Ks. Kazimierz Lutosławski

O potrzebie filozofii w wykształceniu rolnika-obywatela
Cztery listy do przyjaciela

Wstęp i opracowanie
Mikołaj Kwiatkowski

Biblioteka Dziedzictwa Myśli Narodowej 2020

Tekst pierwotnie wydany w formie broszury w Warszawie w roku 1913

Wstęp i opracowanie

Mikołaj Kwiatkowski

Redakcja

Joanna Gil-Siemińska

Konwersja do ebooka

Michał Latusek

Copyright by Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej, 2020.

Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego ul. Szczęśliwicka 62, 02-353 Warszawa

ISBN 978-83-958590-8-3

SPIS TREŚCI

Mikołaj Kwiatkowski, Wstęp

Ks. Kazimierz Lutosławski, O potrzebie filozofii w wykształceniu rolnika-obywatela

List I.

List II

List III

List IV

Przypisy

WSTĘP

Gdy myślimy o filozofii i Lutosławskim, pierwszy przychodzi nam na myśl Wincenty Lutosławski, żyjący w latach 1863–1954, wybitny historyk filozofii i filozof chrześcijański, autor licznych tekstów, z których najbardziej znanym jest napisana w języku angielskim książka The Origin and Growth of Plato’s Logic with an Account of Plato’s Style and of the Chronology of his Writings, w której autor ustalił chronologię dzieł Platona. Jednakże Wincenty nie był jedynym wybitnym przedstawicielem rodziny Lutosławskich i nie był jedynym filozofem w rodzinie. Innym był ks. Kazimierz Lutosławski, który w wydanych w niniejszej broszurze listach pisał:

nie tylko politechniki, ale nawet uniwersytety, dawniej „wszechnice” nauk, mają dziś za wyłączne niemal zadanie wydanie dobrych fachowców, nawet szkoły średnie ogólnokształcące niecierpliwią dzisiejsze społeczeństwo: żąda ono przede wszystkim szkół zawodowych.

Żywot ks. Kazimierz Lutosławskiego[1]

Przyszły duchowny był synem ziemianina i uczestnika powstania styczniowego Franciszka Dionizego i jego drugiej żony – Pauliny ze Szczygielskich Lutosławskiej. Ze zmarłą przedwcześnie pierwszą żoną Marią Ludwiką Szczygielską, starszą siostrą Pauliny, Franciszek Józef miał dwóch synów: filozofa Wincentego oraz gospodarza Stanisława. Z drugiego małżeństwa pochodzili: inżynier Marian Józef, zmarły w młodym wieku Władysław, rolnik Jan Chryzostom, zmarła w wieku niemowlęcym Maria Paulina, Kazimierz oraz Józef – ojciec słynnego późniejszego kompozytora muzyki klasycznej Witolda.

Kazimierz, urodzony w 1880 r., od młodego wieku wyróżniał się silną wiarą i wiedzą religijną; początkowym miejscem jego edukacji był dom rodzinny, nauczycielami dziecka byli opłacani i sprowadzani nauczyciele oraz starsi brata. Po śmierci ojca w 1891 roku wychowaniem młodszych zajęli się starsi bracia, głównie Wincenty oraz matka, która dbała przede wszystkim o rozwój religijny dzieci. W późniejszym okresie Kazimierz wraz z Józefem uczęszczali do gimnazjum w Mitawie. Szkołę tę ukończył w 1898 roku; następnie wyjechał do Zurychu na studia medyczne i chemiczne. Tam uzyskał stopień doktora medycyny, co pozwoliło mu na pracę w szpitalach warszawskich. W okresie studenckim zaangażował się w działalność w Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, Organizacji Młodzieży Narodowej oraz Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Przed 1905 rokiem rozpoczął aktywność w Lidze Narodowej, poznał się też wtedy z liderami ruchu narodowo-demokratycznego. W 1905 roku ukończył kurs fizyki w Londynie, tam także zapoznał się z ideami ruchu skautowego. Po powrocie na ziemie polskie pracował jako nauczyciel.

Od młodego wieku Lutosławski pragnął poświęcić się drodze kapłańskiej, jednakże nie pozwalała mu na to matka. W 1908 roku udał się ponownie na zachód Europy, gdzie odwiedził Belga kard. Désiré-Josepha Merciera, jednego z przedstawicieli filozofii neoscholastycznej. Rok później wstąpił do seminarium duchownego w szwajcarskim Fryburgu; wpływ na decyzję miała prawdopodobnie wizyta u kard. Merciera, a także tragiczne wydarzenie – śmierć przez utopienie trzech podopiecznych Lutosławskiego w szkole, w której nauczał – w Czteroletnim Ognisku Wychowawczym Wiejskim. W Szwajcarii rozpoczął studia filozoficzne i teologiczne, poznał się i zaprzyjaźnił z Władysławem Korniłowiczem, późniejszym kapelanem ośrodka dla niewidomych w Laskach. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1912 roku z rąk kard. D.-J. Merciera.

Najbardziej znane dokonania Lutosławskiego wiążą się z jego działalnością harcerską. Dzięki członkostwu w stowarzyszeniu Eleusis, założonym przez Wincentego Lutosławskiego, poznał Andrzeja Małkowskiego oraz Olgę Drahanowską, którym później, w 1913 roku, udzielił w Zakopanem ślubu. Początki jego skautowej kariery wiążą się z rokiem 1911, gdy w Kosowie wraz z „dziećmi kosowskimi” organizował różne zabawy i ćwiczenia dla młodzieży w duchu harcerstwa i braterstwa. W tym samym roku w Drozdowie Kazimierz założył dwa zastępy: „Kruki” i „Czajki”, które składały się z dzieci innych członków rodziny Lutosławskich oraz przyjaciół Kazimierza.

Najważniejszym harcerskim dziełem Lutosławskiego jest opracowanie krzyża harcerskiego, używanego po dziś dzień przez polskich harcerzy. W listopadzie 1911 roku w odpowiedzi na ogłoszenie w sprawie stworzenia symbolu harcerstwa polskiego w lwowskim czasopiśmie „Skaut” Kazimierz przesłał projekt odznaki, stworzony na podstawie krzyża Virtuti Militari, z napisami „Bóg i Ojczyzna” oraz „Czuwaj”. Konkurs nie został ostatecznie rozstrzygnięty, jednakże od 1912 roku Naczelna Komenda Skautowa dla Kongresówki używała opracowanego przez Lutosławskiego symbolu.

W okresie I wojny światowej ks. Lutosławski zdecydował się zaangażować w działalność polityczną – duchowny wszedł w skład powołanego 29 sierpnia 1915 roku Centralnego Komitetu Obywatelskiego, który pomagał poszkodowanym w wojnie. W CKO kapłan pracował w komisji letnisk, będącej zakamuflowaną formą instytucji harcerskiej. Po ofensywie wojsk państw centralnych w 1915 roku rodzina Lutosławskich przeniosła się w głąb Cesarstwa Rosyjskiego, początkowo na Wołyń, a później do Moskwy. Tam kapłan pracował w szkole polskiej oraz redagował pismo zatytułowane „Kalendarz Polski. Rocznik wychodźstwa polskiego”, które wydawało teksty o charakterze publicystycznym, a także podstawowe informacje dotyczące życia wewnątrz Cesarstwa Rosyjskiego. Duchowny został również kapelanem I Brygady Strzelców Polskich, sformowanej z żołnierzy dawnego Legionu Puławskiego[2]. W wojsku kapłan prowadził działalność duszpasterską, był z wojskiem na froncie np. w Wielkanoc 1916 roku pod Baranowiczami. Później, w 1922 roku, za odwagę na froncie otrzymał Krzyż Walecznych.

Zmiany polityczne w Rosji skutkowały również powstaniem Rady Polskiej Zjednoczenia Międzypartyjnego[3], będącej ekspozyturą Komitetu Narodowego Polskiego[4] na terenie Rosji, w której składzie znalazł się ks. Kazimierz. Kapłan wspominał po latach, że celem działań w tym czasie było

zaakcentowanie naszego współdziałania jako Polaków z państwami Ententy. Pragnęliśmy naszą polityką przeciwdziałać ujemnemu wrażeniu, które wywierało na te mocarstwa istnienie Legionów i odłamu aktywistycznego w okupowanej Polsce[5].

W kwietniu 1918 roku Lutosławski wraz z swoim bratem Józefem, Michałem Pawlikowskim oraz Marianem Gregorczukiem zorganizowali Rewolucyjny Związek Jeńców Polskich, który miał na celu akcję werbunkową wśród Polaków w Rosji i pomoc w wydostaniu się z niewoli jenieckiej. Duchowny wraz z towarzyszami przy pomocy fałszywych dokumentów oraz pieczęci kierowali Polaków m.in. do Murmańska i pod pozorem rekrutacji do prac leśnych, skąd możliwy był transport do Europy Zachodniej. Lutosławski współpracował także z dowódcą II Brygady Legionów Polskich Józefem Hallerem po jego przybyciu do Moskwy w czerwcu 1918 roku.

W drugiej połowie kwietnia 1918 roku rodzina ks. Kazimierza przeżyła dramat – aresztowani zostali Marian oraz Józef Lutosławscy z powodu ukrywania w domu wcześniej skradzionej przez braci kopii traktatu brzeskiego zawartego pomiędzy bolszewikami a Niemcami. Duchownemu udało się uniknąć losu braci, których bezskutecznie próbował wyciągnąć z aresztu. Kapłan opuścił ostatecznie Rosję w sierpniu 1918 roku. W przebraniu i pod fałszywym nazwiskiem udał się początkowo na Ukrainę, następnie do Rumunii, skąd pojechał się do Odessy i Kijowa; tam przekazał polskim władzom uzyskane w Moskwie, od Francuza gen. Alphonse’a Lavergne w sierpniu 1918 roku środki finansowe. Tam też z gazety dowiedział się o rozstrzelaniu 5 września 1918 r. Józefa i Mariana przez bolszewików za działalność kontrrewolucyjną

W niepodległej Polsce ks. Lutosławski początkowo prowadził działalność w harcerstwie oraz działalność duszpasterską na terenie Warszawy, szczególnie z młodymi, których przygotowywał m.in. do bierzmowania. W późniejszych latach współpracował z Młodzieżą Wszechpolską, której był rekolekcjonistą, oraz korporacją studencką Sparta, której był filistrem[6] honorowym. 2 sierpnia 1922 roku ks. Kazimierz prowadził aktywność w Związku Rekolekcyjnym pod wezwaniem św. Dominika, w którym blisko współpracował z dawnym uczniem Janem Czartoryskim, późniejszym bł. o. Michałem. Jego głównym celem było pogłębienie życia religijnego wśród inteligencji, ziemian, nauczycieli i studentów. Do związku mógł przystąpić każdy dorosły katolik posiadający co najmniej wykształcenie średnie. Związek propagował i odnowę liturgiczną. Członkowie związku tłumaczyli z łaciny na język polski teksty mszy i drukowali je dla wiernych. Po śmierci Lutosławskiego jego rolę wewnątrz organizacji przejął ks. Korniłowicz. Ks. Kazimierz współpracował także ze Stowarzyszeniem Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”.

Okres II RP stanowił czas aktywności parlamentarno-politycznej ks. Lutosławskiego, który zdobył mandat do nowo organizującego się parlamentu polskiego. W Sejmie Ustawodawczym Lutosławski był jednym z trzydziestu pięciu księży katolickich, wszedł w skład narodowo-demokratycznego Związku Ludowo-Narodowego. Podczas dyskusji sejmowych sprzeciwiał się zwiększaniu kompetencji prezydenckich, bronił izby senackiej, nie był też zwolennikiem szerokich praw dla mniejszości narodowych. W kwestii przyszłej ordynacji wyborczej był zwolennikiem dowartościowania dużych ugrupowań. Kapłan starał się zwalczać każdy przejaw komunizmu i ruch rewolucyjny. Ponadto, był zwolennikiem sukcesywnego powiększania składu sejmu o posłów z Kresów Wschodnich oraz jak najszybszego sprowadzenia do ojczyzny wojskowych polskich, którzy pozostawali na terenach rosyjskich.

Jako poseł wsławił się jako jeden z najbardziej aktywnych parlamentarzystów, autor płomiennych przemów, które powodowały, że zarzucano mu, nawet wewnątrz własnego obozu politycznego, fanatyzm i nieracjonalne zachowania. W Sejmie Ustawodawczym ks. Kazimierz pracował w komisjach: konstytucyjnej, oświatowej i spraw zagranicznych. Niewątpliwie najważniejszym dokonaniem politycznym Lutosławskiego zbyło napisanie preambuły do konstytucji państwa polskiego oraz opracowanie treści roty przysięgi poselskiej i roty przysięgi prezydenckiej.

Na jesieni 1922 roku ks. Kazimierz ponownie wystartował do sejmu polskiego z list Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej, będącego koalicją Narodowej Demokracji, Chrześcijańskiej Demokracji, Narodowo-Chrześcijańskiego Stronnictwa Ludowego oraz Chrześcijańsko-Narodowego Stronnictwa Rolniczego. Po wyborze Gabriela Narutowicza na prezydenta kraju 11 grudnia 1922 roku, nie przebierając w agresywnych słowach, przekonywał na łamach prasy, że głowa państwa została narzucona Polakom przez mniejszości narodowe, szczególnie Żydów, a także atakował Wincentego Witosa i jego partię PSL „Piast” i nawoływał do rezygnacji prezydenta z urzędu. Razem z gen. Hallerem brał również aktywny udział w manifestacjach przeciwko Narutowiczowi na warszawskim placu Trzech Krzyży, podczas których znów wzywał prezydenta do ustąpienia z urzędu. Z czasem duchowny przestał krytykować prezydenta, a obiektem jego filipik stał się Józef Piłsudski.

