomista, prawnik i polityk nacjonalistyczny. Jeden z liderów Partii Narodowo-Demokratycznej (1910-1920), Unii Narodowo-Chrześcijańskiej (1920-1923), Ligę Obrony Narodowo-Chrześcijańskiej (1923-1935), a wreszcie Partii Narodowo-Chrześcijańskiej (1935-1938). Był głównym propagatorem antysemityzmu w Rumunii - już w 1895 r. założył Uniwersalny Sojusz Antysemicki.

[118] Tutaj: Ukraińców. W innych miejscach za Rusinów uważa Stojanowski także Białorusinów.

[119] Tj. pozbawione związku z polskością.

[120] Eugeniusz Mikołaj Romer (1871-1954) - polski geograf, kartograf i geopolityk, twórca nowoczesnej polskiej kartografii, współzałożyciel wydawnictwa „Książnica-Atlas” i wiceprezydent Międzynarodowej Unii Geograficznej (1928-1938, 1946-1949).

[121] Jerzy Wincenty Babecki (1890-1980) - polski wojskowy i lekarz, aktywny działacz Ligi Morskiej i Kolonialnej, z rekomendacji której był w okresie 1934-1935 rzeczoznawcą ds. higieny przy rządzie Liberii. W czasie II wojny światowej był członkiem zarządu Polskiego Czerwonego Krzyża.

[122] Thomas Robert Malthus (1766-1834) - angielski ekonomista i badacz kwestii demograficznych; Pierre François Verhulst (1804-1849) - belgijski matematyk i teoretyk liczb; Raymond Pearl (1879-1940) - amerykański biolog, jeden z twórców gerontologii. Na podstawie osiągnięć Malthusa, Verhulst opracował model wzrostu populacji (równanie określające jego dynamikę), które ponownie odkrył i spopularyzował Pearl w 1920 r. (dlatego nazywane jest czasem równaniem Verhulsta-Pearla).

[123] Friedrich Burgdörfer (1890-1967) - niemiecki statystyk, badacz problemy populacji i eugenik. W latach 1937-1945 członek NSDAP, pracownik licznych jednostek badawczych i organizacji zajmujących się problematyką demograficzną i rasową.

[124] Thomas Malthus głosił pogląd, że należy ograniczać przyrost naturalny by uniknąć kryzysu społeczno-gospodarczego będącego nieuniknionym skutkiem przeludnienia. Tzw. maltuzjanizm zakłada, że skoro liczba ludności rośnie w postępie geometrycznym, a produkcja żywności w arytmetycznym, to przeludnienie jest zjawiskiem nieuniknionym. Na przełomie XIX i XX w. idee Malthusa odżyły (tzw. neomaltuzjanizm), dając podstawę pod rozwój zainteresowań kwestią kontroli urodzeń i eugeniką, ale także ideą tzw. świadomego macierzyństwa.

[125] Niestety nie udało mi się namierzyć, gdzie pojawiły się te szacunki.

[126] Ciekawe, że w tym wypadku Autor wiadomości z prasy niemieckiej poddaje w pewną wątpliwość, czego nie czynił w stosunku do rzekomego układu brytyjsko-żydowskiego. Tymczasem, co trzeba zaznaczyć, w 1940 r. rzeczywiście miały miejsce pierwsze naloty brytyjskie na miasta niemieckie.

[127] Toczona w okresie 1937-1945.

[128] Chodzi o zrezygnowanie z tzw. parytetu złota, czyli oparcia wartości pieniądza o określoną wartość wagi złota. Odchodzenie od tego systemu rozpoczęło się wraz z kryzysem światowym 1929 r., jednak dokonało się w większości państw na świecie po II wojnie światowej.

[129] Cokolwiek Autor przez ten termin rozumie, bo nie otrzymujemy wyjaśnienia. „Kapitalizm państwowy” jest pojęciem nieścisłym, wykorzystywanym w rozmaitych kontekstach, przez rozmaite orientacje gospodarcze. Zdaje się jednak, że z kontekstu można wyczytać, iż Stojanowski ma na myśli interwencjonizm państwowy („kapitalizm licencjonowany”), co w pewnym uproszczeniu odpowiada właściwie pierwotnemu znaczeniu pojęcia.

[130] Volksdeutsche (pol. etniczni Niemcy, spolszczane także jako folksdojcze) - termin ukuty przez propagandę narodowo-socjalistyczną w Niemczech na określenie ludności narodowości niemieckiej zamieszkującej obszary znajdujące się poza granicami państwa niemieckiego. We wrześniu 1940 r. decyzją Heinricha Himmlera powstała tzw. niemiecka lista narodowościowa (Deutsche Volksliste), na którą to mieszkańcy ziem polskich mogli (lub musieli) się wpisywać, aby potwierdzić swoją narodowość niemiecką.

[131] Goralenvolk (pol. lud góralski) - idea propagowana przez Henryka Szatkowskiego (i innych) przy poparciu władz Generalnego Gubernatorstwa, która zakładała, że mieszkańcy Podhala są osobnym ludem pochodzenia niemieckiego. W wyniku porozumienia z władzami GG utworzono Goralenveiren (w miejsce polskiego Związku Górali) i Goralisches Komitee (pol. Komitet Góralski) jako zalążek samorządu. W założeniu działaczy tej organizacji miała być ona zalążkiem odrębnego państwa góralskiego mającego powstać u boku Rzeszy.

[132] Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) - genewski filozof i pedagog, autor słynnej koncepcji „umowy społecznej”, a także propagator idei „wychowania naturalnego”, którego wykład przedstawił w dziele pt. Emil, czyli o wychowaniu.

[133] Zob. Wstęp do niniejszej broszury - przyp. 11.

[134] Tu w znaczeniu: „młodzież osiągająca dorosłość”.

[135] 9 IV - 10 VI 1940 r.

[136] 22 VI 1940 r.

[137]  Mein Kampf (pol. Moja walka) - książka autorstwa A. Hitlera napisana podczas jego pobytu w więzieniu po tzw. puczu monachijskim i opublikowana w 1925 (cz. I) i 1927 (cz. II) roku. W pracy tej Hitler wyłożył podstawy swojego programu.

[138] Chodzi o tzw. anschluss Austrii i Sudety.

