Ignacy Chrzanowski

POLSKI IDEAŁ WYCHOWAWCZY

Wstęp i opracowanie

Rafał Kowalczyk

Posłowie

Piotr Biliński

Biblioteka Dziedzictwa Myśli Narodowej 2020

Tekst pierwotnie wydany w formie broszury w Warszawie w roku 1932

Wstęp i opracowanie

Rafał Kowalczyk

Redakcja

Joanna Gil-Siemińska

Konwersja do ebooka

Michał Latusek

Copyright by Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej, 2020.

Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego ul. Szczęśliwicka 62, 02-353 Warszawa

ISBN 978-83-958590-7-6

SPIS TREŚCI

Rafał Kowalczyk, Wstęp

Ignacy Chrzanowski. Polski Ideał Wychowawczy

Piotr Biliński, Posłowie

Wybrana bibliografia

Przypisy

Wprowadzenie

Ignacy Chrzanowski znany jest szerszemu gronu przede wszystkim jako autor Historii literatury niepodległej Polski, najbardziej chyba poczytnego podręcznika literatury polskiej, który na wiele lat ukształtował sposób myślenia o polskiej literaturze staropolskiej i okresu oświecenia[1]. Choć popularność zdobyły również jego inne prace (np. O literaturze polskiej, Kraków 1910 lub Literatura a naród, Lwów 1936), to jednak jego podręcznik, wydany po raz pierwszy w 1906 roku, odcisnął najmocniejsze spośród jego prac piętno na polskiej kulturze.

Zdecydowanie rzadziej jest Chrzanowski kojarzony ze swoją pracą wychowawcy i przede wszystkim dydaktyka. Dziwi to tym bardziej, że przecież do grona jego uczniów zaliczały się tak wybitne postaci jak Roman Brandstaetter, Julian Krzyżanowski, Jan Sztaudynger czy wreszcie Kazimierz Wyka i przede wszystkim Stanisław Pigoń. Chrzanowski był jednak bardziej „dydaktycznym praktykiem” niż teoretykiem. W swoich pracach stosunkowo niewiele miejsca poświęcał teoriom wychowawczym, które poza kilkoma wyjątkami[2] rozproszone są w całym jego dorobku. Wyjątkowo cenny i ważny w tym kontekście jest zaprezentowany tu odczyt, który Chrzanowski wygłosił w Krakowie na zjeździe delegatów Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Dodatkowo, ponieważ współcześnie Ignacy Chrzanowski jest postacią słabo rozpoznawalną, do niniejszej publikacji dołączono rozbudowany biogram autorstwa prof. Piotra Bilińskiego; dzięki temu Polski ideał wychowaczy nabiera głębszego sensu interpretacyjnego. Wszystko zaś po to, by choć po części przybliżyć czytelnikowi niesłusznie zapomniane elementy polskiego dorobku intelektualnego, które stanowią przecież integralną część naszego dziedzictwa narodowego.

Literatura w służbie narodu

Pierwotnie w swojej pracy badawczej Chrzanowski skupił się na polskiej literaturze okresu XVI i XVIII wieku, pomijając epokę baroku, od której wyraźnie się dystansował, a którą kąśliwie nazywał „zmierzchem miłości i piękna”. Zajął się m.in. analizą Kroniki świata i Kroniki polskiej Marcina Bielskiego, które porównywał z dziełami innych autorów polskich i zagranicznych[3], a także Kazaniami sejmowymi Piotra Skargi, które opracował i wydał w 1903 roku[4]. Znajomość Kazań i emocjonalny wręcz stosunek do tych tekstów przebija również w Odczycie…, gdzie Chrzanowski kilkukrotnie powołuje się na słowa kaznodziei.

Zainteresowanie polskim odrodzeniem i oświeceniem przejął zapewne Chrzanowski z dziedzictwa pozytywizmu[5]. Z tegoż zapożyczył również sposób traktowania literatury jako sztuki służącej przede wszystkim życiu narodowemu. Podczas wykładu wygłoszonego na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1910 roku sam przyzna, że literatura to „środek i objaw walki o byt narodowy”, a podstawowym kryterium jej oceny jest „stanowisko moralno-patriotyczne i w ogóle stanowisko jej doniosłości dla życia”[6].

To utylitarne wręcz podejście wzmacniało się wraz ze stopniowym zbliżaniem się Chrzanowskiego do programu Narodowej Demokracji. Współcześni mu, a także późniejsi komentatorzy zarzucali w związku z tym Chrzanowskiemu ideologizację i polityzację kryteriów oceny literatury i jego warsztatu. Według krytyków od tego momentu to „kryteria polityczno-światopoglądowe, a nie teoretycznoliterackie i historycznoliterackie, stawać się będą coraz ważniejsze i one będą wyznaczały kierunek jego ewolucji intelektualnej”[7].

Postawa ta daje się jednak interpretować inaczej, jeśli spojrzy się na to w szerszej perspektywie. Otóż wcześniej, przy ocenie przydatności i wartości literatury operował Chrzanowski kryteriami z zakresu etyki, logiki i estetyki. Później, w okresie zbliżania się do pozycji środowisk endeckich, w  tej interpretacji rzeczywiście zaczęły odgrywać rolę również kategorie polityczne i ideowe. Chrzanowski nie porzucił jednak poprzednich założeń, a jedynie dodał kolejne. Choć dziś takie stanowisko może dziwić i wręcz odstraszać, należy pamiętać, że tego rodzaju zabiegi intelektualne i swoisty synkretyzm postaw (i nie tylko) był differentia specifica Ignacego Chrzanowskiego.

Bez względu na dyskusję wokół obiektywizmu Chrzanowskiego bezsprzecznym pozostaje fakt, że wraz z przemianą światopoglądową i polityczną zmieniły się również jego zainteresowania badawcze. Z kręgów literatury staropolskiej przeniósł się bowiem do epoki romantyzmu i na tym właśnie przykładzie można prześledzić specyfikę prowadzenia przez niego badań naukowych oraz interpretacji dzieł literackich.

W pracach Chrzanowskiego romantyzm występuje w roli dwojakiej: najpierw jako epoka historycznoliteracka, a więc podlegająca „historyzmowi ocen”, a dopiero potem jako zbiór ponadczasowych zasad i wartości narodowych, mających charakter normatywny[8]. Jako ten drugi był w pracach Chrzanowskiego z silnie powiązany założeniami Narodowej Demokracji. Chrzanowski uważał bowiem, że jest to jedyna formacja polityczno-ideowa, którą uznać można za rzeczywistą i prawomocną kontynuację epoki.

W takim kluczu należy zatem rozumieć jego słowa:

Bez Prelekcyj Paryskich nie byłoby nie tylko Myśli o odrodzeniu narodowem Szczepanowskiego, ale, kto wie, może także Myśli nowoczesnego Polaka Dmowskiego. […] Czy świadomość narodowa byłaby w duszy Dmowskiego tak silna, a jego wiara w naród polski tak mocna, jego zrozumienie łączności pokolenia obecnego z pokoleniami dawnemi tak głębokie, gdyby nie nasza ideologja romantyczna, której koroną są Prelekcje Paryskie?.

Konsekwencją takiego podejścia jest traktowanie utworów literackich doby romantyzmu, a w szczególności Mickiewicza, jako zbioru swoistych drogowskazów czy nawet nakazów, których przestrzeganie jest nie tylko słuszne z punktu widzenia Polaka, ale stanowi wręcz obowiązek z perspektywy chrześcijanina – katolika. Stąd też wynika szczególne umiłowanie Chrzanowskiego dla Prelekcji paryskich Mickiewicza, które stanowią również główną oś wypowiedzi w niniejszym Odczycie….

Czym jest naród?

W intelektualnym dorobku Chrzanowskiego brak spójnej syntezy, swoistej wykładni poświęconej idei narodu. Nie oznacza to jednak, że temat ten go nie zajmował – przeciwnie. Stanowi on jeden z niewielu zworników jego stanowisk naukowych i światopoglądowych, którym daleko było do jednolitości i przede wszystkim konsekwencji. Niemniej trudno jest obecnie stwierdzić, jak naprawdę Chrzanowski formułował definicję narodu. Wszelkie uwagi na ten temat rozproszone są w całej jego twórczości, nierzadko w postaci kilku zaledwie zdań, mających raczej charakter dygresji.

Jednym z kilku zaledwie wyjątków w tym względzie jest esej poświęcony Kołłątajowi, w którym Chrzanowski, streszczając poglądy Mickiewicza, nieśmiało przyznaje im rację[9]. W wywodzie tym stwierdza, że naród jest pewną zbiorowością ludzi „ożywionych jedną wspólną ideą, jedną iskrą, jedną moralną siłą, która spaja w jedno poszczególne jednostki, która każe im kochać to, co je spaja, […] która każe im dążyć do wspólnego celu”[10]. Tym wspólnym celem dla Mickiewicza – a za nim dla Chrzanowskiego – jest dążyć do moralnej doskonałości, a to dążenie jest przejawem nie tylko postawy chrześcijańskiej ale również patriotyzmu.

W Odczycie… Chrzanowski, idąc dalej śladami Mickiewicza, rozwija tę myśl. Wykazuje, że chrześcijanin, będąc wewnętrznie zobligowany do moralnego doskonalenia się, a więc prezentując także postawę patriotyczną, współtworzy ideę „spójni całej ludzkości”. „Duch ludzki musi pierwej przejść przez narodowość, zanim dojdzie do powszechności” – cytuje Chrzanowski dalej, przyznając, że największym dziełem bożym na ziemi jest narodowość. Warto zwrócić uwagę, że choć wyraźnie staje w opozycji do idei kosmopolityzmu, którą nazywa kłamliwą i niemożliwą do zrealizowania na ziemi, uczula jednocześnie na właściwe pojmowanie patriotyzmu i więcej – nacjonalizmu, odróżniając go od szowinizmu, który przeczy chrześcijańskiej miłości.

Ideał wychowawczy

Wspomniany już synkretyzm Chrzanowskiego i jego utylitarne podejście do literatury, a także przekonanie o moralnym sensie dziejów i swoistej misji, jaką ma do spełnienia każdy naród, pozwalały na wyciąganie realnych wniosków, płynących z pozostawionej przez przodków spuścizny literackiej. Choć Chrzanowski sam wielokrotnie zarzekał się, że nie ma wykształcenia pedagogicznego[11], nie stronił od wypowiedzi o charakterze wychowawczym. Tadeusz Sinko, recenzując pierwsze wydanie Historii literatury niepodległej Polski, widział w niej „szkołę uświadomienia narodowego i miłości ojczyzny, lekcję prawdziwego patriotyzmu”[12]. Co ciekawe, to pierwsze wydanie opatrzone było podtytułem Książka dla młodzieży, który został później usunięty przez Chrzanowskiego, gdy okazało się, że po tekst sięgają również dorośli. Widać jednak, że już w założeniu podręcznik miał charakter dydaktyczny, a sam autor takie właśnie ambicje.

Nic w tym dziwnego, był przecież przede wszystkim wykładowcą akademickim, a więc dydaktycznym praktykiem. Jednak ponownie jak w wypadku definicji narodu, poza kilkoma niewielkimi artykułami, napisanymi już pod koniec lat trzydziestych, nie pokusił się Chrzanowski o wyłożenie swojej teorii wychowawczej. Tym cenniejszy wydaje się zatem tekst Odczytu…, w którym z właściwym sobie eklektyzmem próbował wyjaśnić, na czym polegać ma ideał wychowania młodzieży.

Według Chrzanowskiego dążyć należy przede wszystkim do wzorca wychowania narodowego i – co jest dla niego logiczną konsekwencją – chrześcijańskiego. Młodzi wychowani w tym duchu jako chrześcijanie dążyć powinni do moralnej doskonałości, przestrzegając w ten sposób tak przykazań boskich, jak i obowiązku patriotycznego. Ta ścisła korelacja w połączeniu z postawą pokory wobec narodu nie tylko chroniła przed ewentualnymi wypaczeniami (dzięki miłości chrześcijańskiej), ale przede wszystkim zapewniała wypełnienie woli bożej.

Rafał Kowalczyk

Bibliografia:

Prelekcje paryskie Adama Mickiewicza wobec tradycji kultury polskiej i europejskiej, red. M. Kalinowska, J. Ławski, M. Bizior-Dombrowska, Warszawa 2011.

Chrzanowski I., Historia literatury niepodległej Polski, Warszawa 1971.