W Sejmie RP I kadencji duchowny został przewodniczącym komisji konstytucyjnej oraz członkiem komisji oświatowej; wszedł także do zarządu prezydium Związku Ludowo-Narodowego. W swoich przemowach poruszał zagadnienia związane z Trybunałem Stanu, regulaminem sejmu, amnestią, oświatą i inwentaryzacją dóbr kościelnych. Był również autorem wniosku z 12 kwietnia 1923 roku o upamiętnienie ks. Konstantego Budkiewicza, zamordowanego przez bolszewików 1 kwietnia.

W grudniu 1923 roku Lutosławski powrócił do domu rodzinnego w związku z świętami Bożego Narodzenia; starając się pomóc chorym na szkarlatynę dzieciom, zaraził się nią. Doprowadziło to do jego przedwczesnej śmierci 4 stycznia 1924 roku. Pogrzeb ks. Kazimierza odbył się cztery dni później w Drozdowie. Niezrealizowanymi za życia celami politycznymi duchownego pozostały zawarcie konkordatu pomiędzy Polską a Watykanem, uregulowanie statusu prawnego Kościoła katolickiego w Polsce, po którego przeprowadzeniu miał się wycofać z polityki, oraz stworzenie uniwersalistycznej, chrześcijańskiej doktryny politycznej, skutecznie przeciwstawiającej się egoizmowi narodowemu.

Myśl ks. Lutosławskiego

Aby zrozumieć tło ideowe myśli ks. Kazimierza, należy nakreślić jego poglądy filozoficzno-polityczne. W przeciwieństwie do swojego sławnego starszego brata Wincentego, nie był mesjanistą, a jego poglądy w okresie przed I wojną światową sytuowały się wewnątrz tradycji filozofii tomistycznej, neoscholastycznej czego np. dowodzi jego praca pt. Teorya ewolucyi w oświetleniu chrześcijańskiem, w której Kazimierz Lutosławski krytykował teorię ewolucji, wskazując, że jest ona sprzeczna z doktryną katolicką z powodów: zanegowaniu istnienia osobowego Boga, monizmu oraz zanegowania teleologii, czyli poglądu o istnieniu celowości w życiu. W myśli ewolucjonistycznej, według Lutosławskiego, cały rozwój był rezultatem ruchu materii według praw mechanicznych, zaprzeczona została różnicy między człowiekiem a zwierzęciem poprzez zanegowanie istnienia nieśmiertelnej duszy ludzkiej.

Co charakterystyczne, przed odzyskaniem niepodległości przez Polskę myśl ks. Lutosławskiego nie miała jednoznacznie nacjonalistycznego wydźwięku. Podczas pobytu w Moskwie ks. Kazimierz jako kierownik Katolickiego Związku Demokracji Chrześcijańskiej w Moskwie wydał „Polaka-Katolika”. Pierwszy i jedyny numer ukazał się 24 września 1917 roku; pismo w zamyśle redakcji, mieszczącej się w domu Lutosławskiego, miało być tygodnikiem. Składało się ono z kalendarzyka przypominającego o świętach katolickich oraz patronach błogosławionych bądź świętych danego dnia, rozważań nad ewangelią na konkretny dzień oraz wiadomości z życia Kościoła katolickiego w Moskwie. Tygodnik wyjaśniał zwyczaje katolickie, np. odmawianie różańca. Poza kwestiami religijnymi w piśnie zamieszczono wiadomości polityczne, z uwzględnieniem wydarzeń na ziemiach polskich i rosyjskich. Pismo miało wydźwięk narodowo-katolicki, antyniemiecki, tożsamy z wielu sprawach z poglądami endeckimi w czasie I wojny światowej. Na gruncie politycznym tygodnik utożsamiał się z programem Rady Polskiej Zjednoczenia Międzypartyjnego.

Następcą „Polaka-Katolika” był tygodnik „Wygnaniec” wydawany przez RPZM w Moskwie. Do zmiany tytułu doszło z powodu zarzutów wobec pisma, któremu zarzucano próbę zyskania na popularności w związku z tym, że w Warszawie wydawano gazetę o tej samej nazwie. Ideowo i pod względem treści „Wygnaniec” nie różnił się od swojego poprzednika. Ks. Lutosławski pisał w nim m.in. o chadeckich poglądach na życie gospodarcze, krytykując skrajny liberalizm ekonomiczny nastawiony wyłącznie na zysk i nie liczący się z drugim człowiekiem.

Innym, istotnym elementem refleksji, zwłaszcza wychowawczej, były rozważania Lutosławskiego na temat harcerstwa. Na tym aspekcie swojej działalności ks. Kazimierz skupiał się przede wszystkim przed wybuchem I wojny światowej. W owym okresie przygotowywał różne odczyty propagujące ideę harcerstwa, pisał broszurki informacyjne i teksty, często pod pseudonimem „druh Szary”, do wydawanego w Warszawie czasopisma „Skaut”. W lipcu 1913 roku wydał książkę Czuj duch! Szesnaście gawęd obozowych o idei skautingu, która przedstawiała ideę skautingu i przeciwstawiała się przemianie harcerstwa w zabawę lub wojsko. Lutosławski omawiał w niej, czym jest skauting, przyrzeczenie harcerskie i dziesięć praw skautowych, poruszał też inne kwestie dotyczące ruchu harcerskiego.

Dla Lutosławskiego harcerstwo wiązało się ścisłe z odrodzeniem młodzieży, swoiście rozumianym postępem moralnym młodych ludzi oraz wykształceniem w sobie umiejętności rozróżnienia dobra i zła. Pisał o tym w broszurze pt. Czem jest skauting polski? Gawęda obozowa. Duchowny uważał, że dzięki skautingowi młodzi mogą pokonać swoje wady, takie jak egoizm, niedołęstwo, niedbalstwo, oportunizm, swawola oraz „liberalna niezależność od potrzeb i dążeń społecznych”[7]. Ponadto harcerstwo pielęgnuje, według niego, rycerskość, szlachetność, miłość braterską, ofiarność, karność i dzielność. Kapłan pisał: „przetwarza on [skauting] współczesnego poganina, dążącego do użycia i wygód przy najmniejszym wysiłku – na chrześcijańskiego rycerza, gardzącego pokusami miękkiego i łatwego życia, a pragnącego walki ze złem o zwycięstwo dobra – w sobie samym, w otoczeniu swoim, na świecie – kosztem bodaj największych wysiłków i poświęceń – w imię obowiązku”[8]. Ideałem skautowym dla kapłana był młodzieniec kierujący się miłosierdziem, uczynny, sprawiedliwy, dotrzymujący słowa, posłuszny, czysty, stroniący od używek, oszczędny, pogodny i wesoły, miłujący ojczyznę oraz zwierzęta. Skauting był sferą, w której chłopcy mogli realizować się w życiu społecznym i mieć realny wpływ na społeczeństwo.

Myślicielem stricte nacjonalistycznym duchowny stał się w okresie po 1918 roku; jako ideolog Narodowej Demokracji ks. Kazimierz zaliczany jest w historiografii do grupy pisarzy katolickich wewnątrz obozu narodowego. Aż do momentu śmierci był niewątpliwie najwybitniejszym przedstawicielem idei narodowo-katolickiej. Teksty kapłana znaleźć można w najważniejszych gazetach obozu narodowego tego czasu – od „Gazety Warszawskiej” po „Gazetę Poranną 2 grosze” i najdojrzalsze pismo nacjonalistyczne tego czasu, czyli „Myśl Narodową”.

Lutosławskiego założył pismo „Sprawa. Tygodnik służący odrodzeniu narodowemu w duchu katolickim”, którego został redaktorem. W pracy redakcyjnej ks. Kazimierzowi pomagali późniejszy biskup pomocniczy w diecezji łódzkiej ks. prof. Kazimierz Tomczak, chadecki polityk Tadeusz Błażejewicz, inny chadek Józef Chaciński oraz specjalista od konkordatu i prawa kanonicznego ks. dr Bolesław Wilanowski. Pierwszy numer tygodnika ukazał się 7 lutego 1919 roku. Było to w gruncie rzeczy pismo religijno-polityczne, w którym dominowały teksty teoretyczne, dotyczące katolicyzmu; teksty polityczne, ekonomiczne oraz kulturalne były jedynie dodatkiem. Publicystami gazety byli np. publicysta narodowy i poseł na Sejm Wileński Mieczysław Engiel, piszący teksty dotyczące kultury krytyk literacki i pisarz Stanisław Pieńkowski czy inny czołowy prawicowy dziennikarz Stanisław Cywiński. „Sprawa” wychodziła do 17 lipca 1920 roku. Lutosławski być redaktorem pisma do 7 marca 1920 r., rolę jego przejął ks. Adam Wyrębowski, członek samorządu Warszawy oraz poseł Klubu Chrześcijańsko-Narodowego w Sejmie I kadencji.

Kluczowym pojęciem dla ks. Kazimierza było dobro wspólne – kategoria zaczerpnięta z tradycji Arystotelesa i św. Tomasza, dla którego realizacji grupy społeczne powinny poświęcać swoje partykularne interesy. W materii polityki podstawowym aksjomatem rozmyślań Lutosławskiego po odzyskaniu niepodległości było przekonanie, że państwo polskie powinno stanowić wytwór narodu polskiego.

W swojej międzywojennej twórczości Lutosławski pisał na temat socjalizmu i komunizmu, których zasadniczo nie rozróżniał. Krytykował działania rewolucyjne i rewolucyjną ideę jako burzącą ład społeczny oraz opisywał działania bolszewików w Rosji. Niewątpliwie przyczyną, która skłoniła duchownego do zajęcia się tą tematyką, było osobiste doświadczenie I wojny światowej i rewolucji październikowej. Być może to właśnie w połączeniu z wybuchowym temperamentem spowodowało, że znaczna część tekstów ks. Lutosławskiego utrzymana była w agresywnym tonie i miała na celu zdyskredytowanie przeciwników politycznych, a więc przykładowo przedstawianie ich jako przeciwników cywilizacji oraz uproszczanie wizji sytuacji społeczno-politycznej II RP.poprzez utożsamienie ruchu komunistycznego i socjalistycznego.

Ruchom rewolucyjnym duchowny przeciwstawiał ideę ewolucji społecznej i wspólnego społecznego działania na rzecz zwalczania nędzy gospodarczej, które miało prowadzić do poprawy sytuacji społecznej. Ks. Lutosławski zasadniczo nie był przeciwny formie strajku, jednakże uznawał, że musi on mieć realne podstawy do działania. Nadzieją w przeciwdziałaniu komunizmowi był dla Lutosławskiego Kościół katolicki, jego hierarchowie oraz duchowieństwo, potrafiące również bronić prawa własności jako podstawy cywilizacji.

Innym problemem poruszanym przez ks. Lutosławskiego były kwestie dotyczące mniejszości narodowych. Często teksty na ten temat utrzymane były w agresywnej tonacji antysemickiej, zaś z perspektywy historycznej należy stwierdzić, że wiele podanych przez niego informacji jest nieprawdziwych. Rozważając historię Polski, ks. Lutosławski uważał, że Polska w okresie straconej niepodległości miała czterech zaborców: trzech zewnętrznych: Rosjan, Austriaków i Niemców i jednego wewnętrznego: Żydów, wyzyskujących Polaków i ich pracę. Jako głównych, nieprzejednanych przeciwników narodu polskiego, z którymi należy walczyć, jednak nie przy użyciu przemocy fizycznej, a na polu kulturalnym i gospodarczym, ks. Kazimierz widział Żydów oraz Niemców, ściśle ze sobą związanych cywilizacyjnie, nie mogących zasymilować się z narodem polskim oraz naturalnie wrogich Polsce. Walkę z mniejszościami narodowymi o władzę w Polsce uznawał za moralny obowiązek. Wedle niego odpuszczenie tej walki mogłoby doprowadzić naród polski do regresu oraz publicznego zaparcia się swoich praw i racji stanu.

Myśląc o kształcie Polski niepodległej, Lutosławski uważał, że Kresy Wschodnie stanowią integralną część Polski, a narody je zamieszkujące nie są odmiennymi i samodzielnymi bytami polityczne, a odmianami narodu polskiego. Duchowny nie był zwolennikiem idei federacyjnej, uważał, że ziemie te powinny być częścią państwa polskiego, co pozwoliłoby je wyrwać z barbarzyństwa i anarchii, które przypisywał Rosji. W Polsce narody kresowe miałyby żyć w wolności i rozwijać się wraz z Polakami i przeciwstawiać potencjalnej agresji ze wschodu i zachodu. Misją cywilizacyjną Polski była zatem obrona także przed potencjalną agresją Rosji bolszewickiej.

Istotnym pojęciem dla Lutosławskiego było miłosierdzie. Kategorię tę również przekładał na sferę społeczną i ekonomiczną, która przekształcała się w normatywny postulat pomocy biednym ze strony uprzywilejowanych. Lutosławski odrzucał walkę klas, głosił, że w ramach społeczeństwa poszczególne grupy społeczne powinny współpracować, gdyż jak mówił państwo polskie potrzebuje zarówno robotników, jak i inteligentów. W swoich tekstach duchowny nawoływał do zwalczania egoizmu, poświęcenia się na rzecz wspólnoty, co miało prowadzić do odrodzenia moralnego, czyli w praktyce odrzuceniu hedonizmu, zawiści, zwierzęcych instynktów. Naczelną rolę do odegrania w tym procesie Lutosławski widział w inteligencji, a odrodzenie miało mieć charakter międzynarodowy. Kapłan przekraczał partykularyzm nacjonalizmu, idąc w stronę uniwersalizmu chrześcijańskiego.