[139] Do 1938 r. miasto należało do Czechosłowacji, jednak po tzw. zajęciu Zaolzia przez Polaków weszło w skład II Rzeczypospolitej. Niemcy domagali się oddania im miasta wraz z przynależnościami, ponieważ na spornym obszarze w latach 1935-1938 władze czechosłowackie postawiły siedem fortów będących elementem systemu obronnego tego państwa na granicy niemieckiej.

[140] 23 VIII 1939 r.

[141] Ferdinand Foch (1851-1929) - francuski wojskowy i teoretyk sztuki wojskowej, Szef Sztabu armii francuskiej (1917-1918), a następnie Naczelny Wódz Sił Sprzymierzonych (1918-1920) i jeden z głównych autorów zwycięstwa ententy w Wielkiej Wojnie.

[142] Zob. m.in. F. Foch, Pamiętniki 1914-1918, tłum. O. Laskowski, t. 2, Warszawa-Kraków 1931, s. 45-46 [wstęp wyd.]. Podstawy swojej myśli taktycznej ujął Foch w dwóch podstawowych pracach, jeszcze przed wojną przełożonych na j. polski: Zasady sztuki wojennej. Wykłady wygłoszone w roku 1900 w Wyższej Szkole Wojennej, tłum. T. Różycki, Warszawa 1924; O prowadzeniu wojny, przeł. O. Laskowski, Warszawa 1925.

[143] Autor zdaje się zupełnie nie dostrzegać kwestii sojuszu polsko-francuskiego i obaw (na poziomie dostępnych dla Stojanowskiego źródeł, ewentualnych obaw) niemieckich sztabowców i samego Hitlera, że Polska prędzej dotrzyma zobowiązań sojuszniczych niźli pacyfistyczno nastawiona Francja. Nie posiada oczywiście wiedzy nt. rozmów prowadzonych przez polskich i niemieckich dyplomatów odnośnie sojuszu lub życzliwej neutralności strony polskiej, lecz nie bierze zupełnie pod uwagę w ogóle czynnika brytyjskiego, w tym rozmów polsko-brytyjskich z kwietnia 1939 r., o których przecież doskonale poinformowane było polskie społeczeństwo (jako o wielkim sukcesie polskiej dyplomacji), a które zakończywszy się podpisaniem porozumienia wojskowego wymierzonego w Niemcy, były przecież dowodem zerwania bliższych relacji z tym państwem. Podkreśliła to przemowa Hitlera w Reichstagu, w której uznał podpisane za równoznaczne z wypowiedzeniem przez Polskę paktu o nieagresji z 1934 r.

[144] W tym wypadku Stojanowski zupełnie nie zwraca uwagi na kwestie natury gospodarczej, dosyć intuicyjne - co trzeba przyznać. Umowy gospodarcze szwedzko-niemieckie były powszechnie znane, podobnie jak pośrednictwo norweskie w ich realizacji.

[145] W kwietniu 1939 r. grecki rząd uzyskał wstępne gwarancje ze strony brytyjskiej na wypadek wojny z Włochami. W wyniku porozumienia w czasie toczącej się już wojny, Grecja uzyskała pomoc brytyjskiej floty, a także zgodziła się na utworzenie baz morskich Royal Navy na swoim terytorium.

[146] Kolejny „fake news” rekapitulowany przez Stojanowskiego, tym razem pewnie na podstawie jakiś relacji prasy konspiracyjnej. W listopadzie, gdy kończy pisać swoją broszurę linia frontu cały czas przecina brytyjski Egipt. Być może naloty z wiosny 1940 r. zostały przez propagandę brytyjską czy też polską przedstawione jako wielki sukces, którym wszelako nie były. Kontrofensywa brytyjska, która skończy się wreszcie klęską włoską i pojawieniem się w Afryce niemieckiego Afrika Korps, zaczęła się stosunkowo powoli rozkręcać dopiero w grudniu 1940 r.

[147] Franklin Delano Roosevelt (1882-1945) - czterokrotny prezydent USA (1933-1945). Wybór, o którym się tu wspomina miał miejsce (3. kadencja) w 1940 r. Roosevelt rzeczywiście był już w tym czasie zwolennikiem włączenia się USA do wojny po stronie koalicji antyniemieckiej.

[148] Inwazja włoska na Grecję miała miejsce 28 X 1940 r. W chwili gdy Autor kończył tą broszurę (1 XI 1940 r.) impet ofensywy się załamał, a Grecy odnosili coraz poważniejsze sukcesy. Do końca roku (wspomaganym przez Royal Navy) Grekom udało się wyprzeć wojska włoskie z własnego terytorium a także zająć znaczne obszary Albanii. Sytuację drastycznie odmieniło dopiero wejście do wojny Niemiec (kwiecień 1941).

[149] Komintern (tj. III Międzynarodówka Komunistyczna) - międzynarodowa organizacja komunistyczna powstała w Moskwie z inicjatywy Lenina w 1919 r., której celem jest doprowadzenie do ogólnoświatowej rewolucji komunistycznej. Organizacja znajdowała się pod całkowitą dominacją Sowietów.

[150] W oryginale „pro”. Zdaniem M. J. Chodakiewicza i W. J. Muszyńskiego wypadło tu w druku całe zdanie (zob. Żeby Polska była polska. Antologia publicystyki konspiracyjnej podziemia narodowego 1939-1950, wyb. i oprac. W. J. Chodakiewicz, W. J. Muszyński, Warszawa 2010, s. 826).

[151] Aluzja do napiętych stosunków między Polską i Czechosłowacją w okresie międzywojennym. Osią sporu była oczywiście kwestia przynależności Śląska Cieszyńskiego. W 1938 r., po układzie monachijskim i zajęciu spornego terenu przez Wojsko Polskie do różnicy zdań na temat tego zajścia doszło w kierownictwie samego Stronnictwa Narodowego. Jeszcze przed tymi wydarzeniami, na początku tzw. kryzysu czechosłowackiego, grupa Kowalskiego wystąpiła na forum Komitetu Głównego SN z inicjatywą wywołania presji na rząd sanacyjny, m.in. poprzez organizowanie pro czechosłowackich manifestacji, celem wymuszenia na nim wsparcia Czechów i Słowaków przed agresją niemiecką. Propozycja ta nie została zaakceptowana w wyniku jej storpedowania przez środowisko „bielecczyków”. Niezwykle aktywny w tym sporze był sam Stojanowski, czego przejawem nade wszystko aktywność publicystyczna. Zob. m.in. K. Stojanowski, Czechosłowacja a interesy Polski, „Polityka Narodowa”, nr 3/1938.