Chrzanowski I., O literaturze polskiej, Warszawa 1971.

Chrzanowski I., Około wychowania narodowego. Trzy odczyty, Warszawa 1932

Chrzanowski I., Hugo Kołłątaj, w: I. Chrzanowski, Wśród zagadnień, książek i ludzi, Lwów 1922.

Chrzanowski I., Z literatury pedagogicznej, „Słowo”, 1897, nr. 173–175J.

Keiling J., Ignacy Chrzanowski: historia, naród, kultura, Gdańsk 1991.

Możdżeń S., Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Nauczycielstwa Szkół Powszechnych w Polsce, Pedagogika Katolicka 2011/8.

Sinko T., Literatura polska Ignacego Chrzanowskiego, „Czas” 1919/61.

Walicki A., Mesjanizm Adama Mickiewicza w perspektywie porównawczej, Warszawa 2006.

Ignacy Chrzanowski

Polski Ideał Wychowawczy[13]

Odczyt, wygłoszony dnia 3 lipca r. 1930 w Krakowie na walnym zjeździe delegatów Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych[14]

I

Nasamprzód – kilka słów pro domo sua. Jakiem prawem, będąc wprawdzie od lat blisko czterdziestu nauczycielem historii literatury polskiej[15], ale nie będąc pedagogiem z fachu, w tem znaczeniu, że się nigdy nie zajmowałem specjalnie ani historią, ani teorią wychowania – jakiem prawem podjąłem się, na żądanie Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, wygłosić na tym Zjeździe odczyt wstępny? Proszę wierzyć, że uczyniłem to nie tylko dlatego, iż to żądanie było dla mnie niezmiernie zaszczytne, i nie dlatego, że sama już nazwa Stowarzyszenia (chrześcijańsko-narodowe) ma dla mnie jakąś moc magiczną, jako wyrażająca ideał wychowania narodowego w Polsce – ale i dla innego jeszcze względu.

Oto do zabrania głosu w sprawie wychowania, jak to słusznie zaznaczył jeden z największych wychowawców naszego narodu, Stanisław Szczepanowski[16], w swoich głębokich i przepięknych Aforyzmach o wychowaniu[17], ma prawo i obowiązek „każdy obywatel, poczuwający się do odpowiedzialności obywatelskiej”[18], nie w tym, oczywiście, celu, żeby stworzyć jakiś program wychowawczy, bo na to trzeba fachowego pedagoga, ale w tym, żeby ci, którzy zawiadują wychowaniem, wiedzieli, co obywatele myślą o wychowaniu, jaka jest w tej mierze opinia publiczna. Bo przecie, kto chce wychowywać społeczeństwo, ten powinien przede wszystkiem poznać jego psychikę, żeby nią odpowiednio pokierować przy pomocy wypracowanych zbiorowym trudem uczonych specjalistów metod pedagogicznych.

Jakaż jest w Polsce opinia publiczna o kierunku wychowania? Taka, że powinno być ono narodowem[19]. Jedni uzasadniają ten postulat naczelny tym faktem przyrodniczym, który w całej pełni uświadomiono sobie nie tak dawno, że każdy naród ma swoją odrębną, indywidualną psychikę, a inni – ten jeszcze, że każdy naród ma swoje własne, odrębne cele do spełnienia.

Przeczyć pierwszemu faktowi może – jedno z trojga – albo człowiek ślepy, albo niepoprawny marzyciel, który, zapatrzony w przyszłe Królestwo Boże na ziemi, nie rozumie, jakiemi drogami mogą je ludzie osiągnąć, albo wreszcie człowiek złej woli, który z tych czy innych pobudek pragnąłby wykrzywić naturalny rozwój ludzkości, żeby w ten sposób zbudować potęgę czy to jednego tylko narodu, mianowicie wierzących w swoje prawo do panowania nad światem Żydów, czy tej jednej mafii, mianowicie wolnomularstwa, trucizną swoją zarażającego dzisiejszy świat, nie wyłączając, na nieszczęście, i Polski.

Tych, którzy wierzą, że każdy naród ma jakieś odrębne cele do spełnienia, czyli swoje posłannictwo, jest dzisiaj niewielu: po większej części ludzie poczytują tę wiarę za przeżytek epoki romantycznej. Pogląd to błędny. Przede wszystkiem bowiem z wiarą tą spotykamy się nie tylko w epoce romantyzmu, ale i później, czy to w pismach Stanisława Szczepanowskiego, czy Wojciecha Dzieduszyckiego[20], czy Mariana Zdziechowskiego[21], czy Wincentego Lutosławskiego[22], czy Artura Górskiego[23]. A jeżeli kto powie, że oni są tylko epigonami romantyzmu, to także nie będą mieli słuszności: oni nie są epigonami romantyzmu, tylko budują nowe gmachy na tych fundamentach romantyzmu, które mają trwałą wartość.

Otóż do tych fundamentów należy właśnie wiara w powołanie narodów. Ta wiara wypływa z chrześcijańskiego poglądu na świat. Przecie wiara chrześcijańska uczy, że świat ma jakiś cel. Jeden z największych angielskich myślicieli katolickich XIX wieku, kardynał Newman[24], mówi: „Stworzony jestem, ażeby być tem i dokonać tego, do czego nikt inny stworzony nie został. Mam swoje miejsce w planach Boga, w świecie Boga – miejsce, które ja jeden tylko zajmuję… Mam swoje posłannictwo… więc jestem potrzebny Bogu do dokonania Jego planu, równie potrzebny na swojem miejscu, jak archanioł na swojem”[25]. Otóż jeżeli tak jest, jeżeli każda bez wyjątku jednostka ma swoje powołanie, które otrzymała od samego Boga, to jakżeby nie miały mieć powołania całe narody, składające się z jednostek, które dążą (a przynajmniej dążyć powinny) do zgodnej, harmonijnej pracy? Nie, wiara naszych mesjanistów w powołanie narodu polskiego nie była mrzonką ani utopią: mogli się mylić w poglądach, co jest powołaniem ich narodu, ale nie mylili się w samej wierze w powołanie, bo ta wiara, raz jeszcze, płynie z chrześcijańskiego poglądu na świat. Prawda, pierwotny chrystianizm nie miał jej jeszcze, ale przecie nauka chrześcijańska jako nieśmiertelna jest wiecznie młoda i wchłania w siebie wszystkie prądy wiekowe kultury, o ile się tylko zgadzają z istotą nauki Chrystusa i pomagają do jej wypełniania.

Tak więc postulat wychowania narodowego ma swoje uzasadnienie nie tylko w przyrodniczym fakcie odrębności narodowych, ale i w nauce chrześcijańskiego o celach bożych świata – bez względu na to, czy wiemy dokładnie, jakie to cele, czy nie. I niechaj wolno będzie zaryzykować zdanie, że przy dzisiejszym stanie kultury, w epoce rozkwitu indywidualności narodowych, wychowanie nienarodowe jest eo ipso[26] niechrześcijańskie.

II

Któż położył w Polsce kamień węgielny pod gmach wychowania chrześcijańsko-narodowego? Odpowiedź na to pytanie będzie stanowiła główną treść niniejszego odczytu.

Już w wieku XVIII zaczął kiełkować ideał wychowania narodowego. „Trzeba nam ludzi zrobić Polakami, a Polaków obywatelami”[27]: tak mówił w roku 1773 młody poseł krakowski, Feliks Oraczewski[28], na sejmie, który ustanowił Komisję Edukacyjną[29]. I hasło to często rozlega się w pismach pedagogicznych i politycznych XVIII wieku. Zaczęto sobie także zdawać i z tego sprawę, że wychowanie powinno być dostosowane do zalet i wad narodu polskiego; przebłyski tej myśli są już w programie szkolnym Konarskiego[30].

Ale, po pierwsze, nad kiełkującą dopiero ideą wychowania narodowego przytłaczającą przewagę miała w XVIII wieku idea wychowania państwowego, obywatelskiego; a po drugie, nie wnikano jeszcze w głąb psychiki narodowej, a nade wszystko nie rozumiano, czem jest naród, i nie pojmowano, że bez rozwoju narodu nie ma mowy o tem, żeby się ludzkość mogła po bożemu rozwijać: przecie kultura XVIII, wieku oświecenia, miała charakter kosmopolityczny.

Co się zaś tyczy wychowania chrześcijańskiego, które kultura zawdzięcza wiekom średnim, to, jak wiadomo, wiek XVIII ostro się wiekom średnim przeciwstawił, odrzucając nawet Objawienie. Nie można wprawdzie powiedzieć, żeby nauka moralna XVIII wieku była przeciwieństwem etyki chrześcijańskiej, ale tę etykę uzasadniano nie religią, tylko jak przystało na wiek racjonalizmu, rozumowaniem, i to w kierunku utylitarnym, niemającym nic wspólnego z idealizmem religijnym: człowiek powinien być cnotliwy, bo cnota to zysk i dla człowieka, i dla państwa czy społeczeństwa – tak by można ująć hasło moralne etyki oświecenia.

W wieku XIX poglądy na ideał wychowawczy uległy zmianie, a to pod wpływem dwóch czynników. Z jednej strony, poczucie odrębności narodowych, które już w wieku XVIII, tak wymownie stwierdził Herder[31], niepomiernie wzrosło – dzięki wojnom napoleońskim. A z drugiej strony, przeciwko obojętności religijnej XVIII wieku nastąpiła, zwłaszcza we Francji, silna reakcja religijna w duchu katolicko-chrześcijańskim.

Otóż prądy te przenikają także do Polski. Pisma Woronicza[32] i Brodzińskiego[33] są najlepszym tego dowodem, zwłaszcza majestatyczny Hymn do Boga[34] Woronicza i Mowa o narodowości Polaków[35] Brodzińskiego. W mowie tej skupiły się w całość wszystkie myśli, głoszone u nas w pierwszych latach porozbiorowych, zarówno o narodowości w ogóle, jak o narodowości polskiej, wszystkie poglądy na charakter, przeszłość, przyszłość i powołanie narodu polskiego. Śmiało można powiedzieć, że cały późniejszy rozwój ideologii narodowej po powstaniu listopadowem potoczył się w tym właśnie kierunku, który wytknął jej Brodziński w swojej naprawdę natchnionej mowie.

Lecz nie ona jest kamieniem węgielnym gmachu wychowania chrześcijańsko-narodowego. Kamień węgielny położył dopiero największy nauczyciel narodu polskiego wszystkich wieków – Mickiewicz, i to nie tylko w poezji swojej, w której ideał chrześcijański łączy się z narodowym w cudowną harmonię i nie tylko w Księgach Pielgrzymstwa, które są ewangelią zarówno patriotyzmu, jak chrześcijaństwa, ale także w Prelekcjach Paryskich[36].

Prawda, o wychowaniu nie mówi tutaj Mickiewicz bezpośrednio, ale rzuca pod nie podwaliny, wyjaśniając, czem jest naród w ogóle, a naród polski w szczególności, jaką jest jego misja i jaką powinien iść drogą, żeby tę misję spełnić. Ta ideologia Mickiewicza głośno i wyraźnie oddźwiękła w Przedświcie Krasińskiego[37] wywarła niemały wpływ na poezję Słowackiego i w ogóle na ideologię emigrantów polskich. Bez Prelekcyj Paryskich nie byłoby nie tylko Myśli o odrodzeniu narodowem Szczepanowskiego[38], ale, kto wie, może także Myśli nowoczesnego Polaka Dmowskiego. Prawda, że nie jedna myśl tego najtrzeźwiejszego ze wszystkich myślicieli, którzy stworzyli naszą nowoczesną literaturę wychowawczo-polityczną, znajduje się w jaskrawem przeciwieństwie z marzeniami romantyka – Mickiewicza. Tak! Mickiewicz nieraz buja w nadobłocznych sferach ideału, jak przystało na wielkiego poetę: Dmowski stoi twardo na ziemi, jak przystało na wielkiego pisarza politycznego. Można powiedzieć nawet, że Myśli nowoczesnego Polaka są druzgocącą, niemiłosierną krytyką ideologii romantycznej, stokroć bardziej nieubłaganą i stokroć mędrszą od krytyki, dokonanej przez szkołę historyczną krakowską[39]. Z tem wszystkiem, czy świadomość narodowa byłaby w duszy Dmowskiego tak silna, a jego wiara w naród polski tak mocna, jego zrozumienie łączności pokolenia obecnego z pokoleniami dawnemi tak głębokie, gdyby nie nasza ideologja romantyczna, której koroną są Prelekcje Paryskie?