W kwestii zapłaty za pracę Lutosławski był zwolennikiem charakterystycznej dla katolickiej nauki społecznej „sprawiedliwej płacy”, wynoszącej „godne jego [robotnika] stanowiska utrzymanie życia”[9]. Z tego powodu był zwolennikiem ustawodawstwa określającego płacę minimalną. Jednocześnie w wielu kwestiach gospodarczych przeciwstawiał się interwencjonizmowi gospodarczemu i był raczej zwolennikiem spontanicznych aktów charytatywnych. Był również zwolennikiem reformy rolnej w jej łagodniejszej formie, tzw. „za odszkodowaniem”, sprzeciwiając się radykalnej reformie rolnej, proponowanej przez stronnictwa lewicy chłopskiej i socjalistycznej.

Na koniec warto również zaznaczyć, że ks. Kazimierz był zwolennikiem tezy głoszącej, że religia rzymskokatolicka stanowiła główny czynnik zachowania tożsamości narodowej Polaków w okresie zaborów. Brak religijności miał według Lutosławskiego prowadzić do upadku duchowego narodu i w konsekwencji prowadzić do jego zaniku. Należy podkreślić, że Lutosławski wyprzedził w swych poglądach innych teoretyków nacjonalizmu polskiego, próbujących pogodzić etykę narodową z etyką katolicką. Historyk Przemysław Jastrzębski w swoich pracach poświęconych czasopismu „Myśl Narodowa” oraz samej postaci duchownego zauważył, ze Lutosławski, jako najważniejszy ideolog katolicki wewnątrz środowiska endecji swoich czasów, w znacznej mierze dał podwaliny pod koncepcje narodowo-katolickie. Głoszone przez duchownego poglądy z czasem stały się podstawowymi ideami wewnątrz obozu narodowego.

O broszurze

Broszurka ks. Lutosławskiego O potrzebie filozofii w wykształceniu rolnika-obywatela adresowana jest do dzieci księcia Witolda Czartoryskiego. Kazimierz przyjaźnił się z całą rodziną Czartoryskich, bywał również częstym gościem w ich domu. Duchowny poznał synów arystokraty na początku XX wieku, jeszcze przed wstąpieniem do seminarium; blisko współpracował wówczas z ich ojcem. Po powrocie z Wielkiej Brytanii w 1906 roku Lutosławski wraz z ks. Janem Gralewskim i księciem Witoldem Czartoryskim postanowił założyć szkołę średnią wzorowaną na ideach Cecila Reddiego, który utworzył Abbotsholme School w Rocester, opartą także na ustaleniach nowoczesnych amerykańskich badań pedagogicznych autorstwa Stanleya Halla. Przedsięwzięcie to udało się zrealizować w 1906 roku w Szymanowie, w następnym roku szkoła została przeniesiona do Starej Wsi pod Mińskiem Mazowieckim. Elitarna szkoła nosiła nazwę Czteroletnie Ognisko Wychowawcze Wiejskie. W szkole znajdował się internat, rodzice płacili wysokie czesne za edukację swoich dzieci. W szkole nie stosowano kar cielesnych, zaś nauka połączona była z ćwiczeniami fizycznymi oraz grami. Nacisk kładziono zwłaszcza na naukę języków obcych; szkoła wyposażona była w laboratoria: przyrodnicze, geograficzne i chemiczne. Nie było tam typowego podziału na klasy, a zamiast tego tworzono niewielkie zespoły uczniów, które oznaczano literami; miały one być małe i grupować uczniów stosownie do ich indywidualnego rozwoju. Rodzice musieli wypełniać szczegółowe ankiety dotyczące swoich dzieci.

Szkoła miała na celu stworzenie jak najlepszych warunków do nauki oraz wychować chłopców na dobrych obywateli Polski oraz gorliwych katolików, rozumiejących ideę obowiązków narodowych i działających na rzecz postępu moralnego ludzkości. Do szkoły tej uczęszczali chłopcy z trzech zaborów, w tym synowie Witolda Czartoryskiego: Roman i Jan. Jan później został zakonnikiem, dominikaninem i przyjął imię Michał, w okresie powstania warszawskiego zginął śmiercią męczeńską; w 1999 roku został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II. Znajomość z Janem i Romanem Czartoryskimi była na tyle zażyła, że obaj chłopcy służyli do mszy świętej, gdy 29 czerwca 1912 roku w Drozdowie Lutosławski odprawiał mszę prymicyjną.

W 1913 roku Lutosławski był przede wszystkim duchownym i działaczem harcerskim, współpracującym z młodzieżą. Mimo swojego członkostwa w tajnej Lidze Narodowej, polityka praktycznie w ogóle nie była dla niego istotna; mimo że od początku XX w. był już aktywnym publicystą na łamach gazet związanych z obozem narodowym, dopiero okres I wojny światowej i wydarzenia wewnątrz emigracji polskiej na terenie Rosji spowodowały, że duchowny stał się aktywnym politykiem i ideologiem.

Publikowany tu tekst Lutosławskiego podzielony jest na cztery części – cztery listy, poświęcone zagadnieniom filozofii i wychowania obywatelskiego. Sądzę, że nie ma sensu streszczać broszury, a wystarczy zaprezentować jego najważniejszą tezę. Lutosławski wychodzi z założenia, że dorastający młody człowiek powinien znać obowiązki, które na nim spoczywają, a które – choć na pierwszy rzut oka wydają się sprowadzać do różnych sfer życia – w swej istocie są obowiązkami obywatelskimi. Jako duchowny wskazuje też na obowiązki wobec Boga.

Dla Lutosławskiego podstawowym celem życia jest zbawienie, stąd wniosek, że każde działanie powinno ku temu celowi dążyć. W ujęciu duchownego tym, co ma człowiekowi pomóc w osiągnięciu zbawienia, są wychowanie i wykształcenie. Wykształcenie dzieli Lutosławski na ogólne i specjalistyczne – w wypadku poniższego tekstu jest to wykształcenie rolnicze – ale podział ten jest tylko punktem wyjścia do ogólnych rozważań. Zdaniem Lutosławskiego nacisk edukacyjny kładziony tylko na wykształcenie fachowe poświęca niejako edukację ogólną – Lutosławski chce wobec tego restytucji ogólnej refleksji filozoficzno-teologicznej, którą edukacja specjalistyczna zatraca poprzez skupienie się na tym kształceniu „fachowców”. Podstawowe zagadnienie ogólnej edukacji duchowny widzi następująco:

ogólne wykształcenie ma za zadanie wyjaśnienie stosunku celów pośrednich do celu ostatecznego, jednakowego dla wszystkich; już z tego względu główna jego część będzie zawsze ta sama: obejmie ona pewien zakres teologii i filozofii. Poza tym, zależnie od jakości celów pośrednich, czyli od dziedziny fachowej wykształcenia specjalnego, będzie musiało ogólne wykształcenie te lub inne dziedziny i metody pracy szczególniej uwzględniać.

Nauki szczegółowe dają nam cele pośrednie, nauki ogólne – cele ostateczne. Źródło refleksji ludzkiej, która miałaby umożliwić zrozumienie tej zasady, ale i stanowić pewien drogowskaz na życie, ku temu, aby było ono lepsze, Lutosławski widzi w filozofii i teologii, które mają dostarczyć fundamentów pod gmach szczegółowej edukacji młodzieży.

* * *

W poniższym tekście wszystkie przypisy pochodzą od redakcji. W tekście umieściłem przypisy osobowe oraz przypisy rzeczowe, tłumaczące nieoczywistej, zwłaszcza dla laika, pojęcia z zakresu filozofii oraz z przełomu dziedziny historii XIX i XX wieku.

Filozofia, jak nauczał Platon, rodzi się ze zdziwienia – jakieś wydarzenie, fakt, czyn porusza nas wewnętrznie i zmusza do refleksji, zwłaszcza gdy brakuje nam słów do opisu tego zjawiska, również przy użyciu języka naukowego. Mam nadzieję, że niniejsza broszura również będzie potrafiła pobudzić Czytelnika do myślenia. Z ks. Lutosławskim nie trzeba się zgadzać we wszystkim – nie jest rolą czytelnika o samodzielnym umyśle, aby przyjmował wszystko bezkrytycznie. Chociażby trudno zgodzić się ze wszystkimi opiniami duchownego na temat filozofii niechrześcijańskiej. Warto jednakże się zgodzić z główną tezą duchownego i docenić rolę w filozofii w kształtowaniu świadomego obywatela.

Mikołaj Kwiatkowski

Bibliografia:

Pisma ks. K. Lutosławskiego:

Lutosławski K., Bezpłodność gwałtu, „Myśl Narodowa” 13 I 1923, nr 2.

Tenże Czuj Duch! Szesnaście gawęd obozowych o idei skautingu, Kraków 1913.

Tenże, Czem jest skauting polski? Gawęda obozowa, Warszawa 1913.

Tenże, Hasła rewolucji w świetle nauki katolickiej. Głos kapłana do braci w Chrystusie o tym, jak w samym zaczątku unikać drogi, po której ojczyzna w przepaść bolszewizmu stoczyć by się musiała, Warszawa 1919.

Tenże, Interpelacje do swojego rządu cz. III O ciągłości pracy, „Myśl Narodowa” 3 XI 1923, nr 44.

Tenże, Ostatnia walka o niepodległość, „Myśl Narodowa” 2 XII 1922, nr 48.

Tenże, Odrodzenie w czynie, „Sprawa” 25 IV 1920, nr 17.

Tenże, Paradoks życia polskiego, „Myśl Narodowa” 17 II 1923, nr 7.

Tenże, Polityka odrodzenia, „Sprawa” 7 III 1919, nr 5.

Tenże, Prawo i wolność w życiu gospodarczem, „Wygnaniec” 7 I 1918, nr 1.

Tenże, Przedmowa do polskiego wydania, w: E. Kloth, Socjalizm i żydostwo, z przedmową x. d-ra Kazimierza Lutosławskiego, Warszawa 1923.

Tenże, Skauting jako system wychowania moralnego, Warszawa 1913.

Tenże Teorya ewolucyi w oświetleniu chrześcijańskiem, Warszawa 1909.

Tenże, Trucizna duszy chrześcijańskiej – socjalizm, Warszawa 1920.

Tenże, Uwagi o wychowaniu, z. I, Lwów 1906.

Tenże, Walka o kresy Rzeczypospolitej, „Sprawa” 21 II 1919, nr 3.

Tenże, Walka z przyjaciółmi o niepodległość, „Sprawa” 13 VI 1919.

Pisma ideowe obozu narodowego:

Dmowski R., Kościół, naród i państwo, Wrocław 2013.

Wspomnienia:

Lipiński W., Sprawy wojskowych formacji polskich na wschodzie według relacji ks. Kazimierza Lutosławskiego, w: „Niepodległość”, t. XVI, 1937 r., z. 1 (42).

Opracowania:

Brzeziński M., Pasja Michała. Życie i męczeńska śmierć bł. Michała Czartoryskiego OP, Poznań 2015.

Brzoza Cz., Lutosławski Kazimierz, w: Kto kim był w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. M. Majchrowski, G. Mazur, K. Stępań, Warszawa 1994, s. 349.

Bergmann O., Narodowa Demokracja wobec problematyki żydowskiej w latach 1919-1929, Poznań 1998.

Dajnowicz M., Ksiądz Kazimierz Lutosławski – wychowawca, ideolog i działacz polityczny, w: Kościół – religia – Myśl katolicka. Studia i szkice ofiarowane Profesorowi Antoniemu Mieczkowskiemu z okazji 70 rocznicy urodzin, red. E. Maj, J. Sanecka-Tyczyńska, M. Wichmanowski, A. Wójcik, Lublin 2012, s. 61-70.

Dajnowicz M., Obywatele, wychowawcy, politycy – przyczynek na temat poglądów i działalności przedstawicieli rodziny Lutosławskich, w: Witold Lutosławski – portret rodzinny, red. G. Michalski, M. Schirmer, Drozdowo 2013.

Grott B., Nacjonalizm chrześcijański. Myśl społeczno-państwowa formacji narodowo-katolickiej w Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 1991.

Jastrzębski P., Publicystyka ks. Kazimierza Lutosławskiego na łamach „Myśli Narodowej jako przykład udziału duchowieństwa w polskim życiu politycznym Drugiej Rzeczypospolitej, w: Narodowa Demokracja XIX-XXI wiek (koncepcje – ludzie – działalność), red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2008.

Karwowski H. F., Ksiądz Kazimierz Lutosławski – twórca krzyża harcerskiego, w: Lutosławscy w kulturze polskiej, red. B. Klukowski, Drozdowo 1998.

Lutosławski Kazimierz, w: Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitekj1919-1939, t. III: K-Ł, red. G. Mazur, Warszawa 2005, s. 375-376.

Maj E., Związek Ludowo-Narodowy. 1919-1928, Lublin 2000.

Szymański T., Ksiądz Kazimierz Lutosławski. Biografia kapłana, wychowawcy i polityka, Drozdowo 2017.

Tarasiuk D., Polski obóz narodowy w Rosji w latach 1917-1918, Lublin 2014.

Wapiński R., Lutosławski Kazimierz, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XVIII, red. naczelny E. Rostworowski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1973, s. 150-152.

X. Dr. KAZIMIERZ LUTOSŁAWSKI

O potrzebie filozofii
w wykształceniu rolnika-obywatela

Cztery listy do przyjaciela

WARSZAWA 1913

NAKŁADEM KSIĘGARNI E. WENDEGO i SKI

(T. HIŻA i A. TURKUŁA),

w ŁODZI: KSIĘGARNIA LUDWIKA FISZERA,

LWÓW H. ALTENBERG.
NEW YORK, THE POLISH BOOK IMPORTING Co. Inc.