[152] Chodzi Autorowi o część ziem dawnego Księstwa Cieszyńskiego.

[153] Tj. historycznie nie znajdujących się nigdy w granicach Królestwa Czeskiego.

[154] Autor ma na myśli rozdz. X („Kwestia polska i przebudowa Środkowej Europy”) w części trzeciej książki. Zob. R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa. Z dodaniem memorjału „Zagadnienia środkowo- i wschodnio-europejskie” i innych dokumentów polityki polskiej z lat 1914-1919, Warszawa 1925, s. 230-236.

[155] Tzw. Zaolzie.

[156] Tak w oryg. Prawdopodobnie powinno być: „przestawienia swojej polityki”.

[157] Autor ma tu na myśli walki z Ukraińcami w Galicji, kiedy miał miejsce atak wojsk czechosłowackich na polską część Śląska Cieszyńskiego, a także tzw. wyprawę kijowską, która zapewne w jego opinii przypieczętowała brak mocniejszej reakcji strony polskiej w kwestii tzw. Zaolzia, zajętej problemem granicy wschodniej.

[158] Tzn. tak zwane Zaolzie, czyli ta część, która zbrojnie została oderwana od Polski w pierwszych miesiącach 1919 r.

[159] Pribina (ok. 800-861) - słowiański wódz, książę Nitry (ok. 825-832/33) znajdującej się w południowozachodniej części współczesnej Słowacji. Historyczność tej postaci nie jest kwestionowana, ale zasięg jego władztwa a także jego charakter pozostaje w historiografii kwestią sporną.

[160] Ľudovít Štúr (1815-1856) - słowacki literat, działacz narodowowyzwoleńczy i literaturoznawca. Był autorem gramatyki języka słowackiego i jednym z twórców tożsamości narodowej Słowaków.

[161] Jozef Miloslav Hurban (1817-1888) - ksiądz ewangelicki, publicysta i słowacki działacz narodowy. Przywódca antywęgierskiego powstania słowackiego (1848-1849) jako przewodniczący Słowackiej Rady Narodowej.

[162] Andriej Hlinka (1864-1938) - ksiądz rzymskokatolicki, publicysta i słowacki działacz narodowy. W 1897 r. założył pismo „L’udove Noviny”, a w 1905 r. Słowacką Partię Ludową. Po Wielkiej Wojnie był zwolennikiem utworzenia Czechosłowacji, jednak ze względu na marginalizację Słowaków przez rząd w Pradze szybko znalazł się w opozycji będąc, aż do śmierci, przywódcą ich dążeń narodowych i autonomicznych.

[163] Okres mongolskiej dominacji na Rusi symbolicznie zamyka się pomiędzy 1223 r., kiedy to Batu-chan w wyniku klęski sił ruskich nad Kałką podporządkował sobie niemal wszystkie księstwa ruskie, a 1380 r., gdy na Kulikowym Polu książę moskiewski Dymitr Doński pokonał Mongołów i rozpoczął budowę ruskiej państwowości w oparciu o Moskwę. W tym czasie ruscy książęta znajdowali się pod kuratelą mongolską, otrzymywali z mongolskich rąk prawo do panowania (tzw. jarłyk) i zmuszeni byli płacić trybut.

[164] Franz Karmasin (1901-1970) - polityk czechosłowacki narodowości niemieckiej. Od 1926 r. przewodniczący Karpathendeutschen Volksgemeinschaft (pol. Związku Ludowego Niemców Karpackich), a od 1928 r. jeden z liderów Karpatendeutsche Partei (pol. Partia Niemców Karpackich). W 1935 r. został prezesem partii a po jej zjednoczeniu z Sudetendeutsche Partei (pol. Partia Niemców Sudeckich) wszedł do parlamentu czechosłowackiego, do którego posłował aż do 1937 r. Od 1940 r. sekretarz stanu ds. Niemców w rządzie ks. Tisy.

[165] „Völkischer Beobachter” (pol. Obserwator Ludowy) - oficjalny organ prasowy NSDAP, w latach 1920-1925 ukazujący się jako tygodnik, a następnie dziennik (do 1945 r.). Początkowo był gazetą monachijską, jednak po przejęciu władzy przez Hitlera ukazywał się w całym kraju.

[166] Emil Hácha (1872-1945) - prawnik i czeski polityk konserwatywny. Po układzie monachijskim i dymisji Edwarda Beneša wybrany prezydentem Czechosłowacji, którą to funkcję pełnił do marca 1939 r., kiedy to został mianowany prezydentem niemieckiego Protektoratu Czech i Moraw, które to stanowisko objął argumentując to chęcią obrony resztek czeskiej samodzielności. Przez cały okres urzędowania utrzymywał kontakty z czechosłowackim rządem na wychodźstwie. Od 1943 r. bardzo poważnie chorował. Aresztowany po wkroczeniu Sowietów, zmarł w czerwcu 1945 r.

[167] Na ten temat zob. m. in. I. Baka, Udział Słowacji w agresji na Polskę w 1939 rok, Warszawa 2010; R.-D. Müller, Wspólnicy Hitlera. Formacje sojusznicze Wehrmachtu na Froncie Wschodnim, tłum. J. Wolska-Stefanowicz, Warszawa 2010, s. 125-132.

[168] Theodor N. Kaufman (1911-1986) - amerykański biznesmen, publicysta i działacz żydowski. Był zwolennikiem polityki amerykańskiego izolacjonizmu oraz zadeklarowanym germanofobem. W wydanej w 1941 r. głośnej książce zatytułowanej Germany Must Perish! (pol. Niemcy muszą zniknąć!) postulował sterylizację niemieckich mężczyzn przed 65 rokiem życia i powojenny rozbiór Niemiec pomiędzy sąsiednie państwa. Propaganda nazistowska wielokrotnie odwoływała się do tej książki używając jej jako jednego z argumentów w prześladowaniach Żydów. Zapewne za pośrednictwem niemieckim Stojanowski zetknął się z koncepcjami Kaufmana.

[169] Pol. „Wendowie na Dolnych Łużycach”. Zob. E. Müler, Das Wendentum in der Niederlausitz, Cottbus 1893.