III

Poznajmyż teraz główne myśli Mickiewicza o narodzie.

Co to jest naród? Odpowiada Mickiewicz, że jest to większa lub mniejsza zbiorowość ludzi, ożywionych jedną wspólną ideą, jedną siłą. A cóż to za idea? Ta, która dźwięczy w pierwszych słowach Pieśni Legionów: „Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy”. „Każdy człowiek – mówi Mickiewicz – mający w sobie iskrę narodową, gdziekolwiek się znajduje, skoro myśli, czuje, działa, może być pewnym, że w tej chwili miliony współrodaków jego myślą, czują i działają podobnież, jak on; ta spójnia niewidoma związuje każdą narodowość”[40]. Ta zaś moralna spójnia jest błogosławieństwem życia ludzkiego, albowiem jest pośrednim szczeblem do wytworzenia spójni całej ludzkości. „Duch ludzki musi pierwej przejść przez narodowość, zanim dojdzie do powszechności”[41]. „Narodowość to największe dzieło boże na ziemi”[42].

Jak Polska Polską, nie słyszano jeszcze nic podobnego; prawda, że już w XVI wieku Skarga uzasadniał obowiązek miłości ojczyzny przykazaniem bożym: ojczyzna to matka nasza, a „Bóg matkę czcić rozkazał”[43]; prawda, że w XVIII wieku Staszic i Kołłątaj rozumieli, że nie ma narodu bez jakiejś spajającej poszczególnych ludzi siły moralnej: ale, że „narodowość to największe dzieło boże na ziemi”[44], to zrozumiał i powiedział dopiero Mickiewicz. A tego do dziś dnia nie rozumieją czy też nie chcą zrozumieć ci wszyscy, którzy piorunują nacjonalizm, nie odróżniając go od szowinizmu, którzy szumnie (i często obłudnie) głoszą hasła braterstwa narodów, którzy szczerze, albo i nieszczerze, łudzą siebie i innych, że Liga Narodów jest łańcuchem zgody pomiędzy niemi. Mickiewicz rozumiał, że podobne hasła są teoretycznie niepotrzebne – wobec przykazania miłości chrześcijańskiej, a faktycznie – przedwczesne, a więc na razie niewykonalne. A i to jeszcze rozumiał, że hasła kosmopolityczne płyną najczęściej, jeżeli nie zawsze, z braku miłości narodu, z braku miłości żywego człowieka. Tak, miłość ludzkości bez miłości narodu, bez patriotyzmu jest albo chorobą umysłową, albo, najczęściej, głupią lub niegodziwą komedią, jest szachrajstwem umysłowem i uczuciowem, którem posługują się różne doktrynerskie międzynarodówki, tumanione i wyzyskiwane przez cały jeden naród, który od wieków dąży do podbicia pod swoją władzę wszystkich narodów – nie orężem, tylko kapitałem.

Hasłom kosmopolitycznym przeciwstawia Mickiewicz ideę wolnej konfederacji wolnych narodów. Do urzeczywistnienia tej idei przyczynią się wszystkie narody, o ile rozwiną swoje własne przyrodzone właściwości; póki ich nie rozwiną, idea konfederacji będzie pustym dźwiękiem. A ponieważ każdy naród posiada inne właściwości duchowe, więc każdy ma inną misję, ale żaden jej nie spełni bez postępu moralnego; swoją narodowość powinien każdy naród poczytywać za środek do tego postępu. „Jak obrządki religijne – mówi Mickiewicz – usposabiają nas do łatwiejszego poczucia prawdy, tak instytucje narodowe nie są niczem innem, tylko zbiorem pomocy, danych człowiekowi na to, żeby łatwiej mógł czucie w czyn zamienić i postawić na ziemi prawdę, którą otrzymał w świątyni; spełnienie tej powinności jest ciężkie i wymaga wielkich pomocy, wielowiecznych trudów; dlatego człowiek bez narodowości jest człowiekiem niezupełnym, człowiekiem, zdolnym widzieć, ale niezdolnym działać”[45]. „Narodowość – mówi jeszcze Mickiewicz – jest źródłem wszelkiej prawdy narodowej i wszelkiej siły i potęgi narodowej; a ta siła i potęga nie jest sama sobie celem, ale dążyć do niej trzeba, bo ona jest konieczna do urzeczywistnienia ideałów ogólnoludzkich”[46].

Że te ideały mają charakter chrześcijański, o tem nie może chyba wątpić ten, kto zna Mickiewicza. Nauka Chrystusa jest dla niego jedyną siłą, która łączy w całość syntetyczną wszystkie dziedziny kultury, wszystkie różnorodne owoce pracy poszczególnych narodów. Innemi słowy: kultura moralna jest dla Mickiewicza nie jakąś odrębną gałęzią kultury, ale jej pniem, jej istotą, jej celem, a stąd prawdziwym patriotą jest, zdaniem Mickiewicza, ten tylko, kto pełni prawdę chrześcijańską, ten tylko, kto pracuje nad umoralnieniem własnej duszy.

„Wstała z martwych ojczyzna nasza i jest wpośród was; nie szukajcie jej na niebie, ani na ziemi: zapytajcie was samych, gdzie jest, zejdźcie do głębi duszy waszej, natężcie ducha wewnętrzną pracą, a ujrzycie ją”[47]. Tę głęboką prawdę, wygłoszoną już w Księgach pielgrzymstwa, rozwinął Mickiewicz i pogłębił w Prelekcjach paryskich – prawdę, że wartość narodu zależy przede wszystkiem od wartości moralnej składających go jednostek.

Oto w jaki sposób pierwiastek patriotyczny w nauce Mickiewicza połączył się w jedną nierozłączną całość z pierwiastkiem chrześcijańskim.

Jaką misję wyznacza Mickiewicz narodowi polskiemu, nad tem nie będziemy się szczegółowo zastanawiali; każdy z nas wie, że nasi wielcy romantycy wierzyli, że zadaniem przyszłej Polski będzie przodować wszystkim narodom w pracy nad urzeczywistnieniem ideału chrześcijańskiego miłości i sprawiedliwości w życiu nie tylko prywatnem, ale i w publicznem, w polityce.

Trzeba natomiast powiedzieć kilka słów o ten, jak rozumował Mickiewicz, wyznaczając swemu narodowi takie, a nie inne powołanie. Sięgał w jego dzieje oraz w tajniki jego charakteru, jego psychiki narodowej. Czy się słusznie w nich dopatrywał więcej poczucia moralności chrześcijańskiej aniżeli w dziejach i charakterze innych narodów, to inna sprawa: dosyć, że metoda rozumowania Mickiewicza do dziś dnia nie straciła wartości. Kto chce wskazać narodowi drogę jego przyszłości i jego charakteru; inaczej będzie to droga fałszywa! Można i trzeba drogi przyszłości naprawiać i prostować, ale nie wolno mu narzucać gwałtem drogi, zupełnie sprzecznej z jego przeszłością i z jego charakterem. Całych wieków przecie potrzeba na to, żeby się linia rozwojowa narodu mogła zmienić.

Tę prawdę, płynącą z nauki Mickiewicza, powinni sobie nasi wychowawcy zarówno, jak nasi politycy, wbić głęboko w głowę i gorąco wziąć do serca. Powinni rozumieć, że prawdziwy postęp polega nie na burzeniu przeszłości, ale na jej umiejętnem przekształcaniu, powinni mieć poczucie łączności pomiędzy pokoleniem żyjącem a pokoleniami zmarłemi i, co za tym idzie, powinni mieć szacunek dla charakteru narodowego i dla tradycji narodowej, szacunek, bez którego nie ma ani nowoczesnego patriotyzmu, ani wychowania narodowego.

IV

Ale tutaj powie może niejeden: „Wszystko to bardzo pięknie, zgadzam się na to, że wychowanie powinno być narodowe; cóż, kiedy u nas, w Polsce, niema zgody w poglądach ani na przeszłość narodową, ani na charakter narodowy, ani nawet na aktualne, przyszłe zadania narodu”. Kto tak powie, będzie miał, na nieszczęście, słuszność. Niezgoda, którą Skarga zaliczył do sześciu głównych chorób Rzeczypospolitej[48], nie tylko nie opuściła serc naszych, ale się jeszcze wzmogła i nasiąkła nienawiścią. Zdawałoby się, że kiedy nam Pan Bóg przywrócił niepodległą ojczyznę, którą nam przy końcu XVIII wieku – za grzechy nasze – odebrał, to wszyscy podamy sobie zgodnie ręce, ażeby pracować nad jej budową. Wiemy wszyscy, że jest inaczej. Kiedy patrzymy, co się u nas dzieje, to mimo woli przypominają się owe „potępieńcze swary”[49] wśród emigrantów w roku 1831, nad któremi płakał i przed któremi nas przestrzegał – znowu nie kto inny, tylko Mickiewicz.

A o co się kłócimy? Czy tylko o to, jak budować Polskę? Nie, ale także o to (wstyd powiedzieć), komu jej zmartwychwstanie zawdzięczamy, jaka i czyja „orjentacja” polityczna była słuszna[50]. I oto niechaj wolno będzie – na zakończenie – odpowiedzieć na to pytanie, bo przecie od tej odpowiedzi w znacznej mierze zależy kierunek naszego wychowania narodowego: przecie dzieci nasze powinny wiedzieć, komu, oprócz takiego, a nie innego wyniku wojny światowej, zawdzięczają to błogosławieństwo, że się wychowują w wolnej ojczyźnie, a nie, jak ich rodzice, w ujarzmionej.

Odpowiedź zaś jest bardzo łatwa, tem łatwiejsza, że dał ją już Mickiewicz:

Nie spierajcie się o zasługi wasze i o pierwszeństwo, i o znaki… Bóg daje zwycięstwo, używając prędkości jednego, męstwa drugiego, siły trzeciego; a skoro człowiek zręczny lub silny, zamiast nieść w górę towarzysza słabszego, strąca go, tedy robi zamieszanie i klęskę, a jeśli się chwali z zasługi swej, zasiewa niezgodę… Zasługa dla ojczyzny jest jako ziarno: kto obnosi to ziarno w ręku i wszystkim pokazuje, wołając: oto jest ziarno wielkie, tedy wysuszy je i nic z niego nie otrzyma[51].

Jedno to z największych słów, jakie w całem swojem życiu powiedział Mickiewicz. On znał swój naród doskonale, wiedział przeto, że jest pod wielu względami jeszcze niedojrzały, że najczęściej nie umie się zdobyć na bezstronny i trzeźwy sąd o ludziach, że nieraz, wynosząc pod niebiosa zasługi jednych, nieświadomie (albo i świadomie) obniża zasługi innych, przez co sieję niezgodę.

Nie obnośmyż tedy w ręku ziaren zasługi, rzuconych w ziemię naszą przez jednostki – nie dlatego, żebyśmy w głębi serc naszych nie mieli wielbić tych zasług i kochać ludzi, co je położyli, ale dlatego, żeby nie zasiewać w naszem niedojrzałem i kłótliwem społeczeństwie niezgody! Niechaj każdy z nas kocha i czci tych ludzi, w których zasługi około odbudowania Polski szczerze wierzy, ale niechaj do ich miłości i czci nie zmusza gwałtem nikogo, a przede wszystkiem młodzieży! Na kult wielkich jednostek będzie czas – po ich śmierci!

A tymczasem cieszmy się i bądźmy dumni z tej niewątpliwej prawdy, że największą zasługę około wyjarzmienia Polski położył cały naród, że gdyby nie cały naród, który nie zatracił w niewoli swego ducha narodowego, toby nawet najznakomitsze jednostki nie miały w co rzucać swoich ziaren! I tę niewątpliwą prawdę wpajajmy w serca naszych dzieci!

A zresztą, czyż naprawdę godzi się nazywać zasługami owe ziarna, rzucane w rolę ojczystą?

Jeden z królów-duchów Polski, ten wielki człowiek, który był, jest i będzie po wsze czasy jej błogosławieństwem, który około naszego zmartwychwstania położył z pewnością nie mniejszą, a może nawet większą zasługę od tych, których ziarna obnosi się dzisiaj w ręku i wszystkim pokazuje – cichy i pokorny zakonnik XVIII wieku, Stanisław Konarski, powiedział, że dla Ojczyzny:

Nie masz zasług: to, co my zowiemy zasługi,

Są tylko ku Ojczyźnie wypłacone długi[52].

