20 sierpnia – 71 lat temu zmarł prof. Stanisław Srokowski (1872-1950)

Nauczyciel, geograf, kolekcjoner, działacz społeczny i polityk narodowy.

Pochodził z Węgrzyc pod Krakowem. Był synem urzędnika celnego. W 1891 r. po nauce w krakowskich Gimnazjach św. Anny i św. Jacka otrzymał maturę. Studiował na Wydziale Filologicznym UJ, a następnie we Lwowie, będąc jednocześnie asystentem w Katedrze Geologii i Mineralogii Politechniki Lwowskiej. W 1896 r. porzucił kolejne studia w Akademii Rolniczej w Przybramie, aby podróżować po Afryce i Europie Południowej.

W 1897 roku pracował jako nauczyciel w Rzeszowie (jego uczniem był Władysław Sikorski), a następnie w Tarnopolu, gdzie w latach 1903-1914 pełnił funkcję prezesa oddziału Towarzystwa Szkoły Ludowej (TSL). Przyczynił się do powstania na Podolu galicyjskim blisko dwustu czytelni. Działalność społeczna Srokowskiego koncentrowała się na rozwoju oświaty i świadomości narodowej wśród Polaków na terenie Galicji oraz ich obronie przed wpływami ukraińskiej „Proświty”. W 1907 r. założył Muzeum Podolskie w Tarnopolu, któremu ofiarował bogaty zbiór monet. W ukazującym się w Tarnopolu „Głosie Polskim” ogłaszał polemiki z konkurencyjnymi ugrupowaniami politycznymi: syjonistami, narodowcami ukraińskimi oraz ludowcami (m.in. „Sjońska metoda”, 1909; „Kto przeszkadza asymilacji Żydów”, 1911).

Już przed 1914 r. był członkiem Ligi Narodowej. Współpracował z liderami endecji w Galicji, m.in. z Stanisławem Grabskim i Stanisławem Głąbińskim. W 1910 r. aby odciąć się od działalności ukraińskich narodowców przeszedł na rzymski katolicyzm z grekokatolicyzmu (w 1919 r. po rozwodzie został ewangelikiem). W 1912 r. był założycielem nowego Towarzystwa „Ziemia Polska”, którego zadaniem było utrzymanie polskiego stanu posiadania w kraju w zakresie własności ziemskiej. W grudniu t. r. wszedł do powołanego przez Radę Narodową Komitetu Obywatelskiego we Lwowie, stanowiącego endecko-podolacką konkurencję Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.

Na początku I wojny światowej włączył się w szkolenie paramilitarne Organizacji Stałych Drużyn Sokoła. Kolejne lata wojny spędził głównie w Homlu i w Kijowie, gdzie był dyrektorem szkoły Polskiej Macierzy Szkolnej. W 1918 r. przygotował podręcznik geografii, w którym naturalne granice Polski zakreślił na Odrze, Nysie Łużyckiej, Sudetach, Karpatach, Morzu Czarnym, Dnieprze i Dźwinie.

W niepodległej Polsce w latach 1920-1921 pracował jako konsul w Odessie i w Królewcu. Jako delegat rządu polskiego brał udział w III powstaniu śląskim. W latach 1923-1924 pełnił urząd wojewody wołyńskiego.

Przeniesiony na emeryturę osiadł w wielkopolskim Margoninie, gdzie współpracował ze Związkiem Obrony Kresów Zachodnich i publikował na temat Prus Wschodnich. W 1926 r. założył Instytut Bałtycki w Toruniu i był jego pierwszym dyrektorem. Później mieszkał w Milanówku i w Warszawie. Prowadził zajęcia na Uniwersytecie Warszawskim i publikował podręczniki (m.in. „Geografia gospodarcza Polski” oraz „Geografia gospodarcza ogólna”).

W czasie II wojny światowej mieszkał w Bukowcu pod Legionowem i wykładał w tajnej Akademii Nauk Politycznych.

Po wojnie został doradcą naukowym Ministra Administracji Publicznej, przewodniczył Komisji Ustalania Nazw Miejscowości na ziemiach odzyskanych, pracował na Uniwersytecie Warszawskim i był pierwszym prezesem Polskiego Towarzystwa Geograficznego.

Zmarł w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym. Na jego cześć mazurskie miasto Dryfort otrzymało nazwę Srokowo.