Miejsce Romana Dmowskiego na mapie prawicy europejskiej przełomu XIX i XX wieku

27 lutego 2024

Miejsce Romana Dmowskiego na mapie prawicy europejskiej jego czasów – to zagadnienie, z którym mierzy się prof. Paweł Skibiński w kolejnym wykładzie przygotowanym z okazji 160. rocznicy urodzin patrona Instytutu Dziedzictwa Myśli Narodowej. W materiale zastępca dyrektora IDMN wyjaśnia m.in., dlaczego Dmowski wyprzedał swoją epokę i był wolny od panujących w niej mód oraz przedstawia go jako polityka konserwatywnego, a jednocześnie otwartego na zmiany. Zachęcamy do wysłuchania wykładu.

Wbrew modzie na socjalizm
Dmowski jest tradycyjnie postrzegany jako jeden z ojców-założycieli konserwatywnego nacjonalizmu na mapie ruchów europejskich przełomu XIX i XX stulecia. Jednocześnie jako jeden z nielicznych intelektualistów swojego pokolenia nigdy nie uległ pokusie socjalizmu i nie przeszedł na stronę marksizmu. Lider Narodowej Demokracji kwestionował myślenie o polityce jako elemencie dialektycznego rozważania.

Prymat etyki nad polityką
Dmowski odrzucał pokusę szybkich i tymczasowych rozwiązań. W jego ujęciu ruch narodowy nie był formacją, która dążyła do zdobycia władzy, ale do osiągnięcia pewnych celów narodowych. Jako jeden z nielicznych dostrzegał prymat uniwersalnej etyki nad doraźnym sukcesem. Miał świadomość, że w dłuższej perspektywie nawet najskuteczniejsze tymczasowe rozwiązania polityczne mogą być destruktywne dla wspólnoty ze względu na zanegowanie obiektywnego porządku moralnego.

Skutkiem tego myślenia było przekonanie, że katolicyzm jest integralną częścią polskiej kultury, czemu lider endecji dał wyraz w „Kościele, narodzie i państwie”. Dmowski uważał, że Polacy są zrozumiali jako wspólnota dopiero, gdy weźmie się pod uwagę katolicyzm. Dotyczy to także osób, które ze względów osobistych nie są katolikami.

Dmowski skutecznie zaszczepiał w swoim ruchu politycznym przekonanie, że cele polityczne Polski muszą być uzgodnione z obiektywnym systemem, któremu służy Kościół katolicki. Takie podejście sprawiało, że przywódca endecji nigdy nie posunął się do instrumentalizowania religii w służbie polityki. Był przeciwny wykorzystywaniu przekonań Polaków do celów politycznych, podkreślając jednocześnie, że katolicyzm jest warunkiem koniecznym do prowadzenia polityki w zgodzie z tożsamością zbiorową Polaków.

Koncepcja narodu
Koncepcja narodu zajmowała istotne miejsce w namyśle intelektualnym Dmowskiego. Jego spostrzeżenia na ten temat wpisują się w szeroką dyskusję prowadzoną od końca XVIII wieku. Zdaniem patrona Instytutu Dziedzictwa Myśli Narodowej naród polski to wspólnota oparta na tożsamości kulturowej, a nie biologiczno-rasowej. Dmowski zdecydowanie opowiadał się za prymatem kultury nad etnicznością.

Umiarkowany konserwatysta
Myśl polityczna Dmowskiego mieści się w szerszej formule prawicy przełomu XIX i XX stulecia, ale prawicy specyficznej, w rozumny sposób konserwatywnej. Lider Narodowej Demokracji był politykiem konserwatywnym, a jednocześnie otwartym na zmiany. Nie uległ pokusie kultu wodza i zdecydowanie odrzucał prowadzenie polityki na modłę wojskową. Jednocześnie proponował rozumny namysł i aktywność społeczną. Uważał siebie za lidera, którego celem jest pobudzać społeczeństwo, aby w ten sposób mogło zachować podmiotowość. Dmowski był zwolennikiem świadomego uczestnictwa w życiu społeczeństwa – konserwatywnym umiarkowanym demokratą.

Autor: Redakcja IDMN