Tak! Ten nawet, który dokonał choćby największego czynu ku pożytkowi Ojczyzny, spłacił jej tylko zaciągnięty dług – zapewne większy dług od tego, który zaciągnęli inni, mniej bogaci duchem – ale bądź co bądź nic innego, tylko prosty dług moralny.

Spłacenie zaś długów moralnych jest może (jak by powiedział Norwid) „najwyższem z rzemiosł apostoła”, ale „najniższą modlitwą anioła”[53].

Bezinteresowna miłość ojczyzny to jedna z największych cnót patriotycznych, a zapomnienie o swoich zasługach, czyli pokora, jest jedną z największych cnót chrześcijańskich.

Pamiętajmyż o tem zawsze i wszędzie, ale nade wszystko w pracy nad wychowaniem, jeżeli chcemy, żeby ono było nie tylko narodowem, ale i chrześcijańskiem!

Posłowie

Ignacy Chrzanowski (1866–1940), profesor historii literatury polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim, członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności, publicysta narodowy.

Urodził się 5 lutego 1866 roku w Stoku koła Radzynia Podlaskiego w rodzinie szlacheckiej herbu Korab jako syn Bolesława i Heleny z Dmochowskich[54]; dalekie pokrewieństwo łączyło go z Joachimem Lelewelem i Henrykiem Sienkiewiczem. Miał trzech braci i siostrę. Dzieciństwo i wczesną młodość spędził w rodzinnym majątku Dziadkowskie pod Międzyrzecem Podlaskim w gminie Huszlew.

Największy wpływ na jego wychowanie wywarł ojciec. Jak wspominał Chrzanowski pod koniec życia, ojcu zawdzięczał

…nie tylko początki nauki, ale i dwa największe skarby duchowe mojego życia, które, śmiało to mogę powiedzieć, promieniują w mojej duszy do dzisiejszego dnia: mianowicie patriotyzm i religijność. […] Mówił nam ustawicznie o Polsce, na którą poglądy wyrobił sobie przede wszystkim dzięki poezji Krasińskiego. Wierzył mocno w jej zmartwychwstanie. […] Uczył nas historii Polski, a do rozbudzenia w naszych sercach patriotyzmu przyczyniły się w najwyższym stopniu te patriotyczne pieśni, których nas ojciec uczył, sam je śpiewając. […] Pamiętam, że ojciec uczył nas religii, posługując się katechizmem ks. Leonarda, uczył nas dogmatów katolickich, nade wszystko mówił nam o wszechmocy i wszechdobroci Boga, o nieśmiertelności duszy i życiu Chrystusa, i uczył, że chociaż trzeba się modlić i pełnić praktyki religijne, to jednak prawdziwa religijność polega na moralności, tzn. na naśladowaniu Jezusa Chrystusa.[55]

Z kolei matka pchnęła synaw kierunku poezji romantycznej Zygmunta Krasińskiego, którego utwory Chrzanowski wielbił przez całe życie[56].

Po pierwszych naukach w rodzinnym domu od 1876 roku Chrzanowski kształcił się w renomowanym V Gimnazjum w Warszawie. Od razu został przyjęty do drugiej klasy, gdyż inspektor szkolny Faust Kostecki oświadczył ojcu, że choć po rosyjsku syn mówi jeszcze bardzo niepoprawnie, to „jednak jest tak zdolny, że mowy o tym być nie może, aby go nie przyjęto”[57]. Podczas jego nauki szkolnej warszawskim kuratorem oświaty był osławiony Aleksandr Apuchtin, który zabronił uczniom mówić w szkole po polsku, a wszystkie lekcje nakazał odbywać w języku rosyjskim.

Od początku nauki młody Chrzanowski pasjonował się filologią klasyczną, zaczytywał się w dziełach Homera, Ksenofonta, Tukidydesa i Herodota. Dziewiątą księgę tego ostatniego uznawał „za cud świata”, zaś po lekturze Tukidydesa oczarowała go postać wielkiego stratega ateńskiego Peryklesa. Przykładał się też do nauki historii, wykładanej przez zasłużonego nauczyciela Witolda Nowodworskiego, w przyszłości profesora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

Podczas wakacyjnych przerw w domu rodzinnym Chrzanowski z pasją oddawał się jeździectwu, zabawie z psami i polowaniu. Dużo czasu poświęcał na lekturę dzieł poetów greckich i rzymskich oraz książek Karola Darwina. Pod wpływem tej ostatniej lektury „wierzył święcie, że człowiek pochodzi od małpy”. Gdy sytuacja majątkowa rodziców uległa pogorszeniu, od piątej klasy Chrzanowski rozpoczął dorabiać dawaniem korepetycji młodszym uczniom.

Po ukończeniu gimnazjum ze złoty medalem w 1883 roku rozpoczął studia na Wydziale Filologicznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. W tym okresie studia z zakresu filologii klasycznej nie stały na wysokim poziomie, większość rosyjskich wykładowców była przeciętna i traktowała pracę w Warszawie jak zesłanie. Natomiast polscy uczeni pracujący na rosyjskim uniwersytecie byli wybitnymi indywidualnościami. Chrzanowski uczęszczał m.in. na wykłady: Adolfa Pawińskiego, Antoniego Mierzyńskiego i Henryka Struvego. Szczególnie ten ostatni posiadał rozległą wiedzę z logiki, psychologii i historii filozofii. Ważną postacią stał się też dla Chrzanowskiego Pawiński, prowadzący wykłady z historii starożytnego Rzymu oraz ustroju Polski w dobie nowożytnej. Natomiast z niechęcią uczęszczał nasz student na wykłady z historii literatury polskiej z językiem wykładowym rosyjskim, prowadzone przez znanego z serwilizmu w stosunku do carskich władz Teodora Wierzbowskiego, dyrektora Archiwum Głównego w Warszawie[58]. Wszystkie wykłady były dlań zresztą dodatkiem do filologii klasycznej, która zafascynowała go już w czasach gimnazjalnych.

Pracę kandydacką pt. Kleruchie ateńskie, czyli polityka kolonizacyjna Aten ukończył Chrzanowski w styczniu 1889 roku. Dopiero w czerwcu dowiedział się, że przyznano mu upragniony dyplom i złoty medal, uprawniający do otrzymania stypendium im. Jana Bącewicza na wyjazd za granicę na dalszą naukę w renomowanych uczelniach zachodnioeuropejskich[59].

W zimie 1890 roku udał się na roczne studia do Wrocławia; uczył się pod kierunkiem tamtejszych sław naukowych –Jakuba Caro, Teodora Lippsa i Władysława Nehringa. Szczególnie ten ostatni wywarł na nim wielkie wrażenie. Cenił go za wykłady poświęcone literaturze polskiej w XVI wieku oraz literaturze romantycznej. Słuchał też świetnych wykładów Caro na temat historii Francji za panowania Ludwika XIV oraz wykładów Lippsa z etyki i estetyki. Po uzyskaniu absolutorium we Wrocławiu wyjechał do Berlina, gdzie uczęszczał m.in. na wykłady Wilhelma Diltheya, przede wszystkim zaś kształcił się pod kierunkiem Aleksandra Brücknera, który utwierdził Chrzanowskiego w zamiłowaniu do literatury staropolskiej[60]. Kolejnymi etapami nauki była Francji, gdzie młody Chrzanowski kontynuował naukę na Sorbonie i w Collège de France pod kierunkiem profesora Ferdynanda Brunetière’a[61]. W Bibliotece Polskiej w Paryżu zaczytywał się w rękopisach Juliana Ursyna Niemcewicza. Jak wspominał po latach jego najlepszy uczeń Stanisław Pigoń, obudzony wtedy „pociąg do tego pisarza-facecjonisty, a zarazem zaprzysięgłego służebnika sprawy narodowej, nie osłabł latami i ukoronował się ostatecznie piękną syntezą Pochwałą Niemcewicza”[62]. Przez cały okres zagranicznych wojaży stypendysta musiał co miesiąc przesyłać sprawozdania z poczynionych postępów w nauce profesorowi Wierzbowskiemu. Po ich akceptacji pryncypał przelewał mu kolejne transze stypendium. Poprawne stosunki z Wierzbowskim po powrocie Chrzanowskiego do Warszawy uległy nagłemu zerwaniu, gdyż żona profesora bez konkretnego dowodu postawiła Chrzanowskiemu zarzut dwulicowości[63].

Od 1894 roku młody polonista pracował jako nauczyciel historii literatury polskiej w Warszawie na różnych prywatnych pensjach, m.in. Wandy Rafalskiej, Teofili Chomętowskiej, Pauliny Hewelke i – najdłużej – u Antoniny Walickiej. Jedna z uczennic, Regina Zienkiewiczowa zapamiętała jego wykłady jako niepowtarzalną ucztę:

Słowa płyną cudowną, nieznaną muzyką. Z chaosu wyrasta nowy dzień. Z suchych schematycznych nauk szkolnych wyrywa się do lotu rajski ptak. Serce bije. To o przedwiośniu romantyzmu. I to samo w naszej klasie. Nie oddychamy prawie, lękając się spłoszyć czaru. Nigdy nie myślałyśmy, że człowiek potrafi tak mówić. Nigdy nie słyszałyśmy tak cudownego słów potoku.[64]

Chrzanowski dysponował nie tylko wiedzą, ale i świetnie modulowanym głosem. Wykładał zawsze na podstawie skryptu, ale umiał się nim posługiwać dyskretnie, także nigdy nie miało się wrażenia, iż słyszy się wykład czytany. Prelekcje były starannie przygotowane i stanowiły jednolitą całość, a profesor podczas ich wygłaszania był wyraźnie stremowany i przejęty.

W latach 1895–1898 Chrzanowski wykładał w Szkole Handlowej im. Leopolda Kronenberga. Został z niej jednak usunięty przez kuratora Apuchtina. Często stawał za pulpitem odczytowym w salach ratusza, resursy obywatelskiej i muzeum, gdzie szerzył wiedzę o literaturze polskiej dla szerokiej warszawskiej publiczności[65]. Jak odnotował Pigoń, młody Chrzanowski

…całą duszą wszedł w życie umysłowe Warszawy jako krytyk, współpracownik i redaktor pism naukowych, przede wszystkim zaś jako znakomity prelegent. Uderzać musiała szeroka rozpiętość jego zainteresowań i podejmowanych zadań. […] Wszędzie był czynny i był w pierwszych szeregach.[66]

W 1892 roku Chrzanowski opublikował pierwszą napisaną pod kierunkiem Nehringa rozprawę pt. Tragedia Szymona Szymonowica Castus Joseph w stosunku do literatury obcej. Po tym debiucie dużo publikował m.in. na łamach „Ateneum”, „Słowa”, „Kuriera Warszawskiego”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Książki”, „Biblioteki Warszawskiej”, „Sfinksa”, „Przeglądu Warszawskiego”, „Pamiętnika Literackiego” i „Przeglądu Pedagogicznego”. W 1900 roku wydał w dziesięciu tomach Wybór pism Zygmunta Kaczkowskiego[67]. Pięć lat później był jednym z założycieli Polskiej Macierzy Szkolnej. Na rzecz tej nowopowstałej organizacji oświatowej jego teść Karol Szlenkier przekazał ogromną jak na owe czasy kwotę stu tysięcy rubli. Przez cały okres warszawski Chrzanowski mieszkał z rodziną w okazałej willi przy ul. Senatorskiej; po I wojnie światowej willa stała się siedzibą ambasady włoskiej. Rezydencja była wypełniona pięknymi przedmiotami, miała własną oranżerię, a bale w niej uwiecznił na płótnie Wojciech Gerson.

W 1906 roku opublikował Chrzanowski swoje najważniejsze dzieło, Historię literatury niepodległej Polski, które po latach Jan Otrębski przyrównał do Trylogii Henryka Sienkiewicza. Pracą tą autor

chciał pokrzepić dusze polskie zbolałe i wymęczone długim oczekiwaniem. Opierając się na utworach literackich, piętnował z jednej strony wszystko to, co było zarodkiem zguby i samą zgubą dla Ojczyzny, z drugiej zaś akcentował, wynosił i wywyższał fakty dodatnie, czyny odważne i piękne. Umiał wpoić przekonanie, że gościniec literacki, mimo załamań, prowadzi ku lepszej przyszłości.[68]

W 1910 roku, pomimo braku stopnia doktorskiego i habilitacji, Chrzanowski został zatrudniony na stanowisku profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownika katedry historii literatury polskiej. O nominacji zadecydowała rekomendacja wuja Henryka Sienkiewicza oraz pozytywna opinia prof. Stanisława Tarnowskiego o podręczniku Historia literatury niepodległej Polski.