JAŚNIE OŚWIECONYM XIĘSTWU

WITOLDOSTWU CZARTORYSKIM

Z PEŁKIŃ

NA PAMIĄTKĘ ROZMÓW O WYCHOWANIU
I O ZADANIACH OBYWATELSKICH

W DOWÓD CZCI GŁĘBOKIEJ I NAJWYŻSZEGO UZNANIA TĘ SKROMNĄ PRACĘ OFIAROWAĆ SIĘ OŚMIELA

WDZIĘCZNY

AUTOR

List I.

Kochany chłopcze!

Obiecałem Ci, jeszcze zanim opuściłeś ławę szkolną, że Ci wyjaśnię potrzebę filozofii, rolę, jaką odegrać ona powinna w Twoich studiach i w późniejszym życiu. Pragnę wywiązać się z tej obietnicy jak najdokładniej, gdyż chciałbym wyciągnąć tę niegdyś panią nauk z jej dzisiejszego zaniedbania i przekonać Cię, że powinna ona być kierowniczką nie tylko Twych studiów, ale całego Twego życia umysłowego i Twych działań i prac na przyszłość.

Masz zostać rolnikiem, i to nie drobnym gospodarzem, ale kierownikiem dużego warsztatu, jednym z przewodników pracy i walki ekonomicznej narodu. Stanowisko Twoje spodziewane nałoży na Ciebie obowiązki nie tylko w dziedzinie pracy rolniczej, nie tylko w zakresie życia ekonomicznego, ale we wszystkich dziedzinach życia społecznego, masz być obywatelem, który podjąć musi, czy chce, czy nie chce, odpowiedzialność nie za materialną tylko, ale i za moralną spuściznę przodków w całym zakresie życia narodowego. I nie wątpię, że Ty zechcesz tę odpowiedzialność ponieść, że się nie masz zamiaru zamknąć w ciasnym kole osobistych, stanowych, prowincjonalnych interesów, ale że masz stanowczą i świadomą wolę wydobycia ze siebie wszystkich sił na służbę Bogu i Ojczyźnie, na tym stanowisku, na jakiem Cię Opatrzność Boża postawić raczyła. To zadanie wymaga przygotowania.

Przygotowanie do spełnienia zadania życiowego ma nam dać wychowanie i wykształcenie. Dla rozmaitych ludzi musi ono być rozmaite, zależnie właśnie od rozmaitości ich zadań. Musimy więc określić potrzebne i właściwe danej jednostce wykształcenie – jakością zadania, jakie sobie stawia. Ponieważ zaś cel ostateczny wszystkich ludzi jest jeden – mianowicie zbawienie wieczne, jakość zadania życiowego określać się może tylko stosunkiem jego do tego ostatecznego celu, zadania życiowe różnić się będą nie celem, ale sposobami dążenia do niego. Każde więc zadanie życiowe polegać będzie na wytknięciu pośrednich celów w zasadniczym dążeniu do ostatecznego i na zastosowaniu pewnego gatunku środków do osiągnięcia tych celów. Jakimkolwiek jednak będzie to zadanie, w każdym wypadku przygotowanie do niego, czyli wykształcenie umysłu i charakteru musi dać dwie rzeczy: po pierwsze – oświetlić cele pośrednie, charakterystyczne dla danego zadania, to jest wyjaśnić ich stosunek do celu ostatecznego, ich stosunek wzajemny i ich stosunek do środków rozporządzalnych, po drugie – nauczyć używania tych środków w zastosowaniu praktycznym.

Każde wykształcenie, jeśli ma przygotować człowieka do dobrego spełnienia jego zadania życiowego, musi na dwie te części się dzielić: pierwszą jest tak zwane wykształcenie ogólne, drugą – wykształcenie specjalne, fachowe.

Próżno byłoby pytać, które jest ważniejsze, jedno i drugie jest niezbędne, jedno i drugie stanowi przedmiot nauk, które zdobywamy po części w szkole niższej i średniej, po części w szkole wyższej. Możemy tylko z całą pewnością stwierdzić jedno, że tak jak środek całą swoją istotę określa stosunkiem do celu, któremu ma służyć, tak wykształcenie fachowe musi się opierać na ogólnem, od którego zależy.

Wykształcenie fachowe stanowi dzisiaj główną w tej dziedzinie troskę społeczeństw. Gdy się mówi i pisze o szkolnictwie, o wykształceniu w ogóle – to przeważnie ma się na myśli tylko tę część wykształcenia specjalną. Nie tylko politechniki, ale nawet uniwersytety, dawniej „wszechnice” nauk, mają dziś za wyłączne niemal zadanie wydanie dobrych fachowców, nawet szkoły średnie ogólnokształcące niecierpliwią dzisiejsze społeczeństwo: żąda ono przede wszystkim szkół zawodowych.

Dążenie to jest bardzo słuszne i zupełnie uzasadnione: gruntowne wykształcenie fachowe jest niezbędne dla powodzenia życiowego, nic tak nie podkopuje skuteczności pracy, jak dyletantyzm. Krytyka naszych szkół średnich pod tym względem ma rację, wykazując ich braki: nie dają one przygotowania do życia, ani fachowego, ani ogólnego. W oparciu ich programu na mnogości przedmiotów tkwi smutne nieporozumienie: powszechność zakresu nauk nie zastąpi ogólności wykształcenia: jest ona raczej pobudką do dyletantyzmu.

Jasnem jest jednak, że najwspanialej rozwinięte szkolnictwo zawodowe średnie i wyższe, dostarczające znakomitych fachowców, będzie dla powodzenia narodu zupełnie bezpłodne, jeśli ich fachowego wykształcenia nie oprzemy na podwalinach wykształcenia ogólnego.

Tak pojęte wykształcenie ogólne jest dziś w zupełnym zaniedbaniu. A przy organizacji współczesnej uniwersytetów, w której młody człowiek zaledwie opuści ławę szkolną, po pięciu latach elementarnych studiów dostaje tytuł doktora i już się habilituje i innych uczy – przy takiej organizacji, powiadam, trudno o poprawę tego stanu rzeczy. Cóż to za porównanie z powagą, z jaką średnie wieki traktowały nauczanie uniwersyteckie, kiedy tytuł doktora i samodzielna katedra z prawem nauczania były uwieńczeniem długiego, pełnego zasług naukowych, badań osobistych, medytacji – i, co najważniejsza, pełnego moralnych ćwiczeń w postępie cnoty żywota!

Łatwo dziś o fachowe gruntowne wykształcenie, przy pracowitości i sumienności każdy je zdobędzie, gotowe ma wzory, metody i wskazówki. Ja pragnę Ci wskazać tylko, czym ma być i jakie miejsce w całkowitym planie Twych studiów ma zająć wykształcenie ogólne.

Już z powyższego określenia wynika, że i ogólne wykształcenie nie może być jednakowe dla wszystkich. Rozmaitość jego będzie zależała od dwu czynników: po pierwsze od dziedziny fachowej, którą sobie ktoś obiera, od jakości pośrednich celów: a po drugie od zakresu działania, jaki się ma przed sobą. Pierwszy czynnik jest mniej ważny: ponieważ ogólne wykształcenie ma za zadanie wyjaśnienie stosunku celów pośrednich do celu ostatecznego, jednakowego dla wszystkich; już z tego względu główna jego część będzie zawsze ta sama: obejmie ona pewien zakres teologii i filozofii. Poza tym, zależnie od jakości celów pośrednich, czyli od dziedziny fachowej wykształcenia specjalnego, będzie musiało ogólne wykształcenie te lub inne dziedziny i metody pracy szczególniej uwzględniać.

Drugi natomiast czynnik stanowi istotną podstawę różnorodności ogólnego wykształcenia, różnym ludziom potrzebnego: zakres przyszłych działań i obowiązków przede wszystkim stanowić musi o stopniu, o poziomie wykształcenia ogólnego.

Gdy się dom ma stawiać – oblicza się grubość i głębokość fundamentów zależnie od ilości pięter, które mają dźwigać, można co prawda w pewnej mierze i później fundamenty poprawić i uodpornić do dźwigania nadbudowy nieprzewidzianej, ale roztropny budowniczy na to się nie naraża, a i możliwe poprawki są bardzo ograniczone: na fundamencie obliczonym pod chatę nikt wieży nie nadbuduje. To samo odnosi się do fundamentu wykształcenia ogólnego, potrzebnego pod gmach fachowej wiedzy i zadań życiowych. Znamy co prawda żywoty ludzi, zajmujących wybitne stanowiska, którzy żadnego wykształcenia nie mając w młodości, własną pracą i wysiłkiem z chłopców do posług wyrośli na kierowników przedsiębiorstw. Ale to nie jest normalna droga przygotowania się do odpowiedzialnej działalności społecznej, a najsumienniejsza praca późniejsza nie zastąpi fundamentu wykształcenia ogólnego: były robotnik Carnegie[10] pomimo niepospolitych zdolności i wartości osobistej niepowszedniej – na stanowisku doktora honoris causa uniwersytetu w Aberdeen uśmiech na usta wywołuje.

Tak jak grubość i głębokość fundamentu mierzy się wysokością zamierzonego budynku, tak głębokość i jakość potrzebnego ogólnego wykształcenia zależy przede wszystkim od zakresu przyszłej działalności. Im szerszy zakres środków przyszły obywatel ma skierowywać ku celom, tym gruntowniej i tym szerzej musi poznać stosunki tych środków i celów, a przede wszystkim ich stosunek do celu ostatecznego. Tę wiedzę daje tylko filozofia w połączeniu z teologią, bo jest ona nauką tłumaczącą wszystko przez przyczyny nie najbliższe – ale dalsze – i coraz dalsze aż do ostatecznych i pierwotnych związków wszechrzeczy z celem stworzenia. Im wyższy zatem szczebel w kierowaniu wysiłkami ludzkimi ktoś zajmuje, im większy zakres środków od jego działań, od jego rozumnej woli zależy, tym więcej musi on być filozofem i teologiem, tym więcej musi znać i rozumieć stosunek środków do coraz wyższych i ogólniejszych celów. A najogólniejszy kierunek przekracza zakres działania ludzkiego. Losy całej ludzkości są kierowane ponad nami, przez Tego, który jeden jedyny jest i zupełnym filozofem i teologiem doskonałym.

Ale żaden, najniższy nawet szczebel rozwoju ludzkiego i odpowiedzialności ludzkiej nie jest wolny od pewnego zakresu filozofii i teologii.

Pewne pierwiastki filozoficzno-teologiczne – podstawowe prawa myślenia, w nich samo pojęcie środka i celu – są wrodzone człowiekowi, tak samo pewne elementy moralne: że do dobra należy dążyć, a złego unikać.

Elementy logiki, zawarte w naturalnym rozwoju człowieka, w użyciu mowy, i szukanie przyczyny wszechrzeczy poza niemi – są stopniem drugim, jeszcze powszechnym. Nie ma człowieka, który by tą drogą sam nie doszedł do mglistego ogólnikowego pojęcia Boga. Elementarny katechizm daje zasób filozofii i teologii wystarczający dla olbrzymiej większości ludzi, którzy z niego czerpią światło dostateczne do pojęcia zasadniczego stosunku im dostępnych środków działania do celu ostatecznego życia. Całym mechanizmem celów pośrednich nie zaciemniają sobie takie proste umysły pojęcia swoich obowiązków moralnych. Dla nich „fach” nie zajmuje miejsca powołania, oceniają właściwie względną wartość doczesnych różnic między zadaniami ludzkimi, a mają jasną wytyczną dla wszystkich fachów, powołań i zadań – cnotę. Ale strach pomyśleć, że całe wykształcenie filozoficzne i teologiczne naszych sfer inteligentnych na tym elementarnym katechizmie się kończy. Niedostateczność naszego wykształcenia tzw. „średniego” pod tym względem jest rażąca. Daje ono zasób wiadomości ze wszystkich dziedzin wiedzy, dotyczącej środków życia, a zaniedbuje całkowicie dalszego rozwijania wiedzy o celach życia, i o stosunkach środków do celów – to jest teologii i filozofii. Stąd wytwarza się u nas powszechnie umysłowość i duchowość cała karykaturalna: na cienkich nóżkach wiedzy o podstawach i celach życia, zakreślonej na potrzeby siedmioletniego umysłu, opiera się naprawdę pokaźny gmach wiadomości z najprzeróżniejszych dziedzin wiedzy, nie wyłączając logiki formalnej, bez związku wszakże z metafizyką, która by jej dopiero treść filozoficzną nadać mogła, jest ta logika martwym balastem, a nawet niektóre szkoły dają dość znaczny zasób wiadomości historyczno-apologetycznych, które jednakowoż bez podstawy teologiczno-filozoficznej nikogo o niczym nie przekonają. Tu i owdzie i tak skąpo odmierzone godziny „religii” marnuje się na tak zwaną „etykę”, również ściśle oddzieloną od jedynych jej przyrodzonych podstaw metafizycznych i teologicznych.

I z takim przygotowaniem maturzysta rzuca się do zdobywania fachowej wiedzy, najsumienniejszy i najgruntowniejszy młody człowiek, słusznie unikający dyletantyzmu, gorączkowo zagrzebuje się w pracy dajmy na to rolniczej, aby zrobić z siebie gruntownie wykształconego rolnika. Z równymi widokami na powodzenie można by rekrutów wyładować najskuteczniejszymi pociskami i dać im najwspanialej zbudowaną broń do ręki – nie nauczywszy ich strzelać, lub oficerów znakomicie wykształcić w balistyce, nie wyćwiczywszy ich w sztuce wojennej.

