21 sierpnia – 31 lat temu reaktywowano Stronnictwo Narodowe w kraju (1990)

Opierając się na sondażowych rozmowach Kazimierza Kobylańskiego (sądzonego i uniewinnionego w Procesie Szesnastu) z premierem Osóbką-Morawskim, grupa działaczy podziemia narodowego (m.in. Jan Bielawski, Karol Stojanowski, Szymon Poradowski, Stanisław Rymar) podjęła próbę reaktywacji legalnych struktur Stronnictwa Narodowego w kraju. Powołany w sierpniu 1945 r. Komitet Legalizacyjny SN, na czele którego stanął Bielawski (działacz ONR-ABC), nie doczekał się zainteresowania władz. Złożony 23 sierpnia t.r. w kancelarii Bieruta memoriał o potrzebie włączenia się SN w życie polityczne kraju pozostał bez odpowiedzi. Inicjatywa spotkała się z krytyką londyńskiego Prezydium SN i prezesa Tadeusza Bieleckiego. Wobec braku zainteresowania i rozpoczętych w październiku aresztowań członków Komitetu i innych działaczy narodowych, w styczniu 1946 r. zawieszono jego działalność. Odtąd SN funkcjonowało legalnie wyłącznie na emigracji.

21 sierpnia 1990 r., po 43 latach nieobecności i ponad rocznym okresie przygotowań środowiska narodowe w Polsce skupione wokół przedwojennych działaczy SN, Jana Matłachowskiego (ur. 1907), Napoleona Siemaszki (ur. 1907) i Leona Mireckiego (ur. 1905), tworzących Konwent Seniorów, zarejestrowały w sądzie Stronnictwo Narodowe (nazywane często „senioralnym”). Na I Zjeździe Delegatów w dniu 18 listopada 1990 r. prezesem reaktywowanej partii został wybrany Stefan Jastrzębski, którego wkrótce zastąpił Józef Więcławek. Funkcję przewodniczącego Rady Naczelnej przyznano Bronisławowi Ekertowi, a od kwietnia 1991 r. Maciejowi Giertychowi.

Wskrzeszone w III RP Stronnictwo Narodowe odwoływało się do tradycji przedwojennej endecji, głównie myśli Romana Dmowskiego. Krytykowało politykę gospodarczą rządów postsolidarnościowych zarzucając jej podporządkowanie zachodniemu (zwłaszcza żydowskiemu) kapitałowi i zbyt pośpieszną prywatyzację. Przestrzegało przed zagrożeniem ze strony Niemiec. Było przeciwne członkostwu Polski w UE. Według działaczy SN zasadniczy podział polityczny w Polsce był rozłamem między „patriotami” i „internacjonalistami”, który przebiega w poprzek partii politycznych. Stronnictwo utożsamiało się z „patriotyczną prawicą”.

W wyborach prezydenckich 1990 r. Stronnictwo poparło kandydaturę Romana Bartoszcze. W wyborach parlamentarnych 27 października 1991 r. uzyskało zaledwie 0,66% głosów. W kolejnych wyborach nie odniosło żadnych sukcesów i nie zdobywało mandatów. Partię osłabiały rozłamy i powstawanie konkurencyjnych organizacji endeckich, takich jak SN „Ojczyzna” z Bogusławem Rybickim i SN „Szczerbiec” z Marianem Barańskim.

Także emigracyjne władze SN odmawiały poparcia nowej partii, wspierając Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne założone wiosną 1991 r. staraniem ordynata Jana Zamoyskiego. 19 grudnia 1999 r. doszło do – niezrealizowanego formalnie – zjednoczenia SN z SN-D.

Ostatecznie, w 2001 r. „senioralne” SN przekształciło się w stowarzyszenie, a większość jego działaczy rozpoczęła działalność polityczną w założonej przez siebie Lidze Polskich Rodzin, która uzyskała w wyborach parlamentarnych 7,4% głosów i 40 mandatów.