Będący już wówczas antyklerykałem i liberałem, Chrzanowski objął katedrę po zagorzałym konserwatyście i ultrakatoliku Stanisławie Tarnowskim, co stanowiło nie lada sensację w stańczykowskim Krakowie. Podobno przed objęciem katedry miał dać słowo honoru Tarnowskiemu, że nie jest masonem[69]. Dodając jakoby, że nie chce, aby „pan hrabia kupował kota w worku”, usłyszał replikę: „mam nadzieję, że kot się oswoi”[70]. Zapewne nie było takiej potrzeby, gdyż wedle opinii wydawcy i pamiętnikarza Stanisława Lama, pomimo różnic światopoglądowych i religijnych, Chrzanowski jako twórca był naśladowcą Tarnowskiego „w jego patosie pisarskim, sposobach estetyzowania i sądach, w których ocena patriotyzmu, idei moralnej i szlachetnych celów przesłaniała braki wartości twórczych i kunsztu pisarskiego”[71]. Do krakowskiego środowiska akademickiego przybysz z Warszawy wniósł, w ocenie Pigonia, staropolski szlachecki facecjonizm i „jasną smugę humoru”[72].

Jak wynika z akt katedry historii literatury polskiej, Chrzanowski nie od razu zdecydował się na objęcie stanowiska profesora w Krakowie. Żal mu było porzucić warszawskich uczniów i długo się wahał. Pierwszą prywatną propozycję wyrażoną w liście od Tarnowskiego odrzucił, o czym z zadowoleniem informowały warszawskie gazety. Gdy 29 stycznia 1909 roku profesorowie zebrani na posiedzeniu komisji Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego debatowali nad obsadą katedry, opróżnionej po przejściu Tarnowskiego na emeryturę, ze wszystkich ust padało nazwisko Chrzanowskiego jako najlepszego kandydata. Szczególnie poparli go Władysław Natanson, Jan Łoś i sam Tarnowski, którzy zobowiązali dziekana Piotra Bieńkowskiego do wysłania do Warszawy listu z prośbą o objęcie przez Chrzanowskiego wakującej katedry. W oficjalnym piśmie do Chrzanowskiego dziekan podkreślał:

komisja zastanawiała się nad pobudkami patriotycznej natury, które go zatrzymują w Warszawie, ale mimo najszczerszej sympatii nie mogła uznać ich za zupełnie słuszne. Uniwersytet Jagielloński, a zwłaszcza Wydział Filozoficzny od dawna przestał być wszechnicą galicyjską i od szeregu lat, szczególnie od czasu zamętu w Królestwie Polskim stał się zakładem ogólnopolskim. […] Kto więc zajmuje katedrę, zasługuje się przede wszystkim rodakom z zaboru rosyjskiego i pruskiego. Jeżeli więc Szanownego Pana zatrzymuje na miejscu chęć nieosieracania Warszawy, to komisja pozwala sobie zwrócić Jego uwagę, że tu pracowałby dla Warszawy w jeszcze większym zakresie niż dotychczas. A praca ta byłaby tym skuteczniejsza i wdzięczniejsza, że wolność naszych instytucji w ogóle, a mianowicie bliskość Akademii Umiejętności otwierałaby mu obszerne pole działania naukowego i społecznego.[73]

Idąc za radą dziekana i po konsultacji z krakowskimi profesorami Chrzanowski zgodził się na objęcie katedry[74]. W związku z tym zdecydował się też przyjąć obywatelstwo austriackie[75]. Na posiedzeniu w dniu 5 marca 1909 r. komisja z zadowoleniem powitała jego decyzję. Według umowy miał objąć katedrę 1 kwietnia 1910 roku.

Pierwszy wykład zatytułowany „O literaturze polskiej” wygłosił w sali im. Mikołaja Kopernika w Collegium Novum30 maja 1910 roku. Wykład zgromadził liczną publiczność, kierowaną „ludzką ciekawością, jak zaprezentuje się ów nieznany następca doskonale od lat znanego hrabiego-profesora”[76].

W 1931 roku, po dwudziestu jeden latach wykładów na UJ, sześćdziesięciopięcioletni Chrzanowski został przez władze sanacyjne pozbawiony katedry i przeniesiony na emeryturę. Powodem dymisji była krytyka reformy szkolnictwa ministra Janusza Jędrzejewicza i sądów brzeskich, gdzie na ławie oskarżonych zasiedli przywódcy Centrolewu, przede wszystkim jednak za dymisją stały narodowe poglądy uczonego wygłaszane bez oglądania się na konsekwencje. Jako pierwszy zaatakował Chrzanowskiego z publicznej mównicy premier Kazimierz Bartel; było to po pamiętnym referacie na uroczystości otwarcia zjazdu naukowego ku czci Jana Kochanowskiego. Później zaczęła atakować profesora redakcja sanacyjnej „Gazety Polskiej”, w końcu ministerstwo przeniosło nieprawomyślnego uczonego na emeryturę. Przez cztery kolejne lata, pomimo wielokrotnie ponawianych monitów uczelni, Jędrzejewicz blokował mianowanie Chrzanowskiego profesorem honorowym, co dawałoby mu możliwość prowadzenia wykładów[77]. Na uczelnię Chrzanowski powrócił dopiero po zmianie ministra oświaty w 1936 roku, kiedy Jędrzejewicza zastąpił dobrze znany Chrzanowskiemu Wojciech Świętosławski; wyjednał on u prezydenta Ignacego Mościckiego zgodę na mianowanie Chrzanowskiego profesorem honorowym[78]. W tym samym roku uczony został uhonorowany księgą pamiątkową, wydaną z okazji jego siedemdziesiątych urodzin[79]. W 1937 roku odznaczono go Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury za wybitną twórczość, związaną z literaturą piękną. Nie przyjął jednak tego wyróżnienia od organizacji, powszechnie uznawanej za prosanacyjną[80]. Chrzanowski nie znosił „pompy, namaszczenia i honorów”. Był istnym pogromcą wszelkich na tym tle śmiesznostek. Pokpiwał sobie z ceremonii jubileuszowych, z uganiania się za dostojeństwami i tytułomanią. Miał do tego wyraźną awersję, uchylając się od piastowania godności dziekańskiej i rektorskiej. Nawet podczas wręczania księgi pamiątkowej nie zgodził się na żadne uroczystości; przyjął ją w prywatnym mieszkaniu w obecności kilku współpracowników[81].

W pracy naukowej zajmował się literaturą polskiego odrodzenia, oświecenia i romantyzmu, dziejami myśli filozoficznej w literaturze polskiej, kulturą średniowieczną oraz literaturą religijną. Dokonał analizy dwóch dzieł Marcina Bielskiego Kronika świata i Kronika polska, porównując je z pracami innych autorów. Zdaniem Pigonia praca Chrzanowskiego o Bielskim „może iść w paragon z monografią Balzera o Kadłubku, czy Bobrzyńskiego i Smolki o Długoszu”. W Historii literatury niepodległej Polski przedstawił badacz syntezę historii literatury polskiej w latach 965–1795. Trzynaście razy wydawany, w łącznym nakładzie stu trzydziestu tysięcy egzemplarzy, podręcznik był pierwotnie przeznaczony dla szkół średnich, po rozszerzeniu stał się obowiązkową lekturą na studiach polonistycznych. Książka powstała w atmosferze walki o szkołę polską w Królestwie Polskim i była w zamierzeniach autora szkoły tej substytutem. Zafascynowany jej treścią Franciszek Bielak zapisał:

Biła ponadto z tej książki już nie tylko niepodległość sądu autora, ale i niepodległość Polski; zdawało się, że zakończenie gorąco mówiące o tych, co służą Ojczyźnie, nie liczy się wcale z twardą rzeczywistością trójzaborów, że lekceważy ją świadomie i ignoruje, bo przecież zawsze istnieć będzie naród wielki, któremu służyli wszyscy pisarze od Długosza aż do Czartoryskiego.[82]

W miarę upływu lat, podczas kolejnych wydań, książka rozrastała się o rozdziały poświęcone literaturze stanisławowskiej. Zatraciły się przez to proporcje dzieła: okres panowania Stanisława Augusta zajął bowiem więcej miejsca niż cały wiek XVI[83].

Kolejnymi wartymi odnotowania pracami literackimi Chrzanowskiego były: Facecje Mikołaja Reja (1894), Ideały romantycznej poezji polskiej (1899), Pierwszy utwór Sienkiewicza (1901), O satyrach Adama Naruszewicza (1902), „Kazania sejmowe” Skargi (1903), Okruchy literackie (1903), Krasicki jako autor „Monitora” z roku 1772 (1904), Marcin Bielski, studium literackie (1906), Z dziejów satyry polskiej XVIII w. (1909), Czym był Wirgiliusz dla Polaków po utracie niepodległości (1915), O komediach Aleksandra Fredry (1917), Poezja polska XVIII wieku (1918), Z epoki romantyzmu (1918), W sprawie „Kazań sejmowych” Skargi (1926), Humanizm i reformacja w Polsce (1927, współautor Stanisław Kot), Około wychowania narodowego (1932), Literatura a naród (1936), Jan Długosz, próbna charakterystyki człowieka (1938), Joachim Lelewel. Człowiek i pisarz (1946 – wydanie pośmiertne). Chrzanowski pisał z uwielbieniem dla polskich twórców, chciał rozbudzić w czytelnikach „miłość dla słowa ojczystego, dla pomników przeszłości, dla ducha narodowego”.

W swej działalności dydaktycznej uczony zapoznawał studentów z początkami piśmiennictwa polskiego, humanizmem, charakteryzował literaturę polsko-łacińską XV i XVI wieku, analizował utwory pisarskie od XVI do XIX wieku. Wiele miejsca poświęcał literaturze epoki stanisławowskiej, Staszicowi i Kołłątajowi. Miał również duży szacunek i zrozumienie dla współczesnych mu twórców, zwłaszcza Adama Asnyka i Henryka Sienkiewicza. W latach 1911–1939 wydał własnym nakładem pięćdziesiąt dwa tomy serii „Prace historycznoliterackie”; zawierały one najlepsze rozprawy magisterskie i doktorskie powstałe na jego seminarium. Po odzyskaniu niepodległości seria otrzymała niewielkie wsparcie finansowe ze środków Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i Funduszu Kultury Narodowej.

Zajęcia Chrzanowskiego należały do legendarnych. „Przez uczniów był ubóstwiany”. Tłumy słuchaczy chodziły na jego wykłady, które porównywano z pełnymi patosu przemówieniami Karola Huberta Rostworowskiego[84]. Największe audytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego, sala Kopernika, „pękała w szwach”. Studenci siedzieli na stopniach katedry i stali pod oknami. Prócz polonistów uczęszczali na wykłady także studenci z innych fakultetów, oprócz Polaków pojawiali się też zagraniczni goście; jeden z nich przyjechał na wykład z Taszkientu! Profesor przygotowywał się do wykładów bardzo starannie, „wygłaszał je nawet z pewną dozą celebry”. Słuchaczom nasuwali się na pamięć ci „niegdysiejsi” profesorowie, którzy przychodzili na wykłady w czarnych surdutach i stwarzali wokół siebie aurę odświętności. Czuło się, że profesor „traktuje wykłady jako jedno z ogniw swojej misji narodowo-wychowawczej”. Przed każdym wykładem uczony zażywał masę środków uspokajających, aby pokonać męczącą go tremę[85].