[170] Tj. jeszcze w XVII wieku.

[171] Informacja, której w żaden sposób nie sposób potwierdzić. Stojanowski zakłada apriorycznie, że jacyś potomkowie takich książąt musieli nadal żyć w czasach mu współczesnych.

[172] Chodzi o rewolucję w Niemczech będącą częścią europejskiej Wiosny Ludów.

[173] W latach 1076-1253 do Czech należały Górne Łużyce, które pod panowanie czeskie wróciły w 1329 r. za Jana Luksemburskiego, Dolne zaś przyłączył do korony św. Wacława jego syn, Karola IV, w 1368 r. Zdecydowana większość tych ziem należała do królów Czeskich aż do 1635 r.

[174] Aleksander I Karadziordziewić (1888-1934) - Król Serbów, Chorwatów i Słoweńców (1921-1929). W 1929 r., w wyniku kryzysu parlamentarnego, dokonał zamachu stanu znosząc konstytucję, rozwiązując parlament i wprowadzając rządy jedynowładcze. Symbolem zmian była zmiana nazwy państwa na Królestwo Jugosławii.

[175] Slawonia - kraina historyczna znajdująca się obecnie we wschodniej Chorwacji, położona w międzyrzeczu Sawy i Drawy.

[176] Chodzi rzecz jasna o Aleksandra Karadziordziewića, wówczas księcia-regenta Królestwa Serbii, a w okresie 1918-1921 r. Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

[177] Nemanicze - dynastia panująca w Serbii w okresie ok. 1166-1371.

[178] 1389 r.

[179] Gr. μετάσταση (metastasis) - „zmiana miejsca”, „przesunięcie”.

[180] Ljudevit Gaj (1809-1872) - chorwacki poeta i działacz narodowy, jeden z głównych przedstawicieli tzw. ruchu iliryjskiego. Od 1835 r. wydawca pisma Novine Hrvatske (Chorwackie Nowiny), z czasem przemianowanego na Ilirske Novine.

[181] Adam Czartoryski (1770-1861) - polski polityk, przyjaciel cara Aleksandra I i jego bliski współpracownik, prezes Rządu Narodowego Królestwa Polskiego podczas powstania listopadowego (do VIII 1931). Po jego zakończeniu jedna z głównych postaci tzw. Wielkiej Emigracji, organizator aktywnego w polityce międzynarodowej polskiego środowiska politycznego nazwanego od jego podparyskiej rezydencji „Hotelem Lambert”.

[182] Aleksander Karadziordziewić (1806-1885) - książę Serbii w okresie 1842-1858. Do władzy doszedł w wyniku zamachu stanu i obaleniu władzy księcia Michała Obrenowića. Prowadził politykę zagraniczną zorientowaną na państwa zachodnie, przede wszystkim Austrię, co w wyniku poparcia spiskowców przez Rosję poskutkowało jego detronizacją przez parlament.

[183] Pol. „Porady co należy uczynić z Serbią”.

[184] Ilija Garašanin (1812-1874) - minister spraw wewnętrznych Księstwa Serbii (1843-1852) i dwukrotny premier tego państwa w okresie 1852-1853 i 1862-1867. Twórca panserbizmu i zwolennik zjednoczenia Słowian południowych pod przewodnictwem Serbii.

[185] Chodzi o wydarzenia z 20 VI 1928 r. Tego dnia podczas obrad izby niższej, Puniša Račić, czarnogórski poseł serbskiej Radykalnej Partii Ludowej, zabił trzech posłów Chorwackiej Partii Chłopskiej (HSS): Đuru Basarička, Pavla Radića oraz założyciela i prezesa tej organizacji, Stjepana Radića, który zmarł w wyniku rany postrzałowej. Dwóch innych parlamentarzystów chorwackich, Ivan Pernar i Ivan Granđa, zostało rannych.

[186] 9 X 1934 r. w Marsylii, wizytującego Francję monarchę, zastrzelił Włada Czernozemskiego. Zamach został zorganizowany przez Wewnętrzną Macedońską Organizację Rewolucyjną (VMRO) i Chorwacki Ruch Rewolucyjny (tzw. ustaszy).

[187] Piotr II Karadziordzewić (1923-1970) - syn Aleksandra I i ostatni król Jugosławii (1934-1945). Po śmierci ojca w jego imieniu rządził jako regent książę Paweł. Samodzielną władzę Piotr przejął po zamachu stanu w marcu 1941r. Zdecydowanie bronił niepodległości państwa w wyniku inwazji Państw Osi, a w wyniku klęski osiadł na emigracji. W wyniku udanego postania i przejęcia władzy przez komunistyczną partyzantkę Josipa B. Tity powrócił do kraju, jednak został de facto zdetronizowany po proklamowaniu republiki.

[188] Paweł Karardziordziewić (1893-1976) - brat króla Jugosławii Aleksandra I, a po jego śmierci regent Królestwa, sprawujący rządy w imieniu małoletniego bratanka, Piotra II. Był zwolennikiem polityki neutralności w obliczu wojny światowej i porozumienia z Francją. W wyniku jej klęski, związał się z Państwami Osi i w marcu 1941 r. wprowadził Jugosławię do Paktu Trzech. Jeszcze w tym samym miesiąc, w wyniku wspartego przez Wlk. Brytanię, zamachu stanu stracił władzę i udał się na emigrację, gdzie po latach zmarł.

[189] Pol. furia germańska.

[190] Vladko Maček (1879-1964) - chorwacki polityk, działacz Chorwackiej Partii Chłopskiej (HSS) i prezes tej partii od 1928 r. Wielokrotnie wieziony przez rząd Jugosławii. Po śmierci Aleksandra I, został zwolniony z więzienia i zaproszony do rozmów pojednawczych przez księcia-regenta Pawła. W wyniku porozumienia utworzono rząd, w którym znaleźli się przedstawiciele HSS, w tym Maczek. W obliczu wojny był zwolennikiem neutralności, po zajęciu Jugosławii przez wojska Osi odmówił Niemcom stanięcia na czele Państwa Chorwackiego, za co był szykanowany, a ostatecznie osadzony w obozie koncentracyjnym w Jesonovcu. Zmarł na emigracji.

