Dziedzictwo Romana Dmowskiego. Oczywistość czy źródło kłopotów?

20 lutego 2024

Roman Dmowski pozostawił po sobie nie tylko ogromne dziedzictwo polityczne i dyplomatyczne, ale także znaczny dorobek intelektualny. Najważniejsze elementy tej spuścizny analizuje prof. Paweł Skibiński w kolejnym odcinku cyklu filmowego, który Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej zrealizował z okazji 160. rocznicy urodzin swojego patrona.

Stan polskiego społeczeństwa
Jakkolwiek w pismach Dmowskiego możemy dostrzec krytykę zbiorowych zachowań Polaków, to jednocześnie lider endecji wyrażał przekonanie, że Polacy są żywą wspólnotą, która może się rozwijać i zmieniać. Do tego potrzebne jest jednak samowychowanie narodowe, czyli walka z wadami narodowymi, takimi jak: bierność, apatia, brak świadomości i myślenia politycznego. Polacy powinni zachowywać się w sposób „czynny”, tj. wypracować sposób postępowania, który w danych okolicznościach zapewni najlepsze efekty działania.

Nowoczesność i zbiorowość
Dmowski wyrażał pozytywny stosunek do nowoczesności. Nie była to jednak bezkrytyczna afirmacja, ale „rozumna” analiza. Przywódca ruchu narodowego widział w nowoczesności zespół wyzwań, z których część to szanse, a część zagrożenia. Ważne było ich odpowiednie rozeznanie i dostosowanie działań do wyzwań współczesności.

Lider endecji pozytywnie odnosił się także do kategorii zbiorowości. Podkreślał, że kultura spajająca zbiorowość jest wartością, wobec której mamy pewne obowiązki. W tym kontekście prof. Paweł Skibiński analizuje jedno z najsłynniejszych stwierdzeń Dmowskiego „Jestem Polakiem, więc mam obowiązki polskie”, stwierdzając:

– Mamy zobowiązania wobec wspólnoty, która nas kształtuje i wychowuje. Służymy jej dobru, jednocześnie realizując swoje cele. Najlepiej jesteśmy w stanie rozwinąć się wraz z własną wspólnotą, której nic nam nie zastąpi, która jest najbardziej naturalnym otoczeniem dla własnego rozwoju.

Integralną częścią tej zbiorowości był – zdaniem Dmowskiego – katolicyzm. Autor „Dziedzictwa” rozumiał go jednak nie jako zjawisko socjologiczne, ale kategorię, bez której nie było możliwe pełne zrozumienie polskiej kultury narodowej. 

Realizm polityczny – „polityka polska”
Jednym z istotnych aspektów rozważań Dmowskiego była kwestia tzw. „polityki polskiej”, omawiana m.in. w dziele z 1924 r. „Polityka polska i odbudowanie państwa”. Przez pojęcie to rozumiał obiektywny zestaw wartości, co do którego powinna istnieć zgoda ponad podziałami politycznymi. W danych okolicznościach istnieje tylko jedna „polityka polska”, tzn. tylko jedna koncepcja realizacji dobra wspólnego. Powinna ona stanowić fundament porozumienia narodowego.

Realizm polityczny – pytanie o geopolitykę
Istotnym elementem realizmu politycznego Dmowskiego było również myślenie o Polsce w kategoriach geopolitycznych. Przywódca ruchu narodowego jest jednym z prekursorów przekonania, że układ sił wynika nie tylko z wyborów zbiorowości, ale także z naszego miejsca na mapie świata. Wyraz takiemu myśleniu dał m.in. w tekście „Rosja, Niemcy a sprawa polska”, wprowadzając je na stale do polskiej tradycji politycznej. 

Dziedzictwo Dmowskiego

– Dorobek Dmowskiego jest zarówno elementem dziedzictwa naszej kultury politycznej, jak również kultury intelektualnej. Jest także elementem naszej współczesnej debaty – wskazuje prof. Paweł Skibiński.

Zaznacza jednocześnie, że bez lidera Narodowej Demokracji ta debata byłaby o wiele uboższa i niepełna.

– Dmowski i jego myśl cały czas są pewnym wyzwaniem dla polskiej kultury politycznej – dodaje.

Autor: Redakcja IDMN