30 sierpnia – 157 lat temu urodził się prof. Stefan Surzycki (1864-1936)

Profesor ekonomii rolniczej, organizator i dziekan Wydziału Rolnego UJ. Działacz narodowy.

Pochodził z rodziny szlacheckiej. Urodził się w Różance nad Bugiem. Uczył się w gimnazjum klasycznym w Lublinie, gdzie organizował działalność patriotyczną. Przed wyrzuceniem ze szkoły uratowała go interwencja Tytusa Chałubińskiego. Dyrektor wtedy zapisał, że uczeń „pochodzi ze skrajnie fanatycznej polskiej rodziny. Zły sposób jego myślenia zmusił gimnazjum w 1884 r. do zabrania go z domu od matki wdowy i oddania na stancję uczniowską w celu dozoru. Dążył jako Polak do wywierania wpływu na kolegów i skłonny jest do mrzonek. Niejednokrotnie ta okoliczność przyczyniała szkole niepokoju, jednakże nie było faktów wydatniejszych, które dałyby podstawę usunięcia go z zakładu. Powinien być stanowczo uznany za szkodliwego. Wymaga nieustannego śledzenia i on, i towarzystwo, w którym się będzie obracał”.

W 1885 r. Surzycki wstąpił na Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego i stał się liderem tajnego Koła Studentów, a następnie jednym z twórców Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. W dniu 28 listopada 1886 r. zorganizował w swym mieszkaniu spotkanie z Zygmuntem Balickim, na którym powołano warszawską grupę tej organizacji. Prowadził korespondencje z Teodorem Tomaszem Jeżem. W 1887 r. za działalność polityczną został relegowany z uczelni i znalazł zajęcie w majątku Szymona Konarskiego w Bidzinach. Odtąd jego pasją stała się ekonomia gospodarki rolnej. Próbował rozwijać swe zainteresowania w galicyjskiej Akademii Rolniczej w Dublanach, lecz z powodu nacisków władz rosyjskich wykreślono go listy uczniów i ostatecznie podjął studia na Uniwersytecie w Halle (tam również założył grupę “Zetu”).

Wkrótce po powrocie do kraju w 1891 r. został aresztowany i osadzony na 3 miesięce w X pawilonie Cytadeli pod zarzutem wydania odezwy w stulecie uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Zwolniony za kaucją, przez dwa lata oczekiwał na wyrok pracując pod nadzorem policyjnym w różnych gospodarstwach na terenie Królestwa Polskiego i Białorusi. Gdy go ogłoszono (3 lata zsyłki) uciekł do Krakowa. Był już wówczas prominentnym członkiem tajnej Ligi Narodowej i publikował jako „T. Gierałtowski” w lwowskim “Przeglądzie Wszechpolskim”.

Z powodu „wilczego biletu” nie został przyjęty na UJ i wkrótce wyjechał do Lipska, gdzie w 1896 r. obronił doktorat.

Po powrocie do Galicji, do 1905 r. pracował w majątkach m.in. Władysława Sapiehy (w Oleszycach) i Andrzeja Potockiego (Zalas koło Krzeszowic). Działał w Towarzystwie Kółek Rolniczych. Od 1899 r. nauczał w Krajowej Szkole Średniej Rolniczej w Czernihowie.

Od 1905 r. przez 30 lat był związany z Uniwersytetem Jagiellońskim. W 1909 r. został profesorem (od 1919 r. zwyczajnym). Kierował Katedrą Ekonomii Rolniczej i Studium Rolniczym, które przekształcił w 1923 r. w samodzielny Wydział Rolniczy i został jego pierwszym dziekanem. Napisał fundamentalne dzieła z dziedziny ekonomii rolniczej i historii spółdzielczości. Opracował projekt Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach i został kuratorem tej placówki powołanej w maju 1917 r. Działał w Towarzystwie Szkoły Ludowej (od 1901) i w Kasie Stefczyka. Był filistrem honorowym korporacji akademickiej „Akropolia” i (w latach 1929-1934) pełnił obowiązki jej kuratora.

Pomimo zajęć akademickich był nadal aktywny w polityce. Od 1905 r. działał w Stronnictwie Demokratyczno-Narodowym i wydawał tygodnik dla wsi “Ojczyzna”. Z czasem wystąpił z SDN, a w czerwcu 1911 r. także z Ligi Narodowej, sprzeciwiając się decyzji Romana Dmowskiego o wycofaniu się ze szkolnego bojkotu.

Po wybuchu I wojny światowej pracował w Departamencie Wojskowym Naczelnego Komitetu Narodowego i był członkiem jego sekcji zachodniej. Przeciwny wiązaniu interesów polskich z monarchią habsburską i sceptycznie nastawiony do Legionów Polskich, w październiku 1914 r. ustąpił z funkcji. Zbliżył się wówczas do Stanisława Grabskiego, Stanisława Głąbińskiego i Włodzimierza Tetmajera. W 1915 r. współtworzył z Leopoldem Skulskim, Witoldem Staniszkisem i in. prorosyjską partię konserwatywną Zjednoczenie Narodowe. Publikował w miesięczniku “Rok Polski”, wydawanym przez Romana Rybarskiego.

W Polsce odrodzonej był delegatem Zjednoczenia Narodowego na I zjazd Związku Ludowo-Narodowego, a później aktywnym działaczem ZLN w Krakowie. Wszedł w skład “Biura Odsieczy Lwowa”. Doradzał Ministrowi Oświaty w sprawach szkolnictwa rolniczego. W 1922 r. bez sukcesu kandydował do Sejmu. W 1926 r. wstąpił do Obozu Wielkiej Polski, a po 1928 r. do Stronnictwa Narodowego. W 1933 r. w broszurze pt. „Walka o autonomię uniwersytecką”, ostro wystąpił przeciwko reformie jędrzejewiczowskiej.

Na emeryturę przeszedł w styczniu 1936 r. i pół roku później zmarł. Spoczął na Cmentarzu Rakowickim w grobowcu rodzinnym (pas 33 III, płd.), który zdobi kamienny orzeł oraz dwa miecze Chrobrego – symbole idei, której oddany był przez całe życie.