[191] Milan Stojadinović (1888-1861) - ekonomista i polityk serbski, działacz Radykalnego Zjednoczenia Jugosłowiańskiego, premier Jugosławii w okresie 1935-1939.

[192] Ante Pavelić (1889-1959) - prawnik i chorwacki polityk nacjonalistyczny, przywódca ruchu tzw. ustaszy. Współorganizator zamachu, w którym poniósł śmierć król Jugosławii Aleksander I i francuski minister spraw zagranicznych Louis Barthou. W kwietniu 1941 r. stanął na czele utworzonego przez ustaszów w porozumieniu z III Rzeszą Niezależnego Państwa Chorwackiego (NDH), którą to funkcję sprawował do maja 1945 r., kiedy uciekł za granicę. Zmarł na emigracji. Jest odpowiedzialny za liczne zbrodnie wojenne popełniane z inicjatywy władz NDH, w tym eksterminację Serbów, Żydów i Cyganów.

[193] „Das Reich” (pol. Rzesza) - ogólnoniemiecki tygodnik powstały z inicjatywy Josepha Goebbelsa i wydawany w okresie 1940-1945. Należał do najważniejszych periodyków propagandowej maszyny Rzeszy, czego dowodem jest nakład, w szczytowym momencie sięgający blisko półtora miliona egzemplarzy, rozprowadzanych po całych Niemczech, terytoriach okupowanych, a także innych państwach europejskich (w formie prenumeraty).

[194] Wyjaśnienie terminu przedstawia Autor w dalszej części wywodu.

[195] Stjepan Radić (1871-1928) - chorwacki polityk, założyciel i prezes (aż do śmierci) Chorwackiej Partii Chłopskiej (HSS), dążącej do utworzenia z Jugosławii państwa federacyjnego. Zginął w wyniku strzałów oddanych w parlamencie w kierunku posłów HSS (20 VI 1928 r.) przez czarnogórskiego posła Puniša Račića.

[196] Zob. przyp. 185.

[197] Banowina (tu: ban) - jednostka podziału terytorialnego Królestwa Jugosławii. W 1939 r. powstała autonomiczna banowina Chorwacji z połączenia z dotychczasowych banowin Sawy i tzw. nadmorskiej.

[198] Slavko Kwaternik (1878-1947) - chorwacki polityk i wojskowy, jeden z przywódców ruchu tzw. ustaszy. Był ministrem armii i głównodowodzącym (w stopniu marszałka) Chorwackich Sił Zbrojnych. W wyniku konfliktu z Pavelićem, został w styczniu 1943 r. zdymisjonowany ze stanowiska po czym opuścił Chorwację. Aresztowany przez Amerykanów i wydany władzom jugosłowiańskim, został skazany na karę śmierci. Egzekucję wykonano 13 VI 1947 r. Jest odpowiedzialny za organizowanie obozów koncentracyjnych i liczne zbrodnie wojenne, w tym eksterminację Serbów, Żydów i Cyganów.

[199] Chodzi o księcia Aosty Aimone, który ogłoszony 18 maja 1941 r. królem Chorwacji przyjął imię Tomisława II. Nigdy nie pojawił się w swoim królestwie i po aresztowaniu Mussoliniego, na rozkaz króla Włoch Wiktora Emanuela III, abdykował 31 lipca 1943 r. Zob. szerzej: G. Vignoli, Il Sovrano Sconosciuto, Tomislavo II Re di Croazia, Milano 2006.

[200] W oryg. „od Włoch”, co wydaje się nielogiczne. Chodzi o tzw. prowincję ljubljańską, w której znalazły się także fragmenty pobrzeża adriatyckiego.

[201] Wł. Banja Luka - miasto znajdujące się obecnie w zachodniej części Bośni i Hecegowiny.

[202] Osman Kulenović - ur. 1889 r., z wykształcenia prawnik i przyjaciel Pavelića jeszcze z czasów akademickich. 16 kwietnia 1941 r. został mianowany wicepremierem. Z funkcji tej zrezygnował po trzech miesiącach, jednak dalej pełnił funkcje w dyplomacji Państwa Chorwackiego do maja 1943 r. kiedy przeszedł na emeryturę. Był aktywnie zaangażowany w muzułmańskich ruchach religijnych Bośni. 7 czerwca 1947 r., po wydaleniu go do Jugosławii przez aliantów, został stracony w Zagrzebiu wraz z grupą innych polityków Państwa Chorwackiego.

[203] Wołosi (chorw.. „Vlasi”) - egzoetnonim pochodzący od st. germ. walh/wealh (podobnie jak np. Walijczycy), znaczący tyle co „obcy”, „nieznajomi”. W źródłach pod terminem tym przewija się wiele ludów koczowniczych, co pogłębia pejoratywny wydźwięk tego egzoetnonimu w kontekście konfliktu chorwacko-serbskiego w czasie II wojny światowej (koczownik jako synonim barbarzyńcy).

[204] Być może jest to ślad pracy wywiadu Narodowych Sił Zbrojnych na terytorium Państwa Chorwackiego.

[205] Mowa tu przede wszystkim o tzw. Legionie Chorwackim, czyli uformowanym 16 czerwca 1941 r. 369. (Chorwackim) Pułku Piechoty, który już 21 sierpnia 1942 r. przeformował się w 369. Dywizję Piechoty i toczył ciężkie walki m.in. w Stalingradzie. Warto tu jeszcze wspomnieć o Chorwackim (Pułku) Legionie Lotniczym sformowanym w lipcu 1941 r. oraz 13. Dywizji Górskiej SS „Handschar” sformowanej z muzułmanów służących w armii Państwa Chorwackiego, która później stanowiła trzon albańskiej 21. Dywizji Górskiej SS „Skanderberg”. Zob. R.-D. Müller, dz. cyt., Warszawa 2010, s. 132-142.

[206] Wł. „slawizacyjnej” - przecież Protobułgarzy nie byli np. sturczonym ludem słowiańskim, ale ulegającym „zesłowiańszczeniu” ludem pochodzenia tureckiego (rzecz ujmując dość skrótowo), czy też raczej stepowego (pohuńskiego). Jeżeli jednak mięlibyśmy rzecz postrzegać terytorialnie to moglibyśmy mówić właściwie o reslawizacji obszaru uprzednio etnicznie słowiańskiego.