Nie, takie wykształcenie „ogólne” ma tylko powierzchowne cechy swej ogólności, ale istotnie ogólnym nie jest. Jest ono może wszechstronne w zakresie wiedzy o środkach życia, powszechne, ale nie jest ogólne – nie oświetla celów i nie daje wiedzy o stosunku środków do celu. Jest ono bardzo niewystarczające nawet na stanowiskach zależnych i wykonawczych, bo nie uzbraja człowieka przeciwko jego własnym niebezpieczeństwom wewnętrznym, nie zabezpiecza go od strasznych pomyłek w kierowaniu własnym życiem, przez branie środków za cel, co tak powszechnie dziś się zdarza. Ale na stanowiskach kierowniczych takie wykształcenie jest klęską dla jednostki – i dla tych wszystkich, którymi kieruje.

A oto dlaczego. Istotę środka na każdym stopniu stanowi jego stosunek do celu, któremu ma służyć. Im mniejszy zakres środków rozporządzalnych, tym jaśniejszy cel, w którym się zbiegają, tym łatwiej określić ich użycie właściwe, przy zachowaniu ogólnej orientacji do celu ostatecznego, którą zabezpiecza ugruntowana cnota. Ale im większy zakres środków rozporządzalnych, im większy zakres wiedzy doczesnej, tych środków dotyczącej, tym trudniejsze staje się zadanie właściwego, celowego ich zszeregowania, tym bardziej niedostateczną staje się ogólna orientacja, tym łatwiej cel pośredni wziąć za ostateczny, środek – za cel. Wiedza środków dotycząca, cała wiedza fachowa, cała wiedza ludzka poza filozofią i teologią, zgoła żadnej wartości tu nie posiada: ona oświetla same środki tylko, wyjaśnia ich stosunki między sobą – ale nie dotyka zupełnie ich stosunku do celu, a ogólna orientacja cnoty, wystarczająca w prostych warunkach, w miarę ich komplikacji się miesza – i widzimy coraz częściej ludzi tę orientację gubiących, jeśli wiedza gruntowna, celów dotycząca nie przyjdzie im z pomocą, razem z wiedzą doczesną rosnąc.

Im szerszy zakres człowiek chce ogarnąć, tym wyżej musi się wznieść, szczegóły pozornie niezależne, rozbieżne, sprzeczne, z wyższego punktu widzenia dadzą się połączyć w pewną harmonijną całość, dadzą się powiązać w łańcuchy przyczynowe i celowe – i obraz całości tłumaczy niejasne jej części. Podobnie chcąc działać w małym zakresie – mniejszej potrzeba siły i mniejszej też wiedzy, im szerzej się ma działać jednak, tym wyżej się trzeba wznieść w rozumieniu związków między środkami i celami. Właściwe ocenienie środków działania jest niemożliwe bez ogarnięcia całokształtu zadania. Cel ostateczny nie jest odległy — on jest obecny w każdym najdrobniejszym środku: bo dany środek jest tym, czym jest jako środek – przez swój stosunek do celu, więc cel działa w nim ciągle i zawsze,

Stąd nie dosyć jest od czasu do czasu myśleć o wieczności, aby celowo pokierować życiem doczesnym. Nie, skoro cel doczesności wszelkiej jest poza nią – w wieczności, ta wieczność musi decydować o każdym szczególe doczesnego życia ostatecznie, w codziennym życiu, w jego wszystkich troskach i zabiegach, każdy czyn nasz musi być kierowany nie tylko wiedzą doczesną o jego skuteczności i właściwości, ale obok niej i ponad nią – wiedzą wieczną, filozoficzną i teologiczną – o jego wartości wobec celów ostatecznych.

Im większy jest przeto zakres tych czynów od nas zależnych – tym mniej nam wystarczy ogólna orientacja naszego elementarnego katechizmu, tym gruntowniej będziemy musieli poznać i pojąć całokształt życia i związku wszechświata z Bogiem. Kto bez tej wiedzy zajmuje kierownicze stanowisko, ten z góry obniża skuteczność możliwą wszystkich swoich prac, naraża się na niebezpieczeństwo zejścia na manowce i zużytkowania najwspanialszego przygotowania fachowego, wbrew istotnym dążeniom swojej duszy, na szkodę a nie na pożytek ludzkości, i sam ślepy własnowolnie – chce być wodzem ślepych. Wniosek jasny: fachowiec gruntownie wykształcony nie wyrośnie ponad miarę rzemieślnika w swej działalności bez podstawy ogólnego wykształcenia filozoficzno-teologicznego. Brak tego podkładu jest bodaj główną przyczyną utraty wiary tak dziś powszechnej u naszej młodzieży akademickiej, a nawet gimnazjalnej. Wytłumaczenie tego zjawiska jest nader łatwe: człowiek z natury swej dąży do harmonii wewnętrznej, do powiązania ze sobą w jedną całość wszystkich zasobów wiedzy, jaką posiada. Dopóki w innych dziedzinach ten zasób jest mały – wystarczy mu jako zasada łącząca wiedza teologiczna zawarta w małym halerzowym[11] katechizmie, ale gdy we wszystkich innych dziedzinach wiedza doczesna rośnie – katechizm pozostaje na stopniu dziecinnym – i powoli przestaje się go dostrzegać w nagromadzonych materiałach innych dziedzin, umysł dojrzały staje wobec najbardziej zdumiewającej ignorancji w dziedzinie najważniejszej, i zamiast mocnego fundamentu wiedzy objawionej, przetrawionej i rozwiniętej, musi sobie budować „pogląd na świat” swój własny na podstawie wiedzy zmysłowej doczesnej.

Narażanie się na taki wynik – gromadzenia wiedzy doczesnej bez jednoczesnego, a raczej uprzedniego przygotowania podstawy filozoficzno-teologicznej, która by tę wiedzę pozwoliła harmonijnie w duszy budować w ustosunkowaniu środków i celów – jest istotnie ciężkim grzechem przeciwko własnej duszy.

List II

Mój drogi bracie!

Wiek nasz nie sprzyja filozofii. Zdumiewającej szybkości postęp tak zwanej cywilizacji w ostatnich pokoleniach przykuł uwagę ludzkości do doczesnych zdobyczy, cała organizacja wychowania i wykształcenia współczesnego dusi w zarodku naturalny popęd ludzki do szukania prawdy niematerialnej, wiecznej, niezmiennej, popychając zainteresowania dzieci w kierunku wiedzy praktycznej, doczesnej. Imponujące rezultaty nauk przyrodniczych, zwłaszcza ich wpływ bezpośredni na powszednie życie, ułatwienie fizycznego bytowania stąd płynące – pochłaniają ciekawość dzieci i młodzieży, zużytkowują cały rozmach twórczy większości ludzi. A już w Grecji wiedziano, że ludzie zajęci sprawami doczesnymi nie mają smaku do szukania prawdy; filozofowie musieli σχολάςειν[12] – to jest mieć dużo wolnego czasu. Bez tego warunku nie mogło być postępu duchowego. Ale sąd o tym postępie dziś się odwrócił. W starożytności czcią otaczano tych mędrców, którzy, oderwani od spraw doczesnych, wiecznych spraw badaniu życie poświęcali; pogardzie jaką filozofowie mieli dla „zjadaczów chleba”, odpowiadało w tych ostatnich poczucie ich niższości, nikt się nie łudził co do istotnej wartości zabiegów materialnych; nawet wśród tych, co nimi całe swe życie wypełniali, jak politycy i wojownicy – uznanie dla mądrości – σοφία[13] – i dla tych, co jej poszukiwaniu siły swe poświęcali – φιλόσοφοι[14] – było niemal powszechne.

W tym świecie greckim też twórcza praca myśli rozwinęła się wspaniale. Pozostanie na zawsze pomnikiem potęgi umysłu ludzkiego ta filozofia, która bez pomocy Objawienia, zdobyła cały zasób prawd nienaruszalnych, systematycznie powiązanych, który też zasłużenie zyskał miano: filozofii wiekuistej – philosophia perennis. Jak w matematyce prawdy odkryte i zszeregowane przez Euklidesa są nienaruszalnym fundamentem raz na zawsze dla ludzkości zdobytym, tak samo podstawowe twierdzenia logiki odkryte przez Arystotelesa, niektóre pewniki jego metafizyki, niektóre prawdy moralne przez Platona wskazane a przez Arystotelesa w system ułożone – tworzą nienaruszalny pień tej wiekuistej filozofii, która stanowi jakby tytuł ludzkości do pojęcia i przetrawienia otrzymanego Objawienia. Praca ta umysłu ludzkiego jednak musi być przyrównana do szukania po omacku w ciemnościach, gdy się ją zestawi z późniejszą, na niej opartą nadbudową filozofii chrześcijańskiej. Oświecona Objawieniem umysłowość ludzka gmach „filozofii wiekuistej” dopiero wykończyła w średniowieczu i pozostawiła potomnym szczególniej w dziełach Świętego Tomasza z Akwinu – doskonały owoc myśli, skarb zdobytej i ustalonej prawdy. Żaden wiek nie był tak pomyślny dla tej pracy jak właśnie średniowiecze. Przeczucia ludzkości o względności prawd doczesnych, które kazały czcią otaczać mędrców starożytnych, wiara chrześcijańska zamieniła w pewność. Pracownicy ducha – prawie wyłącznie kapłani i zakonnicy, poświęceni byli już nie własnemu dążeniu do zaspokojenia głodu prawdy, ale służbie ludzkości, którą do posiadanej już prawdy prowadzić mieli: starożytni czcili, czego nie znali, mędrcy chrześcijańscy pracowali już w obliczu Boga, którego widzieli, znali i kochali. Z pomocą nadprzyrodzoną dźwigali gmach wiedzy – ażeby doczesność całą z wiecznością powiązać w łańcuch przyczynowej zależności. Tylko krańcowa, niewybaczalna dzisiaj ignorancja może średniowiecze nazywać mrocznym, dzikim, pierwotnym. O ileż bardziej dzisiejsze pokolenia żyją w mroku chwastów pogaństwa, które wyrastają na gruzach, zasypujących żyzną ziemię średniowiecza. Niszczycielska robota tak zwącej się Reformacji, wyzwalając pogańskie chuci ludzkie spod nieznośnego jarzma cnoty chrześcijańskiej, tak skutecznie oplotła znienawidzony pomnik nauki katolickiej splotami oszczerstw i fałszerstw i zasypała piaskiem płytkiego bajania niby to filozofii niemieckiej, że dla nas samych do niedawna istnienie kwitnącej wiedzy i nauki chrześcijańskiej przed wiekami było niewiadome. Niwa nieuprawiana zarosła i przestała rodzić. Przed pięćdziesięciu laty z niedowierzaniem i zdumieniem nawet w świecie katolickim przyjęto wiadomości o tych wykopaliskach ducha. Zabrano się do odgarniania popiołów i gruzów – i ze zdumieniem odnaleziono tlący jeszcze żar – dziś już nikt nie wątpi, że średniowiecze płonęło ogniem wiedzy olbrzymim, i że wiedza filozoficzno-teologiczna tamtych wieków nie należy do historii tylko, ale jest dziś i na zawsze zdobytym zasobem prawd nienaruszalnych. Tym zasobem Kościół żył nieprzerwanie – poprzez mroki „odrodzenia” pogaństwa, i „reformacji” zwierzęcej natury ludzkiej, i „oświecenia” fałszywej, faryzejskiej nauki osiemnastego wieku. Czuwając nad posiadanym skarbem, niezmordowanie protestując przeciw fałszom i oszczerstwom, doczekał się wreszcie Kościół nowych pokoleń, które do tych samych, zasypanych, ale jemu zawsze dostępnych i znanych źródeł prawdy i wiedzy zwracają się po ratunek i obronę.

A ten ratunek i ta obrona w dzisiejszych czasach szczególnie są potrzebne. Popularyzacja znieprawia dziś nawet umysły maluczkich fałszywą nauką: ludzie zaledwie czytać umiejący już są zasypywani „dowodami” wiecznego istnienia świata, niemożliwości stworzenia, materialnej jedynie przyczynowości dziejów, niemożliwości proroctw i cudów, równorzędnej względności wszystkich religii, fałszywości moralnych zasad chrześcijańskich itd. itd.

Gdyby ludzie tej strawy trującej nie mieli – to i dziś, jak dawniej, żadnej specjalnej wiedzy filozoficzno-teologicznej poza elementami katechizmu by nie potrzebowali; cnota nabyta i nienaruszalna, najprostsze i niewzruszone prawdy Objawienia – doprowadzałyby pokolenie za pokoleniem do żywota wiecznego. Ale dziś olbrzymia organizacja fałszu i przewrotności z nakładem olbrzymim energii, umiejętności i przebiegłości, we wszystkich dziedzinach życia stara się oderwać od pnia żywota coraz to więcej liści i kwiatów: nikt nie może przejść przez życie, nie będąc zaczepionym przez apostolstwo apostazji i bez ciężkiej walki o elementarne prawdy katechizmu i moralności chrześcijańskiej.

Ani wolno tej walki unikać, ani wolno dufać sobie, że się jej nie przegra – bez sumiennych przygotowań i ćwiczeń obronnych. Nawet ten, który dzięki wyjątkowym danym mógłby być względnie pewny co do siebie samego – ma jeszcze obowiązek obrony innych, ludzi od siebie zależnych przede wszystkim, ale także całego swego otoczenia.