Choć Chrzanowski nie stworzył jednolitej szkoły historyczno-literackiej, mógł się poszczycić wieloma znakomitymi uczniami, do których należeli m.in. Franciszek Bielak, Wacław Borowy, Stanisław Pigoń, Roman Brandstaetter, Jan Bystroń, Stefan Kołaczkowski, Mieczysław Kotlarczyk, Tadeusz Mikulski, Juliusz Nowak-Dłużewski, Bogdan Suchodolski, Wincenty Danek, Maria Dłuska, Zenon Klemensiewicz, Julian Krzyżanowski, Tadeusz Lehr-Spławiński, Roman Pollak, Stefan Harassek, Ludwik Kamykowski, Piotr Bańkowski, Mieczysław Brahmer, Wiktor Weintraub, Tadeusz Mitana, Zofia Gąsiorowska, Jan Sztaudynger i Kazimierz Wyka. Wśród prac uczniów znajdujemy ogromną rozpiętość nie tylko tematyki, obejmującej wszystkie okresy literatury polskiej z wyjątkiem średniowiecza, lecz także i bardzo różnych postaw badawczych. Profesor nie narzucał bowiem nikomu ani swoich metod, ani poglądów. Przyciągała do niego wyjątkowa tolerancja i szacunek dla różnych indywidualności badawczych, które pochodziły z jego wrodzonej życzliwości dla ludzi. Wobec studentów nigdy nie pozwalał sobie na opryskliwość czy jakieś niegrzeczne zachowanie. W obejściu był cierpliwy, sprawiedliwy i życzliwy. Z regularnych godzin przyjęć w domu profesora chętnie korzystali i studenci, aby omówić z nim prace magisterskie i doktorskie.

W 1901 roku Chrzanowski został współpracownikiem Komisji Literackiej, w 1906 roku – członkiem korespondentem, a w 1914 roku – członkiem czynnym Akademii Umiejętności w Krakowie. Przewodniczył Komisji Historii Filozofii Polskiej i Komisji Historii Literatury Polskiej Akademii Umiejętności. W 1907 roku był w gronie członków założycieli Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W 1921 roku został członkiem zamiejscowym na Wydziale Filologicznym Towarzystwa Naukowego we Lwowie. Należał do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz Towarzystwa im. Elizy Orzeszkowej. W 1919 roku otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w 1938 roku – Uniwersytetu Poznańskiego. Był odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1923), Medalem Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości (1928) oraz Złotym Krzyżem Zasługi (1936)[86].

Jeszcze w latach gimnazjalnych nawiązał serdeczne stosunki z Romanem Dmowskim, z którym często konferował na tematy historyczne i polityczne; poprawiał także jego teksty przeznaczone do druku[87]. Zadzierzgnięta w ten sposób nić przyjaźni zaowocowała publikacjami Chrzanowskiego na łamach endeckiego „Przeglądu Narodowego”. Po wybuchu I wojny światowej uczony został odcięty od Krakowa i cały rok spędził w Warszawie. Przerwę w działalności dydaktycznej spożytkował na opracowanie monografii komedii Aleksandra Fredry. Po powrocie do Krakowa w sierpniu 1915 roku wszedł w skład redakcji „Roku Polskiego”, na łamach którego ogłaszał patriotyczne i niepodległościowe artykuły. Pisał też do innych endeckich czasopism: „Przeglądu Wszechpolskiego”, „Gazety Warszawskiej”, „Warszawianki”, „Kuriera Warszawskiego”, „Rzeczpospolitej”, „Myśli Narodowej”, „Polityki Narodowej” i „Głosu Narodu”. Choć nie należał formalnie do Ligi Narodowej, w swojej publicystyce odwoływał się do poglądów głównych ideologów Narodowej Demokracji: Jana Ludwika Popławskiego, Romana Dmowskiego, Zygmunta Balickiego, Mariana Seydy, Romana Rybarskiego, Władysława Folkierskiego, Zygmunta Wasilewskiego, Karola Huberta Rostworowskiego, Władysława Konopczyńskiego i Wacława Sobieskiego. Poglądy Dmowskiego traktował jako „najważniejszą busolę orientującą na szlakach życia narodowego”.

Po odzyskaniu niepodległości Chrzanowski włączył się aktywnie w życie polityczne kraju. W przeciwieństwie do czynnych w parlamencie narodowców skupił się na działalności na terenie Krakowa. Z latami jego poglądy stały się agresywne i nietolerancyjne w stosunku do ludności żydowskiej. Jak wspominał Wacław Lednicki, „częstokroć w rozmowach prywatnych powtarzał endeckie paszkwile”[88]. Podobnie jak inni liderzy Narodowej Demokracji, widział w Żydach siłę destrukcyjną w dziejach Polski, „złowrogich emisariuszy socjalizmu i jego najnowszej postaci, bolszewizmu”. Atakował na łamach prasy literatów żydowskiego pochodzenia, m.in. Brunona Jasieńskiego, Juliana Tuwima i Antoniego Słonimskiego. Jedyne rozwiązanie kwestii żydowskiej widział w emigracji ludności wyznania mojżeszowego do Palestyny[89].

Pozostawał pod wpływem teorii Karola Darwina, Herberta Spencera i Fryderyka Nietzschego. Uważał, że zasady chrześcijańskie tłumią „głos polskiej krwi” oraz hamują rozwój „zdrowych instynktów narodowych” – instynktów egoizmu i agresji. Wychodząc z założenia, że „polityka kościelna” nie ma prawa być w sprzeczności z „polityką narodową”, postulował konieczność kontrolowania Kościoła katolickiego przez państwo[90].

Po przewrocie majowym w 1926 roku rozwinął ożywioną działalność skierowaną przeciwko łamaniu prawa przez sanację. Świadectwem jego niesłabnącej inicjatywny był list do prezesa Polskiej Akademii Umiejętności Jana Michała Rozwadowskiego; próbował nakłonić adresata do wystosowania interpelacji do prezydenta Ignacego Mościckiego w sprawie zaginięcia gen. Włodzimierza Zagórskiego[91]. Wzburzony pisał:

Ja spać nie mogę na myśl o tych bezprawiach i zbrodniach, które się dzieją, których sprawcami jest mafia otaczająca Piłsudskiego, o których on doskonale wie, ale na które zamyka oczy. Sprawa Zagórskiego – to zbrodnia, wołająca o pomstę do Boga! […] Czy by w tej sprawie nie chciał zabrać głosu Zarząd Akademii? Jestem pewny, że na prezydenta większe by list otwarty Zarządu sprawił wrażenie niż cokolwiek innego. W tej samej sprawie zwrócę się dzisiaj do Rektora Uniwersytetu. […] Wiem, że Akademia listem do prezydenta naraziłaby się p. Piłsudskiemu, ale by nic na tym nie straciła i byłaby godna nazwy polskiej. Bo ja – proszę mi wybaczyć moją rodzimość – nie zapomniałem tego, co mi wpoił w serce mój Ojciec, że na „ziemi być Polakiem to żyć bosko i szlachetnie, a nie zbrodnią”.[92]

Ani Akademia, ani Uniwersytet nie podjęły inicjatywy uczonego.

W latach międzywojennych Chrzanowski brał udział w prywatnych zjazdach historyków w willi Dmowskiego w Chludowie, gdzie spotykali się m.in. Franciszek Bujak, Władysław Konopczyński, Wacław Sobieski, Kazimierz Tymieniecki i Zygmunt Wojciechowski. Często też przebywał w zakładzie przyrodoleczniczym doktora Apolinarego Tarnawskiego w Kosowie koło Kołomyi, gdzie regenerował swoje nadwątlone zdrowie. Tam też namiętnie dyskutował z innymi pensjonariuszami, w tym oczywiście z częstym bywalcem zakładu, Romanem Dmowskim.

Pod koniec życia cierpiał na dotkliwą i uporczywą bezsenność. W desperacji, kiedy żadne lekarstwa nie pomagały, oddał się w ręce jakiegoś śląskiego znachora. Jednak i ta ziołolecznicza terapia nie poskutkowała. Nie spał całymi nocami, zasypiał najwyżej na kilka godzin rannych.

Po wybuchu II wojny światowej Chrzanowski wszedł w skład Obywatelskiego Komitetu Pomocy pod przewodnictwem arcybiskupa Adama Stefana Sapiehy i Stanisława Kutrzeby. 6 listopada 1939 roku za namową rektora Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Władysława Konopczyńskiego wybrał się na wykład esesmana Brunona Müllera na Uniwersytecie Jagiellońskim, podczas którego wraz z innymi wykładowcami został aresztowany przez Niemców (Sonderaktion Krakau)i przewieziony do więzienia we Wrocławiu[93]. Po trzytygodniowym tam pobycie umieszczony został wraz z innymi profesorami w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen koło Oranienburga, w warunkach o wiele gorszych, dotkliwych zwłaszcza, gdy rozpoczęły się trzydziestostopniowe mrozy. Z początku Chrzanowski czuł się bardzo dobrze i wierzył w rychłe oswobodzenie, jeszcze przed świętami Bożego Narodzenia. Jak wspominał Pigoń:

mistrz odpychał z odrazą różne nadchodzące pokuszenia do jakichś próśb „usprawiedliwiania się” przed gestapo, podszeptywane między nami przez (odosobnione na szczęście) słabsze dusze. Nie ulegał złudzeniom, wiedział, że poza upokorzeniem niczego to nie przyniesie, a od poniżeń odrzucała go jego harda natura i wysokie poczucie godności.

Pod koniec grudnia 1939 roku „zaczęło opanowywać go przygnębienie, zaczął już czasem wątpić, czy wyjdzie stąd żywy, zaczęło się wyczerpanie nerwowe”[94]. Stan zdrowia uczonego znacznie się pogorszył. Zaprzyjaźniony z nim Konopczyński wspominał:

Po nocach nie spał, dusił się od kaszlu. […] Namawiany przez nas, powtarzał w obozie […] wzorowe wykłady, wspomnienia o Sienkiewiczu, Prusie, Korzonie, o życiu literackim Warszawy; to mu wyraźną przynosiło ulgę. Po wigilii poczuł się gorzej, około 8 stycznia chwycił go ostry ból w boku, potem gorączka.[…] Cierpiał […] coraz mocniej. […] Wobec ciężkiej jego niedoli byliśmy całkowicie bezradni i bezradnością przybici. […] Katastrofa zwaliła się na profesora nagle. Bronchit przeszedł w zapalenie płuc, wystąpiła gorączka.[95]

Wielokrotnie bity przez esesmanów, pozbawiony opieki lekarskiej, zmarł w szpitalnym rewirze na zapalenie płuc w nocy z 19 na 20 stycznia 1940 roku. Jego prochy odebrane przez żonę i córkę w krematorium w Berlinie zostały złożone w grobowcu rodziny Kaliszów na cmentarzu Rakowickim. Dopiero w 1947 roku przeniesiono je do grobowca rodzinnego na tym samym cmentarzu [96].

Chrzanowski miał dwoje dzieci z pochodzącą z bogatej rodziny przemysłowców warszawskich Wandą ze Szlenkierów (1876–1951)[97], z którą ożenił się w 1899 roku. Syn Bohdana (1900–1940), doktor filozofii, zmobilizowany do wojska w 1939 roku, zamordowany został w Katyniu; osierocił żonę Feri Horvath (Węgierkę z pochodzenia) i córkę Wandę (obydwie po II wojnie światowej osiadły w Szwajcarii). Córka Chrzanowskiego Hanna (1902–1973) była działaczką charytatywną i autorką pierwszego podręcznika pielęgniarstwa. Przeszczepiła na polski grunt doświadczenia pielęgniarstwa domowego, którego była pionierką; zmarła w opinii świętości. 28 kwietnia 2018 r. została beatyfikowana w Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w krakowskich Łagiewnikach.

Piotr Biliński

Wybrana bibliografia

Archiwalia

AN PAN i PAU Kr, K III-88. Spuścizna I. Chrzanowskiego

AUJ, S II 619. Teczka osobowa I. Chrzanowskiego

BJ, rkps Przybytek. 186–188/87. Akta. Chrzanowskiego

BN PAU i PAN Kr, rkps 1881. Korespondencja I. Chrzanowskiego z T. Wierzbowskim

.