[207] Tak w oryginale. Powinno być raczej „niegdysiejszej” - chodzi wszak o marchię karolińską powstałą w końcu VIII w.

[208] Obecnie najbardziej wysunięty na wschód kraj związkowy Austrii. Jeszcze w XII w. teren sporny między Marchią Wschodnią i Królestwem Węgier.

[209] Tak w oryg. Chodzi oczywiście o „koronę św. Stefana” jako zwyczajowe określenie Węgier.

[210] Pál Teleki, premier Węgier (1920-1921, 1939-1941) popełnił samobójstwo 3 kwietnia 1944 r. po tym jak wojska niemieckie przekroczyły granicę węgierską maszerując na Jugosławię, przeciwko której odmówił wystąpienia zbrojnego (podobnie jak w 1939 r. wystąpienia przeciwko Polsce);

[211] Sojusz został zawarty na mocy kilku traktatów, z których ostatni podpisano 15 stycznia 1931 r. Był to sojusz obronny wymierzony początkowo w ZSSR, jednak ostatecznie strony zobowiązały się do wzajemnej pomocy militarnej w wypadku jakiejkolwiek napaści z zewnątrz na partnera porozumienia. W 1939 r. Rumunia nie wypowiedziała wojny ani Niemcom, ani ZSSR (po ich wkroczeniu do Polski 17 września). Polskie władze również nie zwróciły się do władz rumuńskich o wywiązanie się ze zobowiązań sojuszniczych.

[212] 26 czerwca 1940 r., po klęsce sojuszniczej Francji, władze sowieckie przesłały rządowi rumuńskiemu 24-godzinne ultimatum, w którym zażądały wycofania z rzeczonych terenów wojska rumuńskiego i całej struktury administracyjnej. Nastąpiło to pomiędzy 28 czerwca i 3 lipca. Dzień później na ziemie te wkroczyła Armia Czerwona, a oficjalnie inkorporowano je do ZSSR 2 sierpnia jako Mołdawską SRR ze stolicą w Kiszyniowie.

[213] Zob. R.-D. Müller, dz. cyt., Warszawa 2010, s. 67-101.

[214] Terminem tym autor określa generalnie imperium habsburskie, a nie konkretnie państwo noszące taką nazwę, powstałe na mocy porozumienia austriacko-węgierskiego z 1867 r.

[215] Historycznie kraina należąca do korony św. Stefana, która jednak zamieszkiwana była w większości przez etnicznie mieszaną ludność pochodzenia stepowego i słowiańskiego, która w XIX wieku zaczęła przeżywać tzw. „przebudzenie narodowe” definiując się jako naród rumuński. W tym czasie kraina stanowiła część Austro-Węgier. Na mocy ustaleń konferencji pokojowej w Wersalu, wyrażonych poprzez traktat z Trianon, Siedmiogród (Transylwania) wszedł w skład Królestwa Rumunii.

[216] Autor ma na myśli umowę graniczną z 1940 r. między Węgrami i Rumunią przeprowadzoną na mocy tzw. drugiego arbitrażu wiedeńskiego z 30 sierpnia 1940 r., podczas którego Niemcy i Włochy (w roli arbitrów) podzieliły sporny obszar między oba państwa.

[217] Tzn. zrównoważyła.

[218] Trudno powiedzieć, co Autor ma na myśli pisząc „młody”, wszak podział ten trwa w gruncie rzeczy od czasów reformacji. Być może jego myśl idzie w takim kierunku, że spór ten nie był istotny dla spójności Niemiec dopóty, dopóki te nie były zjednoczone. Rok 1871 rzeczywiści wydaje się stosunkowo świeżą datą (minęło mniej niż sto lat).

[219] Tzn. powszechnie.

[220] Rozumianej tutaj jako Łużyce, Połabie i Pomorze wraz z wyspami Rugią, Wolinem i Uznamem.

[221] Chodzi tutaj o tzw. Ostforschung (pol. badania wschodnie), czyli obecny w niemieckiej nauce od XVIII w. prąd intelektualny badający historię Niemców (czy też Germanów) na terenach wschodnich, zakładający wyższość niemieckiej/germańskiej kultury nad kulturą słowiańską, czego dowodem miała być ekspansja etniczna i kulturowa Niemców w kierunku wschodnim. Badania tego rodzaju stale rozwijały się w XIX w., a wzmogły się na początku XX w. na fali wzrastającego w siłę nacjonalizmu niemieckiego. Po dojściu Hitlera do władzy tego rodzaju badania stały się elementem rządowej polityki i propagandy. Jeszcze w 1933 r. tworzono tzw. Nord- und Ostdeutsche Forschungsgemeinschaft (NOFG) koordynujący rozmaite działania na tym polu. Niezależną od NOFG instytucje pn. Ahnenerbe powołał do życia w 1935 r. Heinrich Himmler i w 1939 r. włączył do SS. Zob. m.in. M. Burleigh, Germany Turns Eastwards. A Study of Ostforschung in the Third Reich, Cambridge 1988; M. Burkert, Die Ostwissenschaften im Dritten Reich. Teil 1: Zwischen Verbot und Duldung. Die schwierige Gratwanderung der Ostwissenschaften zwischen 1933 und 1939, Wiesbaden 2000; M. H. Kater: Das „Ahnenerbe” der SS 1935- 1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des dritten Reiches, Oldenbourg 2006.

[222] Terencjusz (Bracia V, 3, 37).

[223] Chodzi oczywiście o periodyk wydawany przez Stojanowskiego. W oryg. brak cudzysłowu lub innego graficznego wyróżnika zaznaczającego, że to nazwa własna czasopisma.

[224] „Polska Informacja Prasowa” (PIP) - tygodnik informacyjny redagowany przez środowisko Organizacji Polskiej ONR i przeznaczony dla ograniczonej liczby odbiorców, przede wszystkim własnego środowiska. Na jej łamach zamieszczano najciekawsze artykuły z prasy podziemnej. Tygodnik ukazywał się między 1940 a 1944 r. i wydawany był w nakładzie 100-300 egz.

[225] Edward Bernard Raczyński (1891-1993) - polski pisarz, dyplomata i polityk emigracyjny, ambasador RP w Wlk. Brytanii w okresie 1934-1945, oraz prezydent RP na wychodźstwie (1979-1986).