Kościół dzisiaj coraz to widzi się zmuszonym wkraczać w dziedzinę życia społecznego i rodzinnego z magistralnymi naukami, samych podstaw pracy nad zbawieniem ludzkości dotyczącymi. Niektóre encykliki ostatnich papieży poza zrozumiałymi dla wszystkich przepisami i wymaganiami praktycznymi zawierają obszerne teoretyczne umotywowanie katolickiego stanowiska (przypomnę Ci tylko Rerum Novarum[15] i list do biskupów francuskich o Sillonie[16] w sprawie społecznej, Pascendi[17] w sprawie błędnych nauk modernistów). Wykładając swe nauki w ten sposób, Kościół ma prawo oczekiwać od swych synów, którzy przewodnie zajmują stanowiska w społeczności chrześcijańskiej, aby nie tylko je pojąć i przetrawić umieli, ale i innym wyłożyć, stanowisko Kościoła obronić, posłuszeństwo w najszerszych warstwach zapewnić. To nie jest i nie może być wyłącznym zadaniem duchowieństwa. Wstydem i hańbą jest ta powszechna w Polsce ignorancja rzeczy kościelnych, uniemożliwiająca wprost oparcie akcji katolickiej u nas na szerszych podstawach społecznych: przyczyną głębszą jest zupełny brak fundamentu filozoficzno-teologicznego w ogólnym wykształceniu naszych warstw inteligentnych. Kościół dziś prowadzi rozpaczliwą walkę o dusze swych owieczek przeciwko bezprzykładnej zawziętości zjednoczonych wrogów Krzyża: nam nie wolno być tu biernymi widzami, każdy bez wyjątku musi wziąć udział czynny w tej walce, musi się więc do niej przygotować zawczasu, aby być naprawdę użytecznym narzędziem obrony: to przygotowanie w warstwach ludowych polegać będzie na tym gruntowniejszym wyuczeniu się katechizmu, na tym staranniej pielęgnowanej łączności z pasterzami, ale w warstwach wykształconych musi polegać na zdobyciu broni duchowej, na wykształceniu filozoficzno-teologicznym. Zaniedbanie tego wykształcenia jest ciężkim uchybieniem elementarnym obowiązkom względem Chrystusa i Jego Kościoła na ziemi.

* * *

Oczywisty obowiązek zdobycia wiedzy filozoficzno-teologicznej staje się jeszcze bardziej stanowczym dla tych, których same studia z natury rzeczy narażają na największe niebezpieczeństwa. Żadna dziedzina wiedzy nie jest tak przesycona fałszywą nauką jak przyrodoznawstwo. Już w szkole średniej, zapowietrzonej powszechnie zarazą materializmu, zdarzyło Ci się niezawodnie słyszeć jako absolutnie rzekomo naukowe pewniki takie twierdzenia, które z katechizmem żadną miarą pogodzić się nie dadzą. Pan Bóg osądzi kiedyś straszną odpowiedzialność nauczycieli i władz szkolnych, które na takie zatruwanie i okłamywanie dusz młodocianych powalają, bo nie wątpisz wszak o tym: cokolwiek przeczy katechizmowi, musi być fałszywe, i podawanie takich twierdzeń za prawdę – jest nędznym kłamstwem i oszustwem. Błąd przyrodników (bo o tych tylko chcę mówić, pozostawiając Twojej własnej ocenie bezpodstawność i moralność systemu materializmu dziejowego w nauczaniu historii) – błąd przyrodników, powiadam, polega nie na tym, że w swojej dziedzinie, która jest wyłącznie zjawiskowa, zastosowali ścisłe i wyłącznie materialną zjawiskowość biorące pod uwagę metody, ale na tym, że z takim ograniczonym instrumentem badania przekroczyli zakres swojej nauki i ze zjawisk przechodząc do prawdy, za niemi ukrytej, wyprowadzają zgoła fałszywe i wszelkiej logice urągające wnioski, dotyczące nie przyrody – ale zagadnień bytu. Znane jest owo elementarne udowodnienie absurdu tego postępowania: nawet zaprzeczenie istnienia i możliwości metafizyki jest twierdzeniem metafizycznym, bo fizyk o metafizyce powiedzieć może tylko, że jako fizyk jej nie zna – i nic ponadto. Właśnie ten rozmach, z jakim wiedza przyrodnicza rozszerzyła granice naszego zmysłowego poznania i naszego materialnego wpływu na świat zjawisk, przyprawił przyrodników o taką pychę i pewność siebie, że pogardzając wszelką logiką i filozofią – stworzyli pseudofilozoficzną doktrynę monizmu[18], na bańkach mydlanych własnej wyobraźni opartą, która jednak prostotą swej konstrukcji tak właśnie przyciąga umysły filozoficznie niewykształcone, jak fatamorgana zmęczonego a niedoświadczonego podróżnika. Zamiast trzymać się w granicach pozytywnej ścisłej wiedzy – współczesna nauka przyrody stanowi powszechnie w ręku monistów (a nawet w „katolickiej” Austrii są oni panami w tej dziedzinie) broń przewrotną i tym smutniej skuteczną przeciwko wierze chrześcijańskiej całych pokoleń akademickich. Tego niebezpieczeństwa lekceważyć sobie nie wolno. Przyrodnicze filozofowanie tak skutecznie wymiotło z młodych pokoleń uczonych szacunek dla prawdy, dla ścisłości rozumowań, którą zastępuje ścisłość obserwacji, że nikt bezkarnie tą zatrutą atmosferą nie oddycha przez kilka lat studiów przyrodniczych, jeśli z góry nie jest zabezpieczony przez gruntowny podkład wiedzy filozoficznej, która mu da miarę krytyczną dla oceny baniek mydlanych współczesnych doktryn,

Nie trzeba się przy tym łudzić, że wystarczy mocno wierzyć i z góry zamknąć duszę dla całego pseudofilozoficznego aparatu tych studiów. To jest nieroztropne i szkodliwe złudzenie. Rozumowania monistów są dla nieprzygotowanych umysłów porywające, błędy logiczne, rażące dla filozofa – są niedostrzegalne dla niewykształconego maturzysty, a naturalna właściwość umysłu ludzkiego z koniecznością zmusza człowieka do przyjęcia wniosków, które (choćby tylko pozornie) logicznie płyną z przesłanek: działa tu subiektywne poczucie logiczności, stąd fanatyzm w obronie błędów, które ich wyznawcom wydają się prawdą z niezłomną koniecznością ich logiki. Nie można więc jednocześnie wyznawać prawdy z Objawienia płynącej i chłonąć fałszu tak za prawdę podanego, że jego fałszywości pojąć się nie jest w stanie: to prowadzi albo do odrzucenia prawdy, albo do zaprzeczenia wartości wszelkiego rozumowania, albo – do pomieszania zmysłów, bo konsekwencja i zgoda wewnętrzna umysłu jest koniecznym warunkiem zdrowia duszy.

Z tych względów szaleństwem jest studiowanie przyrody w dzisiejszym stanie tej nauki – bez zdobycia uprzednio gruntu filozoficzno-teologicznego, który by stanowił podstawę logiczną i krytyczną do budowania tej wiedzy przyrodniczej w naszej duszy. To przygotowanie, poza bronią logiki, daje nam sąd właściwy o granicach kompetencji przyrodoznawstwa, o stosunku prawdy przyrodzonej do objawionej, wiedzy do wiary, da nam wreszcie jedyny sposób osiągnięcia harmonii wewnętrznej i zdolności zużytkowania wiedzy przyrodniczej na pożytek duszy własnej i ludzkości, a nie na ich szkodę.

Stąd jasno wynika niezbędność przygotowawczych studiów filozofii dla rolnika i obywatela.

List III

Mój drogi!

Przedmiot, którego poszukiwaniem i zdobyciem zająć bym Cię pragnął, zanim się fachowym studiom oddasz, wiedza filozoficzna – ma Ci zatem dać głębsze pojęcie Twych zadań życiowych, oświetlenie celu Twego życia i dróg, które doń wiodą, abyś nie szedł po omacku i pod kierunkiem rutyny otoczenia, ale świadomie wybierając środki z pełnym zrozumieniem ich stosunku do celów pośrednich i do celu ostatecznego.

Ma Ci ona dać poza tym to, czego Ci w najmniejszym stopniu nie dało gimnazjum – umiejętność pracy i jej metodę. Nie potrzeba długich wywodów, by jasno poznać, że nic tak dobrze tej umiejętności Ci nie wpoi jak „nauka nauk”. Ona tak się ma niemal do nauk poszczególnych, jak teoria do praktyki: zapoznając Cię z ogólnymi prawdami bytu dotyczącymi – pokaże Ci to, co jest wspólne wszystkim przedmiotom innych nauk, co jest w nich istotne, rzeczywiste, nie przypadkowe, uświadamiając Ci głęboko, na czym polega twoje wewnętrzne poczucie prawdy, gdy prawidłowo rozumujesz, wyjaśniając Ci i analizując prawa logiczne – ustrzeże Cię od pomyłek w studiach następnych, i co najważniejsza, umożliwi Ci rozwiązanie pozornych sprzeczności prawd doczesnych i wiecznych, uchroni Cię od powierzchownego przyjęcia za ścisłe fantastycznego i błędnego rozumowania współczesnych przyrodników: nie będziesz się już w sztucznym gmachu ich rzekomej „filozofii” obracał z poczuciem krępującej czci dla jego łudzącej doskonałości i z obawą zasadzki na każdym kroku, ale ze swobodą człowieka, który wie, na czym złudzenie polega, gdzie tkwią błędy i jak poprawić należy konstrukcję, aby ze złudnego budynku z kart ludzkiego mędrkowania wyjść do prawdziwej świątyni Mądrości Bożej, jaką jest przyroda przez filozoficzną kosmologię poznana.

Studium to da Ci wreszcie dopiero prawdziwą dojrzałość – dojrzałość życia i dojrzałość pracy. Przez to, że drogi swoje będziesz znał i rozumiał, a nie odgadywał tylko – będziesz dopiero mógł spokojnie i śmiało, ze stanowczością i rozwagą sterować swoim życiem i studiami. Rozpatrzmy jednak jeszcze główne zarzuty, które niezawodnie nieraz słyszałeś i które Cię do filozoficznych studiów – jako do ogólnego przygotowania życiowego i umysłowego – uprzedziły.

Mówią, że filozofia, zwłaszcza tak pogardzana, a przez wielu znienawidzona dziś metafizyka – odrywa od realności życia. Nic nie jest fałszywsze, a dla rozumiejących znaczenie właściwe tych pojęć – bardziej śmieszne, jak to twierdzenie! Co jest realniejsze – pewność nieśmiertelności duszy czy znikomość ciała? prawdziwość konieczności cnoty i chrztu dla zbawienia – czy przepisy higieny dla opóźnienia śmierci i tak nieuniknionej? śmierć czy życie? żywot wieczny czy złuda czasowej pielgrzymki ziemskiej? τίς δ’οἶδεν, εἰ τὸ ζῆν μέν ἐστι κατθανεῖν, τὸ κατθανεῖν δὲ ζῆν [19] – cytuje Platon w Gorgiaszu. Dla chrześcijan ten protest przeciwko „nierealności” filozofii jest zawstydzający. Czy na to przyjęliśmy Objawienie, aby w życiu codziennym za realniejszą rzeczywistość poczytywać złudę zmysłową od duchowej prawdy? Nie zatrzymuję się dłużej nad tym śmiesznym zarzutem, bo na to nie zasługuje: wiedza filozoficzna, wyjaśniająca prawdę realną świata niezmysłowego, oczywiście tylko podnosi realność życia, sprowadzając wartość i wagę spraw doczesnych i materialnych do ich właściwej miary. Zaniedbanie tej wiedzy jest pierwszą przyczyną rozpanoszenia się wśród nas grubego materializmu, który jest najokropniejszym ze złudzeń: chroń nas Boże od takiej realności!

Mówią znowu, że filozofia rozwija skłonność do mędrkowania, do osłabienia albo nawet zastępowania czynu życiowego kuglarstwem wyrazów. Trzeba by się zapytać, czy ci, co to mówią, wiedzą, co to jest filozofia? Kto ze czcią odczytuje antynomie Kanta – ten łatwo nabędzie zamiłowania do mędrkowania, o ile go zdrowy chłopski rozum nie ostrzeże przed takim mistrzem. Ale kto pracuje nad przyswojeniem sobie ścisłej wiedzy w dziedzinie prawd nadzmysłowych (a prawda jako prawda jest i może być wyłącznie tylko nadzmysłowa) – ten właśnie nabierze wstrętu do tego mędrkowania i nadużywania znaczenia wyrazów i pojęć, jakie cechuje znaczną część współczesnej literatury naukowej, owianej pseudofilozofią materializmu. Doradzając Ci studia filozoficzne bynajmniej nie mam na myśli zabawy w szermierkę słowną – ale chodzi mi o to, byś poznał zasób prawd wiekuistych, zdobytych przez najtęższe umysły ludzkości, potwierdzony przez wnioski z Objawienia płynące i stanowiący podstawę wszelkiej pracy myśli i działalności ludzkiej. Stąd też nic nie jest dalsze od mojej intencji, jak zachęcać Cię do dyletantyzmu filozoficznego, do zapoznania się powierzchownie z podręcznika historycznego z nazwiskami głównych rzeczywistych i rzekomych filozofów i z wykazem sumarycznym tego, co oni za prawdę podawali. Nie, chodzi mi o to, byś prawdę poznał, a nie jej badaczów, rozprawy, filozofię – a nie filozofów. Bo filozofia, jako system prawd pewnych – istnieje, tak jak istnieje matematyka. Dyletantyzm w filozofii jest szkodliwszy niż w jakiejkolwiek innej nauce, o tyle, o ile dotyczy ważniejszych, ogólniejszych i powszechniejsze zastosowanie mających prawd. Ale wszelka inna wiedza bez filozofii – może być tylko dyletancką, jeśli o wiedzę naukową chodzi: każda nauka musi być filozoficzną, to jest na filozofii opartą, albo schodzi do rzędu rzemiosł. A wątpię, by kto chciał bronić prawa do dyletantyzmu naukowego dajmy na to w rolnictwie. Niektórzy obawiają się, że młody człowiek studiami filozoficznymi może tak się zająć, że do swego przyszłego zawodu się zniechęci. To tak zupełnie, jak gdybyśmy się obawiali, że widok piękniejszych dziewic zniechęci młodzieńca do brzydszej narzeczonej: jeśli miłość jest mocna i nie na złudnych pozorach, ale na fundamencie duchowym oparta – przetrwa próby, a jeśli nie – czy godzi się dla dotrzymania zamiaru niedojrzałego – życie poświęcać i niedobrane kojarzyć małżeństwo?