AUJ, WF II 153. Akta Katedry Historii Literatury Polskiej

Wspomnienia

F. Bielak, Z odległości lat. Wspomnienia i sylwetki, wybór i oprac. K. Świerzowski, Kraków 1979

F. Bielak, Ignacy Chrzanowski, w:A. Biernacki (wybór),Portrety uczonych polskich, Kraków 1974, s. 125–134

J. Bielatowicz, Śp. Ignacy Chrzanowski, „Wiadomości Polskie”, R. 1: 28 IV 1940, nr 7.

T. Bielecki, W szkole Dmowskiego. Szkice i wspomnienia, Gdańsk 2000

W. Chrzanowska, Wspomnienia o Sachsenhausen, „Litteraria”, t. 8, 1978, s. 157–185

W. Czapliński, Szkoła w młodych oczach, Kraków 1982

W. Doda, Jubileusz uczonego, „Prosto z mostu”, 1936, nr 9.

H. Duninowa, Mistrz i przyjaciel, w: taż, Ci, których znałam, Warszawa 1957, s. 133–155

W. Folkierski, A. Ordęga, Ignacy Chrzanowski zmarły w obozie koncentracyjnym w Oranienburgu, w: A. Ordęga, T. Terlecki (red.), Straty kultury polskiej 1939–1944, t. 2, Glasgow–Londyn 1945, s. 17–55

K. Górski, Ignacy Chrzanowski, „Kurier Wileński”, 1940, nr 34.

A. Grzymała-Siedlecki, Siedemdziesięciolecie Ignacego Chrzanowskiego, „Kurier Warszawski”, 31 III 1936, nr 90.

J. Gwiazdomorski, Wspomnienia z Sachsenhausen. Dzieje uwięzienia profesorów UJ, Kraków 1964

S. Harassek, Ignacy Chrzanowski, „Przegląd Filozoficzny”, R. XLII, 1946, s. 12–16.

M. Klepacz, Ignacy Chrzanowski, jakim go znałem, „Kurier Wileński”, 1940, nr 39.

C. Kłak(oprac.), Ignacy Chrzanowski – Stanisław Pigoń. Mistrz i uczeń. Korespondencja wzajemna (1914-1936), , Rzeszów 2005

K.L. Koniński, O człowieku polskim. Na jubileusz Ignacego Chrzanowskiego, „Przegląd Współczesny”, 1936, nr 4 (168), s. 79–102

W. Konopczyński, Pod trupią główką. Sonderaktion Krakau, posł. E. Rostworowski, Warszawa 1982

W. Konopczyński, Dziennik 1918–1921, oprac. P. Biliński, P. Plichta, t. 1–2, Warszawa–Kraków 2016

Z. Kozłowska-Budkowa, Wspomnienia z lat 1893–1923, oprac. M. Starzyński, Kraków 2018

A. Krasiniecki, Prof. Ignacy Chrzanowski, Osobowość nauczyciela, „Myśl Narodowa”, 1936, nr 10

S. Lam, Życie wśród wielu, Warszawa 1968

Z. Leśnodorski, Mój indeks akademicki, w: tenże, Wśród ludzi mojego miasta, t. 2, Kraków 1963, s. 51–68

J. Nowak-Dłużewski, Ignacy Chrzanowski, jakiego pamiętam (w stulecie urodzin),w: Z historii polskiej literatury i kultury, Warszawa 1967

J. Otrębski, Ignacy Chrzanowski, „Gazeta Codzienna”, 7 II 1940, nr 30.

S. Pigoń, Ignacy Chrzanowski (1866–1940), „Pamiętnik Literacki”, R. 46: 1946, z. 1–2, s. 77–89

S. Pigoń, Ignacy Chrzanowski, „Kwartalnik Historyczny”, R. 53: 1939–1945, s. 453–458

S. Pigoń, Wspominki z obozu w Sachsenhausen (1939–1940), Warszawa 1966.

S. Pigoń, Z przędziwa pamięci. Urywki wspomnień, Warszawa 1961, s. 335–352

S. Pigoń, Z Komborni w świat. Wspomnienia młodości, wstęp C. Kłak, Warszawa 1984

S. Rygiel, Zasługi Ignacego Chrzanowskiego dla Warszawy, „Wiadomości Literackie”, 1936, nr 38

S. Rymar, Pamiętniki. Przegląd nurtów myśli politycznej Narodowej Demokracji w Galicji i odrodzonej Polsce, Kraków 2017

Z. Szmydtowa, Ignacy Chrzanowski, w: taż, Studia i portrety, Warszawa 1969, s. 394–406

I. Turowska, W hołdzie profesorowi, „Myśl Narodowa”, 1936, nr 12

W. Weintraub, O współczesnych i o sobie, Kraków 1994, s. 266–283

B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936, oprac. D. Zamojska, Warszawa 2004

Opracowania

A. Bar, Bibliografia prac Ignacego Chrzanowskiego, w:Prace historyczno-literackie. Księga zbiorowa ku czci Ignacego Chrzanowskiego, Kraków 1936, s. 615–644

M. Barcik, Kłopoty Uniwersytetu Jagiellońskiego z nadaniem Ignacemu Chrzanowskiemu tytułu doktora honoris causa i profesora honorowego, „Ruch Literacki”, R. 32, 1991, z. 1–2, s. 63–73

P. Biliński, Władysław Konopczyński 1880–1952. Człowiek i dzieło, Kraków 2017

A. Chruszczyński, „Miłość do ojczyzny jest potęgą twórczą…”. Wielcy polskiej humanistyki, „Kultura”, 30 I 1972, nr 5.

Z. Ciechanowska, Ignacy Chrzanowski: Historia literatury niepodległej Polski, „Przegląd Powszechny”, 1931, nr 564, s. 352–357

W. Czapliński, Ignacy Chrzanowski na studiach we Wrocławiu, Wrocław 1946J. Dybiec, Uniwersytet Jagielloński 1918–1939, Kraków 2000

W. Folkierski, Dziesiąte wydanie literatury Chrzanowskiego, „Gazeta Warszawska”, 6 I 1930.

J. Hulewicz, Obóz piłsudczyków wobec Uniwersytetu Jagiellońskiego, „Studia Historyczne”, R. 15, 1972, nr 3, s. 443–469

H. Kaczorowski, Z Podlasia na katedrę Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rzecz o Ignacym Chrzanowskim, Siedlce 1997

K. Kawalec, Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922–1939. Ze studiów nad dziejami myśli politycznej obozu narodowego, Warszawa 1989

J. Keiling, Ignacy Chrzanowski: historia, naród, kultura, Gdańsk 1991

M. Kułakowski, Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, Dębogóra 2014

M. Łojek, Ignacy Chrzanowski jako badacz literatury i profesor, cz. 1–2, Bydgoszcz 1991

E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy 1919–1928. Studium z dziejów myśli politycznej, Lublin 2000

E. Maj, Komunikowanie polityczne Narodowej Demokracji 1918–1939, Lublin 2010

J. Maternicki, Idee i postawy. Historia i historycy polscy 1914–1918. Studium historiograficzne, Warszawa 1975

I. Paczyńska, Aktiongegen Universitäts-Professoren (Kraków, 6 listopada 1939 r.) i okupacyjne losy aresztowanych, Kraków 2019

U. Perkowska, Uniwersytet Jagielloński w latach I wojny światowej, Kraków 1990

J. Schiller-Walicka, Carski Uniwersytet Warszawski: Między edukacją a polityką 1869–1917, w: T. Kizwalter (red.), Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915, Warszawa 2016, s. 638–639;

A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. 1, Warszawa 1994, s. 274–277;

M. Wyka, Ignacy Chrzanowski, w:J. Michalik, W. Walecki (red.),Złota księga Wydziału Filologicznego, Kraków 2000, s. 188–192;

J.K. Zaremba, Nauka o literaturze polskiej, w:Polska Akademia Umiejętności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały z sesji jubileuszowej, Kraków 1974, s. 289–309.

Przypisy

[1] Por. J. Keiling, Ignacy Chrzanowski: historia, naród, kultura, Gdańsk 1991, s. 5.

[2] Por np. I. Chrzanowski, Około wychowania narodowego. Trzy odczyty, Warszawa 1932 lub I. Chrzanowski, Z literatury pedagogicznej, „Słowo”, 1897, nr. 173–175.

[3] Por. I. Chrzanowski, Marcin Bielski, studium literackie, Warszawa 1906.

[4] Por. np. I. Chrzanowski, „Kazania sejmowe” Skargi, Kraków 1912.

[5] Por. J. Keiling, dz. cyt., s. 11.

[6] Por. I. Chrzanowski, O literaturze polskiej, Warszawa 1971, s. 38.

[7] J. Keiling, dz. cyt., s. 11.

[8] Por. tamże, s. 12.

[9] Por. I. Chrzanowski, Hugo Kołłątaj, w: I. Chrzanowski, Wśród zagadnień, książek i ludzi, Lwów 1922, s. 247, cyt. za J. Keiling, dz.cyt., s. 136.

[10] I. Chrzanowski, Hugo Kołłątaj…, s. 247.

[11] Por. fragment Odczytu…: „Jakiem prawem, będąc wprawdzie od lat blisko czterdziestu nauczycielem historii literatury polskiej , ale nie będąc pedagogiem z fachu, w tem znaczeniu, że się nigdy nie zajmowałem specjalnie ani historią, ani teorią wychowania – jakiem prawem podjąłem się […] wygłosić na tym Zjeździe odczyt wstępny?”

[12] T. Sinko, Literatura polska Ignacego Chrzanowskiego, „Czas” 1919/61.

[13] Tekst pochodzi z broszury: Ignacy Chrzanowski, Około wychowania narodowego. Trzy odczyty, Warszawa 1932.

[14] Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Nauczycielstwa Szkół Powszechnych – utworzona w 1921 r. organizacja zrzeszająca nauczycieli o poglądach prawicowych i umiarkowanych (w opozycji do lewicy). Obok Związku Nauczycielstwa Polskiego (1930 r.) to najliczniejsze stowarzyszenie nauczycielskie skupiało początkowo ponad siedem tysięcy, a po trzech latach ponad trzynaście tysięcy członków. Programowo walczyło o zachowanie ducha narodowego w procesie nauczania i wychowywania młodzieży, propagując idealizm i wartości chrześcijańskie jako odpowiedź na idee materialistyczne.

[15] I. Chrzanowski od 1894 r. pracował jako nauczyciel historii literatury, historii Polski i języka polskiego w szkołach prywatnych w Warszawie, ponadto od 1910 r. był zatrudniony jako profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownik Katedry Historii Literatury Polskiej, skąd usunięto go w 1931 r.

[16] Stanisław Szczepanowski (1846–1900) – polski ekonomista, inżynier, przedsiębiorca naftowy, od 1886 r. poseł do parlamentu austriackiego, od 1889 do galicyjskiego Sejmu Krajowego. Był ideologiem młodzieży w  tzw. latach preharcerskich, nazywano go romantykiem pozytywizmu. Jego utwory, zwłaszcza Myśli o odrodzeniu narodowem silnie oddziaływały na młodzież, która realizowała je w skautingu, Legionach Polskich, harcerstwie, a przede wszystkim w krakowskim stowarzyszeniu religijno-filozoficznym Eleusis.

[17] Por. S. Szczepanowski, I. Idea polska wobec prądów kosmopolitycznych. II. Aforyzmy o wychowaniu, Lwów 1901.

[18] Tamże, s. 149.

[19] Wszystkie wyróżnienia jak w oryginale

[20] Wojciech Dzieduszycki (1848–1909 –, polski hrabia, polityk, poseł galicyjski, filozof, eseista, historyk sztuki i pisarz. Z przekonania konserwatysta, jednak przeciwny polityce stańczyków. Jako filozof pozostawał pod wpływem Kanta, ale starał się spod jego wpływu wyemancypować przy pomocy filozofii Kartezjusza.

[21] Marian Zdziechowski (1861–1938) – polski historyk idei i literatury, filolog, filozof, krytyk literacki i publicysta, w latach 1925–1927 rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. W swoich pracach poruszał m.in. tematykę idei polskiego mesjanizmu, którą zestawiał z rosyjską myślą słowianofilską.

[22] Wincenty Lutosławski (1863–1954) – filozof, publicysta, działacz społeczny i narodowy, wychowawca. Współzałożyciel krakowskiego stowarzyszenia religijno-filozoficznego Eleusis, propagator i krzewiciel idei abstynencji.

[23] Artur Górski (1870–1959) – pisarz, krytyk literacki. Autor prac przywracających ideę polskiego mesjanizmu, przyczynił się do powstania silnie zarysowanego podziału między pokoleniem pozytywistów a pokoleniem modernistów, tzw. konflikt „starzy–młodzi”.

[24] John Henry Newman (1801–1890) – angielski duchowny rzymskokatolicki, filozof, teolog, pisarz, najwybitniejszy przywódca anglokatolicyzmu, jeden z liderów tzw. ruchu oksfordzkiego. W wieku 41 lat przeszedł konwersję z anglikanizmu na katolicyzm, od 2019 r. święty Kościoła katolickiego.

[25] Por. J.H. Newman, Rozmyślania i modlitwy, Warszawa 1973, s. 13.

