Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej

13 sierpnia – 197 lat temu urodził się Paweł Stalmach (1824-1891)

Działacz społeczny i narodowy na Śląsku Cieszyńskim. Redaktor i wydawca gazet.

Urodził się w dworku Komory Cieszyńskiej w Bażanowicach, gdzie jego ojciec był oficjalistą. Zafascynowany polską literaturą romantyczną, w 1842 r. założył w cieszyńskim gimnazjum ewangelickim koło samokształceniowe „Złączenie Polskie”. W latach 1843-1845, kontynuował naukę w liceum ewangelickim w Bratysławie, a następnie studiował na Wydziale Teologii Protestanckiej uniwersytetu w Wiedniu. Podczas Wiosny Ludów wziął udział w powstaniu wiedeńskim jak członek Legii Akademickiej.

W czerwcu 1848 r. jako uczestnik Zjazdu Słowiańskiego w Pradze, wystąpił z postulatem przyłączenia austriackiej części Śląska do Galicji, oraz wprowadzenia języka polskiego do szkół i urzędów. Była to pierwsza publiczna deklaracja Ślązaków cieszyńskich o przynależności do narodu polskiego.

W lipcu 1848 powrócił do Cieszyna i jako jeden z pierwszych podjął na tym terenie trud rozbudzenia polskiej świadomości narodowej. Wspierał powstanie pierwszego polskiego czasopisma „Tygodnika Cieszyńskiego”, którego był redaktorem naczelnym (1848-1851). Następnie, aż do 1891 r. wydawał tygodnik „Gwiazdka Cieszyńska”. Na łamach obu pism domagał się połączenia Śląska Cieszyńskiego z pozostałymi ziemiami polskimi, uświadamiał historyczne i kulturowe związki z Polską, walczył o równe prawa dla polskiej ludności i języka polskiego oraz protestował wobec germanizacji (za co kilkukrotnie trafiał do więzienia i był karany grzywnami).

Przyczynił się walnie do powstania szeregu organizacji i instytucji, m.in. Czytelni Polskiej (1848), Towarzystwa Naukowej Pomocy dla Księstwa Cieszyńskiego (1872) oraz Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego (1885).

Jako pastor wygłaszał kazania w ewangelickich parafiach. Budował jednocześnie poczucie wspólnoty narodowej u polskich katolików i ewangelików mieszkających na Śląsku. Od 1882 r. nawiązał ściślejszą współpracę z kierowanym przez ks. Ignacego Świeżego Związkiem Katolików Śląskich. W latach 80.XIX w. opublikował swoje najważniejsze dzieła: „Światło prawdy w narodowych stosunkach Śląska” (1884), „W obronie własnej” 1887 i ” Księgi rodu słowiańskiego” (1889). Wydawał broszury polemiczne, w których poruszał również tematy związane z problemami narodowościowymi Górnego Śląska.

Tuż przed śmiercią przeszedł na katolicyzm i został pochowany według obrządku rzymskokatolickiego na cmentarzu przy kościele św. Jerzego w Cieszynie. Jesienią 1937 r. dokonano uroczystego przeniesienia zwłok w Aleję Zasłużonych Cmentarza Komunalnego, gdzie spoczął obok Karola Miarki i ks. Ignacego Świeżego we wspólnym grobie.