Istotnie, wielu najszlachetniejszych badaczów prawdy, gdy w górne niebiańskie sfery absolutu się wznieśli, już z nich do poziomości doczesnej wracać nie chcieli, bo prawda ma taki urok, że kto ją raz w całej potędze i cudowności zobaczy, już jej opuścić nie może, ale – czyż co innego jak miłość prawdy ożywiało te pokolenia mnichów średniowiecznych, którzy cały gmach cywilizacji chrześcijańskiej – także doczesnej – własnymi rękami dźwignęli? Czyż nie filozofia właśnie była pierwszą kierowniczką prac Kopernika, Kolumba, Galileusza, Newtona – i tylu innych, którzy doczesne nauki z tym większym jeno zapałem uprawiali, gdy ich cudowny związek i zespół z jedną wiekuistą Prawdą poznali? Tak, jak od Boga – tak i od życia – mało filozofii tylko oddala gruntowne jej poznanie – przysuwa do Boga i tak samo do życia, bo przy gruntownych studiach filozoficznych tylko ten pozostanie w dziedzinie abstrakcji i życie swoje badaniu jej poświęci, kto takie, a nie inne będzie miał powołanie, kto się do tego wybranym i uzdolnionym poczuje; inni z tych sfer wyniosą tylko związek z gwiazdą przewodnią – i tym silniejszą energią w pracy dla ludzkości w dziedzinie swego zawodu, bo filozofia dopiero ukaże im wartość i godność każdego zawodu w służbie dla zbawienia ludzkości: a w braku motoru rozpęd musi pozostać bez siły. Wreszcie – zarzut praktycznej doniosłości najważniejszy: studia filozoficzne opóźnią Twoje wejście w życie czynne, przedłużą i tak długie lata, które masz spędzić na ławie uniwersyteckiej. Rozpatrzmy bliżej, czy to będzie ze stratą, czy raczej z korzyścią dla Ciebie i dla Twej późniejszej pracy.

Najprzód zauważ, że nie istnieje żadna miara absolutna czasu, który się powinno poświęcić przygotowaniu do przyszłej działalności życiowej. Tak zwany „normalny” czas studiów jest tylko konwencjonalną normą przeciętną, która jednak dla wielu jest za długa, dla wielu natomiast za krótka. Pojęcie tej potrzeby także podlegało i podlega zmianom, a dla różnych zadań jest ona istotnie bardzo różną. W zasadzie należy więc tylko jedno sobie stanowczo powiedzieć: studiować musisz tak długo, ile będzie potrzeba, aby Twoje zadanie życiowe jak najlepiej spełnić, i nie możesz czym innym tego czasu ograniczać, żadną fantastyczną normą lat – jeno istotną potrzebą. Przed laty chłopiec w Twoim wieku niezawodnie byłby już „skończonym” rolnikiem i obywatelem, zrozumienie potrzeby specjalnych studiów dla rolnika wcale nie jest dawnej daty. Rutyna – i rzeczywiste potrzeby praktyczne – zazdrościły każdej chwili, którą młodzież rolnicza z pokolenia na pokolenie dorzucała do czasu swych przygotowań: niecierpliwość rodziców, oczekujących wyręki, bezwzględność palących potrzeb praktycznych, wyczekujących pracowitej dłoni choćby niedojrzałej i niewprawnej – okroiły do minimum niezbędnego dla przeciętnych pracowników „normę” studiów rolniczych. Ale chcąc rozumnie zakreślić sobie plan studiów – nie można takimi kierować się względami.

Wystarczy rozważyć olbrzymi zakres zadań i odpowiedzialności, jakie Cię czekają, aby z całą stanowczością zastrzec się w sobie przeciw przedwczesnemu uznaniu przygotowania swego za skończone. Z chwilą ukończenia studiów i wejścia w życie praktyczne spadnie na Ciebie odpowiedzialność przed Bogiem i przed narodem za część majątku narodowego, według moralności katolickiej, własność prywatna jest względna tylko: jej samodzielność jest ograniczona przez prawo naturalne i Boskie, przez przeznaczenie dóbr doczesnych na zaspokojenie potrzeb wszystkich ludzi, nie tylko w jednym pokoleniu, ale i w tych, które przyjdą po nas. Błędy i zaniedbania w administracji majątku zatem nie są tylko szkodzeniem sobie, ale istotnie są krzywdzeniem innych, jeśli są zawinione – są grzechem nie tylko przeciwko miłości siebie samego, ale i przeciwko sprawiedliwości. Jeśli, przyjmując obcego administratora dla własnych interesów. wymagasz od niego kompletnego przygotowania, o ileż bardziej wymagać go musisz od siebie – dla swego majątku, gdy jesteś i sądzonym kandydatem, i sądzącym pracodawcą w imieniu narodu?

Z chwilą objęcia odpowiedzialnej pracy ekonomicznej, na sumienie Twoje spadnie kierownictwo organizacji ludzkiej, odpowiedzialność za byt fizyczny i moralny licznej grupy Twych podwładnych, wszystkich bezpośrednio lub pośrednio od Twego interesu zależnych – wreszcie całej okolicy, w której Ci pracować przyjdzie.

Już te dwa zadania wymagają koniecznie nie tylko umiejętności fachowej, ale przede wszystkim w znacznie wyższym stopniu dojrzałości umysłowej i moralnej, zrozumienia życia i jego zadań. To zrozumienie i ta dojrzałość muszą na takim kierowniczym stanowisku być oparte na istotnej i ścisłej wiedzy filozoficzno-teologicznej.

Zauważ, że poza tym przypadnie Ci w społeczności ziemiańskiej rola doradcy urzędowego, „starszego brata” siermiężnej braci – i to nie tylko w zakresie ściśle fachowo-rolniczym. Egoizm i obłęd liberalny XVIII i XIX wieku, dając emancypację ekonomiczną i prawną warstwom ludowym (która im się należała, oczywiście) – jednocześnie chciał zrujnować podstawy moralne budowy społecznej, zwalniając wszystkich z wszelkiej odpowiedzialności za innych, poza sobą samym. Ale ta odpowiedzialność nie opiera się na prawie ludzkim, i żadna rewolucja i żadne prawodawstwo od niej zwolnić nie może. Chłop jest zwolniony od pańszczyzny: to jest ludzka sprawa, ale dziedzic nie jest bynajmniej zwolniony od opieki nad włościaństwem, które jednak zawsze ekonomicznie od niego zależy. Gdybyśmy nawet podali w wątpliwość oparcie tego obowiązku na sprawiedliwości, pozostałby obowiązek miłości chrześcijańskiej, który inny jest materialnie dla ubogich i bogatych, kierowników i kierowanych – i który dla dziedzica w naszym układzie ekonomicznym jest bardzo skomplikowany i trudny. Tu wiedza rolnicza nie wystarczy, tu trzeba mieć przygotowanie głębsze duszy – nie tylko serca, ale i umysłu. Ale nawet praca fachowa Twoja wymagać będzie daleko poza rolnictwo sięgającej wiedzy. Rolnictwo musi być w ręku Twoim jak instrument w ręku artysty – Twoje życie musi być ciągłą pracą nad podniesieniem dobrobytu materialnego, siły ekonomicznej i – przede wszystkim – poziomu moralnego społeczeństwa. Nie będziesz i nie wolno Ci być rzemieślnikiem, ekonomem swoich folwarków – ale musisz być kierownikiem pracy ekonomicznej całego kraju. Na Tobie oprzeć się musi polityka rozumnie zachowawcza we wszystkich dziedzinach życia narodowego, musisz ją rozumieć i potrafić dać jej poparcie, obronić skarb wspólny przez przodków zgromadzony wszelkiego narodowego dobra – i dla potomnych pokoleń go przechować i pomnożyć.

Czy rozważyłeś, w jak ogromnym zakresie na Ciebie spada cały ciężar prawdziwości zdania: noblesse oblige? Jasnym jest więc, że kwestia roku lub dwóch w czasie Twoich studiów nie może grać roli decydującej w ułożeniu ich planu. Jeśli niewątpliwie chcesz poświęcić trzy czy cztery lata potrzebne dla zdobycia rolniczo-fachowej wiedzy, która ma być zaledwie narzędziem w Twym ręku, to o ileż konieczniejsze jest poświęcenie roku na poznanie teoretyczne nauk społecznych i ekonomicznych, roku na poznanie praktyczne konkretnych potrzeb kraju – a jeszcze w znacznie wyższym stopniu niezbędne jest poświęcenie dwóch lat na podstawowe studia filozoficzne, które dadzą Ci dopiero siły wewnętrzne i światło potrzebne do właściwego użycia Twych narzędzi, uświadomią Ci cele i drogi, dadzą Ci metodę i zdolność do właściwego przyswojenia sobie wiedzy podrzędnej, fachowej, rolniczej i ekonomicznej. Bez tego fundamentu budujesz na piasku, żeglujesz bez steru, orzesz sochą, a nie pługiem: a nie każdy plon może się udać na tak zoranem polu. Ten plon, którego po tobie Kościół Powszechny i Ojczyzna oczekują, wymaga najstaranniejszej i najbardziej umiejętnej uprawy: nie żałujże nakładu potrzebnego na narzędzia i zdobycie niezbędnej wiedzy.

List IV

Mój młody przyjacielu!

Pozostaje mi jeszcze wskazać Ci, jak się masz zabrać do tego tak niezbędnego i tak ważnego studium filozofii, co jego programem objąć, gdzie szukać nauczycieli. Niełatwo dziś dać tu dobrą radę. Od pokoleń zaniedbana filozofia stała się we wszystkich niemal uniwersytetach jakby materiałem archeologicznym, którego uczą z katedr wyłącznie metodą historyczną i porównawczą; przedmiotem tej nauki nie jest: co jest prawdą filozoficzną, ale co kto w ciągu wieków o niej trzymał. Przyczyną tej jednostronności metody jest oczywiście powszechnie panujący sceptycyzm i lekceważenie prawdy. Przysłowiowe już twierdzenie, że wszyscy filozofowie sobie przeczą, wytworzyło tak silne w kołach naszych uprzedzenie, że mało kto zadaje sobie pytanie, czy też aby tak jest w istocie? Przy dokładniejszym zbadaniu okazuje się, że tak nie jest wcale, że obok indywidualnych różnic – przez cały ciąg historii umysłowości ludzkiej przebija niezmienność i ciągłość podstawowych prawd, które dlatego są uznane za aksjomaty powszechne i prawa myślenia i rozumowania. Już poprzednio zaznaczyłem Ci analogię z niewzruszonością prawd Euklidesowych. Niestety muszę tu ubocznie zając się zbiciem bardzo dziś popularnego zarzutu przeciwko tej analogii: niejeden młody matematyk i przyrodnik, słysząc to porównanie, z uśmiechem zdradzającym poczucie wyższości, powie Ci: otóż to, że Cię oszukują, tak mówiąc, niewzruszoność prawd Euklidesowych była tylko złudzeniem ignorancji! Dziś wiemy (niestety niejednemu czwartoklasiście się dziś wydaje, że to „wie”), że prosta linia bynajmniej nie jest koniecznie najkrótszą odległością dwóch punktów, i że są możliwe trójkąty, w których suma kątów nie równa się 180 stopniom! Gdy to usłyszysz, jeśliś nie utracił zdrowego chłopskiego rozumu, parskniesz śmiechem, i jest to jedyna odpowiedź, na jaką całe rozumowanie tych młodych (tylko bardzo młodych) matematyków zasługuje. Bo istotnie, gdybyśmy mieli wątpić o prawdzie Euklidesowych pewników, musielibyśmy tak samo zwątpić o swojej poczytalności. Na czymże to dziecinne złudzenie matematyków polega? Na najprostszym logicznym błędzie, który w logice ma wielce uczoną nazwę, a który po prostu dla zdrowego rozumu ludzkiego jest prawieniem od rzeczy: to, co Euklides nazywa prostą linią, jest i zawsze do skończenia świata będzie najkrótszą odległością (w znaczeniu, w jakiem tego wyrazu użył Euklides) między dwoma punktami przestrzeni trójwymiarowej – to jest jedynej, o której myślał i rozumował Euklides, gdy swoje twierdzenia odkrywał; i tak samo to, co Euklides nazywa trójkątem, zawsze będzie miało tę niezmienną cechę, że suma jego kątów będzie równa dwom [kątom] prostym. Wolno wyrazami utartymi dla pojęć, odnoszących się do przestrzeni trójwymiarowej (jedynej, jaką znamy), mianować pojęcia inne jakiejś hipotetycznej przestrzeni innowymiarowej – ale nie można w tym samym rozumowaniu tego samego wyrazu używać dla dwóch odmiennych zgoła pojęć, bez narażenia się na to, że z takiego rozumowania wyjdą – brednie. Śmieszność więc całego protestu matematyków przeciwko niewzruszoności prawd Euklidesowych leży jak na dłoni: trudniej za to pojąć, jak rozumni ludzie mogą taki protest podnosić w dobrej wierze, nie czując niemożliwości logicznej swego rozumowania: ale, jak już parę razy stwierdziłem, filozofia jest dziś zaniedbana, a bez niej tylko zdrowy rozsądek może dać pewność prawdziwości twierdzeń, a nie pseudonaukowe wywody.