[226] Chodzi o wizytę gen. Władysława Sikorskiego w Moskwie w grudniu 1941 r., podczas której (4 XII) podpisano traktat o wzajemnej pomocy między RP a ZSSR.

[227] Tak w oryginale.

[228] Gdy Autor pisze te słowa, inicjatywa strategiczna jest zdecydowanie nadal po stronie państw osi.

[229] Zob. T. Kisielewski, Federacja środkowo-europejska. Pertraktacje polsko-czechosłowackie 1939-1943, Warszawa 1991; M. Kamiński, Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski. Polityka władz czechosłowackich na emigracji wobec rządu polskiego na uchodźstwie 1939 -1943, Warszawa 2005.

[230] Autor odnosi się w tym miejscu także do prasy szeroko rozumianego własnego środowiska. Działacze OP ONR, których periodyk cytuje na początku rozdziału, ze znacznie większym entuzjazmem przyjęli podpisane przez rządy Polski i Czechosłowacji porozumienie. W jednym z numerów „Szańca”, ich sztandarowego pisma, czytamy, że „porozumienie między Warszawą i Pragą skłonni jesteśmy traktować nie tyle jako organiczne jądro przyszłej konfederacji Europy Środkowej, ile raczej jako pierwszy krok dla uporządkowania stosunków na tym obszarze, wytworzenia przesłanek politycznych i psychologicznych do powojennej współpracy. Związanie organiczne obu państw rozumiemy jako finał procesu zbliżenia („Szaniec”, nr 4 [78], 15.02.1942)”.

[231] Chodzi o Odezwę Rządu Rzeczypospolitej Polskiej do ogółu społeczeństwa z 18 XII 1939 r., w której pisze się: „Nie przesądzając w niczym przyszłego ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego państwa, o którym zadecyduje kraj po odzyskaniu wolności, rząd stwierdza: Polska będzie państwem stojącym na gruncie kultury i zasad chrześcijańskich. Polska będzie państwem demokratycznym, opartym o najszersze warstwy narodu […]. Mniejszościom narodowym, które wraz z narodem polskim wzięły udział w walce i pozostały wierne państwu polskiemu, Polska zapewni sprawiedliwość, swobodny rozwój narodowy i kulturalny oraz opiekę prawa” (Odezwa Rządu z dnia 18 XII 1939 r. do ogółu społeczeństwa w kraju, [w:] Rzeczpospolita Polska czasu wojny. Dziennik Ustaw i Monitor Polski 1939-1945, Warszawa 1999, „Monitor Polski”, Angers 19 XII 1939 r., rok XXII, nr 277-284).

[232] Zob. I. Lukes, Czechoslovakia between Stalin and Hitler. The Diplomacy of Edvard Beneš in the 1930s, New York-Oxford 1996; S. Pilarski, Polskie koła oficjalne wobec rozwoju stosunków czechosłowacko-sowieckich w drugiej połowie lat trzydziestych XX w., „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. 44 (2009), s. 127-148.

[233] „Deutsche Allgemeine Zeitung” (tzw. DAZ) - niemiecki dziennik ukazujący się w Berlinie między 1861 a 1945 r. W okresie międzywojennym pismo było związane ze środowiskami konserwatywnymi i przemysłowymi, po dojściu Hitlera do władzy zachowało tą linię. Okazyjnie cenzurowane przez władze III Rzeszy.

[234] „The Saturday Evening Post” - amerykański magazyn ilustrowany ukazujący się od 1897 r. w Indianapolis. W owym czasie wychodzący jako tygodnik.

[235] Aktywiści - orientacja polityczna na ziemiach polskich okresu Wielkiej Wojny. Termin określa szeroko pojęte i niejednorodne środowisko zwolenników współpracy z państwami centralnymi. Podstawą ich działania był tzw. Akt 5 listopada, czyli wspólna deklaracja Niemiec i Austro-Węgier ws. powołania do życia Królestwa Polskiego sprzymierzonego z tymi mocarstwami. Na środowisko to składały się zarówno grupy zachowawcze, jak i zwolennicy Józefa Piłsudskiego, tzw. lewica niepodległościowa i ludowcy.

[236] Autor ma na myśli Deklarację polsko-niemiecką o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934. O konieczności porozumienia z Niemcami jednak rzeczywiście w nowym obozie władzy mówiło się niemal natychmiast po dojściu do władzy.

[237] Znamiennym jest fakt, że żaden z okupantów nie silił się nawet na stwarzanie iluzji polskiej państwowości poprzez wyszukanie autorytetów zdolnych do utrzymania aparatu państwowego pod ich kuratelą. O ile w przypadku Sowietów nie wydaje się to zaskakujące, o tyle w przypadku Niemców już tak. Nie wchłonęli oni w granicę Rzeszy całego zajętego przez siebie obszaru Rzeczypospolitej, ale część pozostawili poza jej obrębem tworząc Generalne Gubernatorstwo. W pierwszych miesiącach wojny można się było spodziewać, że utworzone zostanie marionetkowe państwo na tym obszarze, jednak to nie nastąpiło, za to rozpoczęła się eksterminacja narodu polskiego. Zjawisko to jest zupełnie wyjątkowe na tle okupowanej przez Niemców Europy - wszędzie albo włączali zdobyte tereny do Rzeszy, albo poszukiwali środowisk gotowych tworzyć kolaboracyjne rządy.

[238] Przez ten termin Autor rozumie ziemie zamieszkane przez ludność polską, a nie wyłącznie te znajdujące się w granicach państwa polskiego we wrześniu 1939 r. - o czym pisze dalej.

[239] Prasa niemiecka, w tym polskojęzyczne „gadzinówki”, zaczęła bowiem rozpisywać się o zbrodniach reżimy komunistycznego. Oczywiście sprawą najgłośniejszą, najdłużej i najobszerniej opisywaną przez propagandę III Rzeszy była tzw. sprawa katyńska.

[240] Chodzi o tzw. układ Sikorski-Majski z 30 lipca 1941 r. Warto zaznaczyć, że układ ten nie został ratyfikowany przez prezydenta RP Władysława Raczkiewicza.

