Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej

12 września – 82 lata temu został zamordowany ks. Stanisław Grzęda (1882-1939)

Duchowny katolicki, publicysta i działacz społeczny. Powstaniec wielkopolski.

Był synem rzemieślnika. Urodził się w Zębcowie pod Ostrowem Wielkopolskim, gdzie ukończył Gimnazjum Królewskie (1901). Następnie studiował teologię w Poznaniu i Gnieźnie. W 1904 r. przyjął święcenia kapłańskie. Do końca życia pracował jako ksiądz parafialny, najpierw jako wikary (Nowy Tomyśl, Razdrażewo, Ostrów), a potem proboszcz (Gostyń, Śmiłów, Gleśno). W latach 1912-1917 zasiadał w kapitule poznańskiej kolegiaty św. Marii Magdaleny.

Był kapłanem-społecznikiem. W Ostrowie uczestniczył w spotkaniach miejscowej elity organizowanych przez członka Ligi Narodowej, księgarza i drukarza, Stefana Rowińskiego, z którym zaczął wydawać miesięcznik „Przyjaciel Młodzieży”. Angażował się w popularyzację piłki nożnej. To właśnie z jego inicjatywy, jako prezesa Towarzystwo Terminatorów, w 1908 r. powołano do życia Ostrovię, pierwszy w Wielkopolsce polski klub piłkarski.

W latach 1910-1916 prowadził też dział wydawniczy Drukarni i Księgarni św. Wojciecha. Należał do najczynniejszych członków Towarzystwa Czytelni Ludowych (po 1920 r. zasiadał w Radzie Głównej) i Poznańskiego Towarzystwa Naukowego, w którym organizował Wydział Teologiczny.

W 1911 r. został członkiem Zarządu Głównego Związku Katolickich Towarzystw Robotników Polskich Archidiecezji Gnieźnieńskiej i sekretarzem generalnym Zarządu Głównego Związku Kobiet Pracujących. Od 1912 r. redagował „Gazetę dla Kobiet”, organ tego związku. W 1913 r. był członkiem Poznańskiego Komitetu Obchodów 50-lecia Powstania Styczniowego.

Jesienią 1918 r. został przewodniczącym Powiatowej Rady Ludowej w Gostyniu, a następnie delegatem na Polski Sejm Dzielnicowy i 27 grudnia t.r. witał Ignacego Jana Paderewskiego na dworcu w Poznaniu. Brał też bezpośredni udział w Powstaniu Wielkopolskim, organizując rozbrajanie Niemców na terenie powiatu gostyńskiego. Należał do organizatorów miejscowego oddziału powstańczego i jego dowództwa.

Od maja 1919 r. był wykładowcą języka polskiego w gostyńskiej szkole kupiectwa. Po 1924 r. był proboszczem w Śmiłowie k. Chodzieży i dziekanem nakielskim, pełniąc także funkcję inspektora nauki i religii w szkołach powszechnych. W Śmiłowie założył Stowarzyszenie Młodych Polek (1929) i był jego patronem. Organizował teatry, wygłaszał pogadanki, urządzał kursy gospodarstwa domowego.

Aresztowany przez Niemców 3 września 1939 r., trafił do obozu przejściowego w Górce Klasztornej. Dziewięć dni później został rozstrzelany w grupie 35 księży w Paterku (pow. wyrzyski). W 1945 r. jego prochy pochowano na cmentarzu w Nakle.