Ale wróćmy do filozofii. Poza tym zasobem prawd niewzruszonych, powszechnie bez wyjątku przez wszystkich szczerych myślicieli przyjętych (nieświadomie – nawet jeśli im próbują przeczyć), spostrzegamy w dziejach myśli ludzkiej bardzo pokaźny gmach prawdy, którą znaczna większość myślicieli przez szereg wieków wyznawała. Jest to prawda tak powiązana w sobie, taki system całkowity stanowiąca, tak genialnie przez najtęższe umysły ludzkości obroniona, że dla nieuprzedzonych umysłów zawsze była i jest dostępna, każdego myśliciela ścisłe rozumowanie do niej doprowadzić musi, jeśli nie ma z góry powziętych odmiennych aksjomatów, które się z nią pogodzić nie dadzą. Ale poza tą sankcją rozumu ludzkiego i ponad nią ma ten system prawdy dla nas inną, najwyższą sankcję – zupełnej zgodności z Prawdą objawioną, zgodności tak uderzającej, tak koniecznej, że nieomal logicznie z samego Objawienia ten system można by wyprowadzić. To jest tak zwana filozofia scholastyczna[20] – oparta o rozumowanie naturalne, przez Arystotelesa szczególniej przeprowadzone, uzupełnione i poprawione przy świetle Objawienia przez genialnych myślicieli średniowiecza. Dobrze jednak należy zapamiętać, że chodzi tu o filozofię, o wiedzę całkowicie przyrodzoną, na przyrodzonym, logicznym rozumowaniu i na przesłankach pospolitego doświadczenia zmysłowego opartą – nie o nadprzyrodzoną teologię: zgodność obydwu jest dla nas rękojmią ostateczną prawdziwości tej filozofii, ale i bez dowodu tej zgodności ta filozofia jest w swojej prawdziwości oczywista dla każdego umysłu ludzkiego, który jej rozumowe podstawy i bieg dowodzeń swoim wysiłkiem sprawdzi i doświadczy.

O zdobycie tej wiedzy chodzi w propozycji studiów, którą Ci robię. Niestety wszystkie te fakultety, które filozofię uprawiają metodą historyczną, kładą studentom najskuteczniejszą zaporę nawet do poznania, a już szczególnie do przyswojenia sobie tej prawdy: do poznania – dlatego, że zasypując niewyrobiony umysł kalejdoskopiczną demonstracją wszystkich dotąd wymyślonych systemów – prawdziwych i fałszywych, i co gorsza, poważnych i śmiesznie naiwnych – temu systemowi chrześcijańskiemu w znacznej swej większości żadnego miejsca, albo w niektórych uniwersytetach bardzo mało tylko, najmniej ze wszystkich poświęcają. Dlaczego? Najprzód dlatego, że sami nauczający go nie znają, a nie znają go dlatego, że pod pozorami bezstronnego badania kryją w sobie nieświadomie często od pokolenia narosłe uprzedzenie do nauki chrześcijańskiej, swojego czasu świadomie pogrzebanej przez rozmyślne fałszowanie i powtarzanie fałszów, po drugie dlatego, że gruntowne przemyślenie tego systemu filozoficznego każdego konsekwentnego moralnie, nie tylko logicznie, myśliciela musi doprowadzić do katolicyzmu – a to jest przeszkoda nieprzezwyciężona dla większości współczesnych „filozofów”.

Ale nawet tam, gdzie dzięki nowszym badaniom i sumienności dają studentom poznać ten system filozoficzny, nie jest on im przedstawiony jako prawda, ale jako równorzędna do wszystkich błędów i obłędów możliwość; jest to grzech kardynalny przeciwko metodzie nauczania: nikt nigdy w ten sposób niczego nauczyć by się nie mógł, gdyby mu podano dziesięć sposobów jako równie dobrych lub wątpliwych. I tu leży przyczyna tego stanu rzeczy: ci „filozofowie” nie są bynajmniej nauczycielami prawdy i nie chcą nimi być: oni są fotografami kolejnych wędrówek umysłu ludzkiego. Na to, żeby to badanie myślicieli w najrozmaitszych kierunkach dążących było owocne i użyteczne – trzeba mieć uprzednio już jakieś narzędzie do ich poznania, kryterium ich oceny, miarę ich prawdziwości. Tego nie daje – i dać nie chce – współczesne studium filozoficzne: sceptycyzm podgryzł korzenie tego drzewa, które też dlatego gnije i do cuchnących rezultatów w życiu moralnym prowadzi.

Z tych względów filozofii nie można studiować gdzie indziej jak na katolickim fakultecie, gdzie metoda jest zgoła odmienna. Punkt wyjścia stanowi tak jak w każdej bez wyjątku innej nauce system zamknięty, wykończony, pewny – pozytywny wykład filozofii scholastycznej, na nim dopiero opiera się wykład historii filozofii, który w ten sposób nie prowadzi do Piłatowego pytania „co to jest prawda?” – jedynego rezultatu możliwego przy tamtej metodzie – ale do krytycznego rozbioru wszystkich myślicieli i kierunków, aby z nich wyłuskać jądro wspólne – niezmiennej, wiekuistej prawdy, jednego z tytułów świetlanych nieśmiertelności i niematerialności duszy ludzkiej.

Ze znanych mi fakultetów katolickich jeden fryburski, we Fryburgu szwajcarskim, daje w całej pełni zastosowanie racjonalnej metody studiów. Początkujący bowiem mają tam elementarny, pozytywny wykład, bez gmatwaniny i zbytecznych i zaciemniających prawdę porównań z błędami, które na innych, nawet katolickich uniwersytetach, psują celowość doświadczonej metody, gwoli większej jakoby „modernizacji”. Na tym wykładzie oparty potem znakomity, przez trzech profesorów dla trzech epok historycznych prowadzony kurs historii filozofii, z całym pietyzmem i obiektywnością snujący pasmo tej złotej przędzy geniuszu ludzkiego poprzez wieki – obok rozbiorów poszczególnych myślicieli (zwłaszcza Kanta i Spinozy, którzy na współczesną umysłowość najsilniejszy wpływ mieli) daje gruntowne, ogólne, filozoficzno-teologiczne wykształcenie. Bez niego – nie ma kultury ducha, nie ma świadomego siebie sterowania w pracy życiowej ku ostatecznym celom, i nie ma gruntownych studiów fachowych teoretycznych w żadnej dziedzinie.

Poza tym wydział przyrodniczo-matematyczny fryburskiego uniwersytetu pozwala na jednoczesne rozpoczęcie podstawowych studiów przyrodniczych, propedeutycznych. W razie koniecznego pośpiechu – te semestry nawet dla fachowego rolnika byłyby zaliczone.

Samo studium fachowe mogłoby po tym być bardzo pomyślnie skrócone: obszerny program uniwersyteckich studiów rolnictwa uwzględnia w pewnej mierze potrzebę ogólnego wykształcenia umysłów niedojrzałych maturzystów, dla których jest przeznaczony; ta potrzeba dla człowieka, który by dwa lata spędził na filozofii i przyrodzie we Fryburgu, już by nie istniała. Studia też rolnicze po takim przygotowaniu będą zmierzały bezpośrednio do zdobycia ścisłej fachowej wiedzy.

Przygotowanie takie również zmienić by mogło rolę ewentualnej „praktyki” dla przyszłego rolnika. O ile praktyka między gimnazjum a rolniczymi studiami na uniwersytecie jest dla wieśniaka zgoła zbyteczną stratą czasu – gdyż nic mu ona ponad ogólną orientację nie da, wobec braku umiejętności z jego strony czerpania głębszego doświadczenia z praktyki – o tyle po dwu latach studiów ogólnych taka praktyka niezawodnie z dużymi połączona byłaby korzyściami: wskazałaby ona przyszłemu gospodarzowi konkretniej, czego w studiach teoretycznych doszukiwać się przede wszystkim powinien, bo już potrafiłby z doświadczenia wyciągać ogólne wnioski i zastosowania, czego maturzysta nie może potrafić. Po takiej też praktyce studia rolnicze, oparte na ogólnym wykształceniu filozoficznym, nie tylko co do metody będą głębsze i gruntowniejsze, ale zwłaszcza będą celowsze i oszczędniejsze – jeżeli nie co do czasu, to w każdym razie co do wysiłku, marnowanego powszechnie przez początkujących studentów na pracę niesystematyczną i nieskoordynowaną do głównego celu praktycznego.

Wreszcie po studiach teoretycznych rolniczych niezbędne są studia społeczno-ekonomiczne i polityczne, które nawet w rok – w londyńskiej np. szkole nauk politycznych znacznie przy dojrzałości i umiejętności pracy posunąć można. Z dwóch sławnych szkół tego rodzaju dla rolnika naszego tylko londyńska wchodzi pod uwagę, gdyż paryska jest prowadzona raczej w kierunku dyplomatycznym aniżeli społecznym. Ale nie zapominajmy, że do tego czasu i nowa nasza rodzima szkoła nauk politycznych w Krakowie[21] się rozwinie, a jako uwzględniająca w statystyce, naukach gospodarczych i społecznych przede wszystkim krajowe warunki i potrzeby – z żadną inną co do użyteczności dla naszej młodzieży rolniczej mierzona nie będzie być mogła.

Pozostawiam kompetentniejszym rady co do szczegółowego układu programu Twych studiów: musi on być oparty na doświadczeniu w tej dziedzinie doczesnej, w której masz pracować. Moim zadaniem było tylko dowieść Ci, że do sumiennego wypełnienia każdego programu nauk doczesnych – jedynym i koniecznym fundamentem na tym poziomie, na jakim Ty stanąć musisz – jest gruntowne przedwstępne studium wiedzy nieśmiertelnej, nadzmysłowej – philosophiae perennis.

Przypisy

[1] Poniższy biogram stanowi nieznacznie zmienioną wersję mojego tekstu biograficznego o ks. Kazimierzu Lutosławskim, który ukaże niebawem się w Słowniku biograficznym polskiego obozu narodowego, wydawanym przez Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej.

[2] Brygady Strzelców polskich – Powstała z inicjatywy gen. Piotra Szymanowskiego w 1915 r. formacja wojskowa, współpracująca z armią Cesarstwa Rosyjskiego i grupująca Polaków walczących na wschodzie Europy. W 1917 r. Brygady zostały przekształcone w Dywizję Strzelców Polskich.

[3] Rada Zjednoczenia Międzypartyjnego – Powstała 8 sierpnia 1917 r. organizacja polityczna reprezentująca polskie partie polityczne, działające na terenie Cesarstwa Rosyjskiego i Rosji bolszewickiej.

[4] Komitet Narodowy Polski – Powstała 25 listopada 1914 r. organizacja polityczna, na którą składały się ugrupowania narodowo-demokratyczne oraz konserwatywne, działające w zaborze rosyjskim.

[5] W. Lipiński, Sprawy wojskowych formacji polskich na wschodzie według relacji ks. Kazimierza Lutosławskiego, w: „Niepodległość”, t. XVI, 1937 r., z. 1 (42), s. 636.

[6] Filister – absolwent uczelni, który nadal działa w korporacji studenckiej.

[7] Ks. K. Lutosławski, Czem jest skauting polski? Gawęda obozowa, Warszawa 1913, s. 1.

[8] Tamże, s. 1-2.

[9] Tenże, Hasła rewolucji w świetle nauki katolickiej. Głos kapłana do braci w Chrystusie o tym, jak w samym zaczątku unikać drogi, po której ojczyzna w przepaść bolszewizmu stoczyć by się musiała, Warszawa 1919, s. 25-26.

[10] Andrew Carnegie (1835–1919) – amerykański przemysłowiec szkockiego pochodzenia. Na przełomie XIX i XX w. uważany za jednego z najbogatszych ludzi na ziemi.

[11] Halerz – drobna moneta (1/100 korony) austro-węgierska.

[12] Scholazein, σχολάςειν, (gr. odpoczywać, mieć wolny czas).

[13] Sofija, σοφία (gr. – mądrość).

[14] Filosofoi, φιλόσοφοι –(gr. filozofowie).

[15] Rerum novarum – encyklika społeczna papieża Leona XIII z 1891 r. Uznaje się ją za moment narodzin katolickiej nauki społecznej w jej zinstytucjonalizowanej formie.

[16] Le Sillon (fr. – bruzda, ślad) – francuski katolicko-lewicowy ruch społeczny o orientacji chrześcijańsko-demokratycznej, działający w latach 1894–1910. Został on potępiony przez papieża Piusa X.

[17] Pascendi Dominici Gregis – encyklika społeczna Piusa X z 1907 r., potępiająca modernizm katolicki nurt w teologii katolickiej przełomu XIX i XX w., którego podstawową tezą był agnostycyzm oraz przekonanie o historycznym charakterze dogmatów Kościoła katolickiego i ewolucji jego doktryny i dogmatów w czasie.

[18] Monizm – pogląd filozoficzny głoszący, że całą rzeczywistość można sprowadzić do jednej zasady; tu chodzi o sprowadzenie rzeczywistości do jednej sfery: materialnej.

[19] Tis d’ oiden, ei to zen men esti katthanein, to katthanein de zen - „kto wie, czy życie to nie śmierć, a śmierć, czy nie jest życiem?”. Zob. Gorgiasz 492e 9-10; Wydanie polskie: Platon, Platona Gorgjasz, przeł., wstępem, objaśn., i il. opatrzył Władysław Witwicki, Lwów 1922, s. 96. Oryginalnie autorem tych słów był grecki dramatopisarz Eurypides.

[20] Filozofia scholastyczna – racjonalistyczna, uprawiana na uniwersytetach filozofia chrześcijańska okresu średniowiecza.

[21] Ks. Lutosławski pisze w tym miejscu o utworzonej w listopadzie 1911 r. w Krakowie Polskiej Szkole Nauk Politycznych. Szkoła miała na celu kształcenie w duchu społeczeństwa obywatelskiego i przeciwdziałaniu dezintegracji społeczeństwa. Inicjatorami jej powstania byli Michał Rostworowski, Aleksander Włodzimierz Czerkawski oraz Władysław Leopold Jaworski.