[241] August Zaleski (1883-1972) - polski polityk i dyplomata związany z obozem sanacyjnym. Minister spraw zagranicznych RP w okresie 1926-1932, a później na emigracji 1939-1941. Szef kancelarii Prezydenta RP na wychodźstwie (1941-1945), a wreszcie Prezydent RP na wychodźstwie (1947-1972) - od 1954 r. nieuznawany przez część polskiego środowiska emigracyjnego w Londynie, na której czele stanął kolegialny organ, tzw. Rada Trzech.

[242] Kazimierz Sosnkowski (1885-1963) - polski wojskowy i polityk związany z obozem sanacyjnym, przed Wielką Wojną działacz PPS i organizator jej Organizacji Bojowej, a następnie założyciel Związku Walki Czynnej. Szef I Brygady Sztabu Legionów Polskich w czasie wojny, a następnie wiceminister (1919-1920) i minister (1920-1924) spraw wojskowych RP. Jeden z czołowych dowódców WP podczas wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej 1939 r. Po jej zakończeniu znalazł się na emigracji gdzie w okresie 1939-1941 pełnił funkcję następcy Prezydenta oraz ministra bez teki w rządzie gen. Władysława Sikorskiego, jednocześnie będąc komendantem główny Związku Walki Zbrojnej. Po śmierci Sikorskiego (1943 r.) mianowany Naczelnym Wodzem, którą to funkcję pełnił do końca września 1944 r., kiedy to został zdymisjonowany pod naciskiem Winstona Churchilla. Po wojnie aktywny polityk emigracyjny.

[243] Marian Seyda (1879-1967) - polski polityk i publicysta związany z obozem narodowym. Członek Komitetu Narodowego Polskiego (1917-1919) , minister spraw zagranicznych RP w okresie 28 V - 27 X 1923, poseł na Sejm RP (1919–1927) i Senator (1928–1935). W okresie 1939- 1941 minister sprawiedliwości, 1942-1943 minister bez teki, a 1943-1944 minister prac kongresowych w rządzie RP. W okresie emigracyjnym skonfliktowany z władzami Stronnictwa Narodowego.

[244] Bardzo ciekawy jest brak jakiegokolwiek komentarza do wystąpienia z rządu Mariana Seydy. Ciężko powiedzieć czym było to spowodowane. Jeszcze przed wojną, Seyda znalazł się w opozycji do tzw. frakcji młodych SN (do której należał Stojanowski) i zdystansował się od sporów w ramach SN, które szczególnie przybrały na sile w 1938 i 1939 r. Nie był więc w stronnictwie Autora broszury, ale na emigracji znalazł się w opozycji do jego największego wroga w łonie SN, czyli prezesa partii Tadeusza Bieleckiego. Czy, i na ile, z tego konfliktu zdawał sobie sprawę Stojanowski pozostaje zagadką, choć należy podejrzewać, że podstawowe informacje na ten temat do niego docierały. Być może wiedział więc, że Seyda został do wystąpienia z rządu przymuszony przez nacisk środowiska SN na emigracji (które sprzeciwiło się układowi), ale szybko powrócił do prac rządowych. Brak jakiegokolwiek odniesienia się do jego osoby jest z pewnością zabiegiem celowym Autora, który najwyraźniej nie chciał prowadzić w tym miejscu rozliczeń partyjnych, ale skrytykować poczynania sanacyjne.

[245] Mamy w tym miejscu ewidentną aluzję co do tego, że tzw. Rząd Londyński nie spełnia tych kryteriów i konieczny będzie przewrót narodowy pod koniec wojny, który pokieruje powstaniem powszechnym i zabezpieczy przeprowadzenie reform w duchu narodowym.

[246] Wyraźna sugestia, że wojna polsko-bolszewicka była konsekwencją wyprawy kijowskiej Piłsudskiego.

[247] Autor ma na myśli nieosiągnięcie zamierzonych przez Piłsudskiego celów na wschodzie przy jednoczesnej utracie Zaolzia na rzecz Czechosłowacji, a także porażce w plebiscytach na Śląsku, Warmii i Mazurach.

[248] Rzeczą ciekawą jest fakt, że Autor (dość dobrze poinformowany jeżeli chodzi o osiągnięcia polskiej historiografii) pomija kwestię tego, że związek z Litwą, siłą rzeczy zmuszał Polskę do prowadzenia aktywnej polityki wschodniej, ponieważ jej partner stale zagrożony był przez ekspansję Moskwy na ziemie ruskie znajdujące się pod jego panowaniem. Podobnie Stojanowski milczeniem pomija, oczywiście celowo, wyprawę kijowską Bolesława Chrobrego (jak się odnosi wrażenie, ulubionego przez niego polskiego monarchy) i uwikłanie w konflikt dynastyczny Rurykowiczów.

[249] Tak w oryginale.

[250] Obraźliwe określenie ludzi nowych, przybyłych z trenów Królestwa Polskiego i osiedlających się w Galicji. Z czasem stało się terminem stosowanym wobec imigrantów z Królestwa zamieszkujących również tereny zaboru pruskiego.

[251] Tj. ograniczone w rozwoju.

[252] Wydaje się, że przez „ruch narodowy” pojmuje Autor szerokorozumiane środowisko narodowe, tj. działaczy politycznych, samorządowych i wyborców podzielających poglądy narodowe, natomiast przez „obóz narodowy” organizacje polityczne o charakterze narodowym.

[253] Rzeczywiście, najmniejszy odsetek ludności żydowskiej zamieszkiwał przed II wojną światową (stan na 1931 r.) miasta wielkopolskie (w woj. poznańskim jedynie 0,8 proc. ogółu ludności), jednakże w liczbach bezwzględnych to Pomorze (woj. pomorskie) plasowało się najniżej w statystyce (0,9 proc. populacji miejskiej, ale 2,9 tys. Żydów, podczas gdy w Wielkopolsce 6,8 tys.). Na Śląsku tymczasem (woj. śląskie) ludność żydowska stanowiła w miastach liczyła już 16,4 tys. mieszkańców, co dawało 3,9 proc. ludności tamtejszych miast. Zob. J. Tomaszewski, Rozmieszczenie Żydów w Europie Środkowo-Wschodniej w okresie międzywojennym. Szkic statystyczny, [w:] Tenże, Żydzi w II Rzeczypospolitej, wyb. i oprac. A. Markowski, S. Rudnicki, Warszawa 2016, s. 21.

[I] Romer E., Z biosocjologii Rzeczpospolitej Polskiej. Lwów, 1937 - przyp. Autora.