[26] Łac. tym samym.

[27] Tą wypowiedzią podczas debaty sejmowej w 1773 r. Feliks Oraczewski poparł zamysł utworzenia Komisji Edukacji Narodowej.

[28] Feliks Oraczewski (1739–1799) – działacz polityczny i oświatowy, publicysta i pedagog, przedstawiciel dyplomatyczny Rzeczypospolitej we Francji w latach 1790–1794, członek Komisji Edukacji Narodowej w latach 1786–1792. Wystąpieniami publicznymi przeciw polityce państw zaborczych ściągnął na siebie represje o charakterze materialnym, do konfiskaty majątku włącznie.

[29] Komisja Edukacji Narodowej, centralny organ władzy oświatowej w Rzeczpospolitej, zależny tylko od króla i Sejmu, powołany w Rzeczypospolitej Obojga Narodów przez Sejm Rozbiorowy w 1773 r. Była pierwszą w całej Europie władzą oświatową o charakterze współczesnego ministerstwa oświaty publicznej. Do jej dokonań zalicza się m.in. całkowita reorganizacja i stworzenie od podstaw systemu szkół średnich oraz opracowanie nowych programów nauczania w duchu oświecenia.

[30] W swoim programie szkoły pijarskiej reformator szkolnictwa i założyciel Collegium Nobilium w Warszawie, Stanisław Konarski wprowadził szereg innowacyjnych rozwiązań. Tu najpewniej chodzi o wprowadzenie do programu nauczania języka polskiego jako równorzędnego z łaciną.

[31] Johann Gottfried von Herder (1744–1803), niemiecki filozof, pastor i pisarz. Jego poglądy wpłynęły znacząco na późniejszy rozwój idei narodu oraz filozofii i historii kultury. Należał do grona tzw. klasyków weimarskich.

[32] Jan Paweł Woronicz (1757–1829) – duchowny rzymskokatolicki, kaznodzieja, poeta, radca stanu w Radzie Stanu Księstwa Warszawskiego w 1812, biskup diecezjalny krakowski, arcybiskup metropolita warszawski i prymas Królestwa Polskiego w latach 1828–1829. Jako mówca i homiletyk wielokrotnie porównywany z Piotrem Skargą.

[33] Kazimierz Brodziński (1791–1835) – poeta, historyk, teoretyk i krytyk literacki, tłumacz, publicysta i myśliciel chrześcijański, powszechnie uważany za najwybitniejszego twórcę preromantyzmu w Polsce.

[34] Hymn do Boga, jeden z najsłynniejszych utworów Jana Pawła Woronicza, odczytany publicznie w 1805 r. na zebraniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Utwór jest zapisem i próbą interpretacji historii Polski w odniesieniu do prawd religii chrześcijańskiej.

[35] Mowa o narodowości Polaków, wygłoszona przez K. Brodzińskiego w 1831 r. podczas sesji Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Utwór zakończony jest wezwaniem do Boga „Jeżeli mamy być niepodległymi, daj nam, Boże […] okazać, żeśmy godni być narodem braterskim, wytrwałym, Bogu w nowym, jak w dawnym życiu służącym”.

[36] Prelekcje Paryskie, cykl wykładów A. Mickiewicza na temat literatury słowiańskiej w Collège de France w Paryżu w latach 1840–1844. Wykłady zostały spisane przez słuchaczy i wydane jeszcze za życia Mickiewicza. Wygłosił w nich autorską historię kultury Słowian, omawiając historię literatury, filozofii, języka, religii i historię polityczną. Obok Ksiąg narodu polskiego Prelekcje stanowią jeden z fundamentów polskiego mesjanizmu.

[37] Przedświt – poemat mesjanistyczny Z. Krasińskiego, wydany w 1843 r. w Paryżu. Porusza tematykę mesjanizmu, który dotyczy zarówno całego narodu polskiego, jak i jego poszczególnych klas społecznych. Ukazuje również konsekwencje wiary w bezpośrednią interwencję boską i zwycięstwa dobra nad złem.

[38] Por. np. S. Szczepanowski, Myśli o odrodzeniu narodowem, Lwów 1908 r.

[39] Chodzi o stańczyków.

[40] A. Mickiewicz, Prelekcje paryskie, wybór i oprac. Marta Piwińska, Kraków 1997.

[41] Tamże.

[42] Tamże.

[43] P. Skarga, Kazania Sejmowe. Kazanie wtóre. O miłości ku Ojczyźnie i o pierwszej chorobie Rzeczypospolitej, która jest z nieżyczliwości ku Ojczyźnie.

[44] A. Mickiewicz, Prelekcje paryskie….

[45] A. Mickiewicz, Prelekcje paryskie...

[46] Tamże.

[47] Tamże.

[48] Piotr Skarga w Kazaniach sejmowych nazwał niezgodę drugą chorobą Rzeczypospolitej. P. Skarga, Kazania sejmowe. Trzecie o drugiej chorobie Rzeczypospolitej, która jest z niezgody domowej, 1597.

[49] A. Mickiewicz, Pan Tadeusz. Epilog, Paryż 1834.

[50] Chodzi o spór, w ramach którego środowiska sanacyjne przypisywały zasługi odzyskania niepodległości wyłącznie Józefowi Piłsudskiemu i Legionom Polskim. Od zamachu majowego kult marszałka stał się ideologią rozpowszechnianą i utrwalaną przez aparat państwowy. W późniejszym okresie stał się ważnym elementem tzw. wychowania państwowego, będącego częścią reformy oświatowej przeprowadzonej przez Janusza Jędrzejewicza w 1932 r.

[51] A. Mickiewicz, Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego, XIV, Paryż 1832

[52] S. Konarski, Tragedyja Epaminondy, Warszawa 1756.

[53] Por. C.K. Norwid, Promethidion. Rzecz w dwóch dialogach z epilogiem, Paryż 1851.

[54] Metryka chrztu w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego (dalej AUJ), S II 619. Teczka osobowa I. Chrzanowskiego.

[55] Biblioteka Jagiellońska (dalej BJ), rkps Przybytek 186/87, k. 14. I. Chrzanowski, Wspomnienia z lat młodych, maszynopis z poprawkami i skreśleniami, które nie weszły do druku w „Przeglądzie Humanistycznym”, 1966, nr 3, s. 87–122.

[56] S. Pigoń, Ignacy Chrzanowski (1866–1940), „Pamiętnik Literacki”, R. 46: 1946, z. 1–2, s. 78.

[57] BJ, rkps Przyb. 186/87, k. 14. I. Chrzanowski, Wspomnienia z lat młodych…

[58] J. Schiller-Walicka, Carski Uniwersytet Warszawski: Między edukacją a polityką 1869–1917,w: T. Kizwalter (red.), Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915, Warszawa 2016, s. 638–639.

[59] W. Doda, Jubileusz uczonego, „Prosto z mostu”, 1936, nr 9.

[60] Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (dalej AN PAN i PAU Kr), K III-88, j.a. 67. Spuścizna I. Chrzanowskiego.

[61] BJ, rkps Przyb. 187/87. Dokumenty osobiste I. Chrzanowskiego. Zob. też S. Harassek, Ignacy Chrzanowski, „Przegląd Filozoficzny”, R. XLII, 1946, s. 12–16.

[62] S. Pigoń, Ignacy Chrzanowski…, s. 80.

[63] Bogata korespondencja I. Chrzanowskiego z T. Wierzbowskim znajduję się obecnie w zbiorach Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (dalej BN PAU i PAN Kr), rkps 1881.

[64] BJ, rkps Przyb. 187/87. R. Zienkiewiczowa, „Stulecie Mickiewicza”, Wspomnienia z lat 1898–1899 z nauki w szkole rzemiosł Wandy Rafalskiej w Warszawie.

[65] S. Rygiel, Zasługi Ignacego Chrzanowskiego dla Warszawy, „Wiadomości Literackie”, 1936, nr 38.

[66] S. Pigoń, Ignacy Chrzanowski…, s. 80.

[67] Z. Kaczkowski, Wybór pism, z przedmową I. Chrzanowskiego, Warszawa 1900.

[68] J. Otrębski, Ignacy Chrzanowski, „Gazeta Codzienna”, 7 II 1940, nr 30. Zob. też K. Górski, Ignacy Chrzanowski, „Kurier Wileński”, 1940, nr 34.

[69] F. Bielak, Z odległości lat. Wspomnienia i sylwetki, wybór i oprac. K. Świerzowski, Kraków 1979, s. 232.

[70] Tamże, s. 162.

[71] S. Lam, Życie wśród wielu, przygotował do druku A. Lam, Warszawa 1968, s. 380.

[72] S. Pigoń, Ignacy Chrzanowski…, s. 87.

[73] AUJ, WF II 153. Pismo dziekana P. Bieńkowskiego do I. Chrzanowskiego, Kraków 1 II 1909 r.

[74] Tamże, Pismo I. Chrzanowskiego do P. Bieńkowskiego, Kraków 18 II 1909 r.

[75] Tamże, Pismo I. Chrzanowskiego do P. Bieńkowskiego, Warszawa 26 II 1909 r.

[76] A. Chruszczyński, „Miłość do ojczyzny jest potęgą twórczą…”. Wielcy polskiej humanistyki, „Kultura”, 30 I 1972, nr 5.

[77] AUJ, WF II 153. Zob. liczne pisma władz dziekańskich do ministerstwa.

[78] AUJ, S II 619. Teczka osobowa I. Chrzanowskiego. Szerzej zob. M. Barcik, Kłopoty Uniwersytetu Jagiellońskiego z nadaniem Ignacemu Chrzanowskiemu tytułu doktora honoris causa i profesora honorowego, „Ruch Literacki”, R. 32, 1991, z. 1–2, s. 63–73.

[79] A. Grzymała-Siedlecki, Siedemdziesięciolecie Ignacego Chrzanowskiego, „Kurier Warszawski”, 31 III 1936, nr 90.

[80] Ignacy Chrzanowski nie przyjął wawrzynu literackiego, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, R. 28: 15 XI 1937, nr 316.

[81] S. Pigoń, Ignacy Chrzanowski…, s. 87.

[82] F. Bielak, Z odległości lat…, s. 186.

[83] Z. Ciechanowska, Ignacy Chrzanowski: Historia literatury niepodległej Polski, „Przegląd Powszechny”, 1931, nr 564, s. 352–357; W. Folkierski, Dziesiąte wydanie literatury Chrzanowskiego, „Gazeta Warszawska”, 6 I 1930, s. 4.

[84] M. Klepacz, Ignacy Chrzanowski, jakim go znałem, „Kurier Wileński”, 1940, nr 39.

[85] F. Bielak, Z odległości lat…, s. 188.

[86] AN PAN i PAU Kr, K III-88, j. a. 66, 69, 70. Spuścizna I. Chrzanowskiego.

[87] J. Bielatowicz, Śp. Ignacy Chrzanowski, „Wiadomości Polskie”, R. 1: 28 IV 1940, nr 7, s. 5.

[88] Cyt. za J. Dybiec, Uniwersytet Jagielloński 1918–1939, Kraków 2000, s. 152.

[89] J. Keiling, Ignacy Chrzanowski: historia, naród, kultura, Gdańsk 1991, s. 153–154.

[90] Tamże, s. 158.

[91] Szerzej zob. Z. Cieślikowski, Sprawa generała Włodzimierza Ostoi-Zagórskiego. Tajemnice śledztwa KO 1042/27, Warszawa 1997; P. Kowalski, Generał brygady Włodzimierz Ostoja-Zagórski (1882-1927), Toruń 2007.

[92] Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (dalej BN PAU i PAN Kr), rkps 2571, t. 1, k. 37–39. List I. Chrzanowskiego do J. M. Rozwadowskiego, Kraków 22 IX 1927 r.

[93] BJ, rkps Przyb. 188/87. Wspomnienia o Sachsenhausen Wandy Chrzanowskiej.

[94] Tamże. Zob. też S. Pigoń, Wspominki z obozu w Sachsenhausen (1939–1940), Warszawa 1966, s. 44–45.

[95] W. Konopczyński, Pod trupią główką. Sonderaktion Krakau, posł. E. Rostworowski, Warszawa 1982, s. 65.

[96] AN PAN i PAU Kr, K III-88, j.a. 71a. Spuścizna I. Chrzanowskiego.

[97] AUJ, rkps 150/1. Spuścizna I. Chrzanowskiego.